مصاحبه با رادیو فرهنگ

مصاحبه درباره کتاب “فرهنگنامه موسیقی معلولان”

برنامه “نیستان” در رادیو فرهنگ به تاریخ 30 خرداد 1401 مصاحبه ای با نویسنده کتاب فرهنگنامه موسیقی معلولان آقای علی نوری انجام داد که متن آن در ذیل آمده است:

1. علت نوشتن چنین کتابی چه بود؟
از زمان‌های بسیار قدیم افراد دارای معلولیت به موسیقی پناه برده‌اند. رودکی که مقبره او در تاجیکستان است و به نام پدر زبان و ادبیات فارسی لقب گرفته و در قرون چهارم قمری یعنی بیش از هزار سال قبل می‌زیسته، چنگ می‌نواخته و در نوازندگی و خواندن اشعار تبحر داشته است. علت پناه بردن معلولان به موسیقی چند علت داشته، یکی تخلیه روحی و آرامش یافتن و رهایی از تنهایی و عزلت و دل به زیبایی‌ها سپردن و به عبارت علمی و فنی، استفاده از جنبه موسیقی درمانی بوده، دوم اینکه در اقشاری از معلولان مثل نابینایان توانمندی‌های خاصی وجود دارد که اقشار دیگر مردم ندارند یا کمتر دارند و آن لامسه قوی و ظرافت‌هایی است که در کار با دست دارند و نیز گوش موسیقایی.
شنوایی و گوش کردن صدا و تشخیص الحان و انواع موسیقی‌ها را نابینایان بهتر از افراد دیگر می‌فهمند و این را گوش موسیقایی می‌گویند.
اما اقدامی در جهت معرفی شخصیت‌های اهل موسیقی در جامعه معلولان و نیز گروه‌های نوازنده و خواننده، برنامه‌ها، تولیدات موسیقایی معلولان نشده بود و برای اولین بار موسسه دفتر فرهنگ معلولین به اینجانب پیشنهاد کرد و من و همکارانم با تلاش مستمر چند ساله این کتاب را آماده کردم یعنی کتاب فرهنگ‌نامه موسیقی معلولان.
به هر حال و خلاصه کنم، هدف دفتر فرهنگ معلولین و نویسنده این کتاب، معرفی توانایی‌های معلولان به ویژه معلولان ایران زمین در زمینه موسیقی بوده است. در واقع درصدد شناساندن خدمات این عزیزان به جامعه ایران و جامعه جهانی بوده‌ایم. زیرا موسیقی یکی از جلوه‌های تمدنی و ضرورت‌های زندگی بشر است و معلولان برای پیشرفت و ارتقای این امر مهم و ضروری بسیار تلاش کرده‌اند.

2. نحوه گردآوری چگونه بود و چقدر زمان لازم داشتید؟
درباره روش گردآوری و تألیف باید بگویم چنین پژوهش‌هایی که قالب دایرة‌المعارفی و فرهنگ‌نامه‌ای دارد به دلیل اینکه کتاب مرجع است، دشوارتر از کتاب‌های معمولی است. دوم اینکه چون سابقه و پیشینه پژوهشی در این زمینه نبوده و لازم بوده برای هر موضوع جستجو شود و از صفر کار شود، کار دشوارتر بوده است. اما با کمک خود افراد دارای معلولیت و با کمک پژوهشگران همکار توانستیم اولاً شخصیت‌های دارای معلولیت و فعال در عرصه موسیقی را شناسایی کنیم سپس برای هر فرد یک زندگی‌نامه عمومی و یک کارنامه موسیقایی آوردیم البته بر اساس منابع در دسترس. سپس مبتنی بر اطلاعات شخصیت‌ها، اطلاعات درباره آلبوم‌ها، گروه‌ها و نهادهای موسیقایی معلولان را به دست آوردیم البته چون هیچ وزارتخانه و سازمان دولتی و شبه دولتی حاضر به همکاری اطلاعاتی نشد کار بسیار کندتر و سخت‌تر پیش رفت.
آماده شدن این اثر چهار مرحله مهم داشته: گردآوری اطلاعات، تدوین زندگینامه‌ها و مقالات، ویرایش و چاپ و نشر. کل این پروژه حدود سه سال زمان گرفت.

3. بیشترین سازی که افراد توان‌خواه مشغول یادگیری هستند چیست؟
قبلاً نابینایان توانایی نواختن برخی سازها را نداشتند چون نت موسیقی نداشتند. ولی امروزه با آمدن کامپیوتر، گوشی هوشمند و نرم افزارهای ویژه، نابینایان و سایر معلولان توانایی‌ نواختن همه سازها را دارند.
از نظر دیگر وقتی به جامعه معلولان نگاه کنیم، ناشنوایان به ندرت به موسیقی وارد شده‌اند، و بیشتر معلولان اهل موسیقی، نابینایان هستند. در مرحله بعد جسمی حرکتی‌ها که شرایط مساعد جسمی برای خوانندگی یا در دست گرفتن سازها داشته باشند، بیشتر ورود داشته‌اند.
آمار دقیقی از پرکاربردترین ساز برای افراد دارای معلولیت در ایران وجود ندارد ولی به نظر می‌رسد خوانندگی و سپس سازهای سنتی ایرانی بیشترین محبوبیت را در این جامعه دارد.

4. مشکل‌ترین بخش جمع‌آوری مطالب چه بود؟
مشکل‌ترین بخش این کتاب، در مواردی بود که می‌دانستیم فردی نوازنده بوده ولی سند و مدرکی وجود نداشت. اولاً باید جستجوی فراوان می‌شد و در صورتی که چیزی یافت نمی‌شد، به سراغ روش گفت‌وگو و مصاحبه و روش تحقیقات محلی یا روش پژوهش پیرامونی می‌رفتیم. با خود فرد مصاحبه می‌شد و اگر زنده نبود از شاگردان یا فرزندان او تحقیق می‌شد و نهایتاً به محل زندگی او می‌رفتیم و سعی می‌کردیم از این طریق اطلاعات به دست آوریم. متأسفانه در همه امور معلولین، اطلاعات اندک است؛ زیرا مجلات ویژه و تألیف کتاب درباره آنها بسیار اندک است و البته در دو دهه اخیر با آمدن اینترنت و شبکه‌های اجتماعی بهتر شده ولی باز اطلاعات علمی در اینباره اندک است. گفتم در همه امور معلولین مثل آموزش و پرورش، مدارس، تحصیل، مهارت‌آموزی، مناسب‌سازی اطلاعات درباره معلولان اندک است اما در زمینه موسیقی توجه بسیار کم بوده و اطلاعات بسیار کمتر است. از این‌رو تألیف هر پروژه‌ای در این زمینه واقعاً مشکل است.
مشکل دیگر پشتیبانی است. پروژه‌هایی مثل فرهنگ‌نامه و کتابشناسی، ملی است و در همه کشورها از پشتیبانی دولت‌ها برخوردار است. اما متأسفانه در ایران تاکنون وزارت ارشاد، وزارت آموزش و پرورش و سازمان آموزش استثنایی و سازمان بهزیستی حتی یک اثر مرجع برای معلولان تولید یا پشتیبانی نکرده‌اند.
یک مؤسسه کوچک یا یک پژوهشگر توانایی مالی آن‌چنان برای چنین پروژه‌هایی ندارند و حتماً باید وزارت‌خانه‌ها و سازمان‌های دولتی مساعدت کنند ولی هیچ مساعدتی به این پروژه نداشته‌اند. به همین دلیل برای فرهنگ‌نامه موسیقی معلولان بودجه بسیار محدودی داشتیم و مجبور شدیم در برخی موارد تحقیقات جامعی نداشته باشیم و جاهایی از کتاب دچار کمبودهایی است.

5. به نظر شما چه کمک دولتی میتواند مددرسان هنرمندان توان‌خواه باشد؟
از کمک دولتی برای هنرمندان دارای معلولیت پرسیدید، در کشورهایی که مشکل اشتغال و درآمد معلولان را برطرف کرده‌اند، یک شیوه زمینه‌سازی برای آموزش آنان در عرصه‌های مختلف هنری و سپس حمایت از آنان برای ارائه هنرشان است. این روش‌ها در بسیاری از کشورها مانند مصر اجرایی شده است.
دولت باید رشته‌های هنر را برای معلولان از دوره دبیرستان جدی بگیرد. سپس به آنها مجوز تأسیس آموزشگاه بدهد، در مرحله بعد جامعه را جهت استفاده از هنر معلولان تشویق کند و فرهنگ‌سازی نماید.

6. آیا برای دیگر هنرها مثل نقاشی یا خطاطی هم می‌خواهید چنین کاری انجام دهید؟
موسسه‌ای که بنده با آن همکاری پژوهشی دارم یعنی دفتر فرهنگ معلولین، طرح گسترده‌ای دارد اولاً همه هنرهای معلولان را پیگیری و برای هر یک، یک فرهنگ‌نامه تدوین و عرضه کند دوم برای هر قشر از معلولان مثل نابینایان، ناشنوایان، جسمی حرکتی‌ها و ذهنی‌ها جداگانه در هنرهایی که توانایی دارند، فرهنگ‌نامه عرضه کند. یعنی پیش‌بینی تالیف بیش از 10 عنوان فرهنگ‌نامه و دائرة المعارف شده که برای این منظور بودجه قابل توجهی نیاز است.
امیدوارم توانایی جذب هرچه بیشتر امکانات و پژوهشگران علاقه‌مند در این زمینه را داشته باشیم و بتوانیم هر 3 سال یکبار یک دائرة المعارف تخصصی در این موضوعات تولید و منتشر نماییم.

کتاب فرهنگنامه موسیقی معلولان در 6 فصل و 512 صفحه توسط انتشارات توانمندان و دفتر فرهنگ معلولین منتشر شد. در فصل اول زندگینامه و مشخصات 220 فعال موسیقی دارای معلولیت ایرانی طبق ترتیب الفبایی آورده شده است. همچنین در فصل‌های دیگر اطلاعات 73 تشکل و گروه فعال، 50 استاد و مربی مؤثر در آموزش افراد دارای معلولیت و تحولات تاریخی موسیقی معلولان، آمده است.

برنامه نیستان، رادیو فرهنگ، شنبه ۱۸ تیر ۱۴۰۱