آموزش استثنایی قم در آینه تصویر

آموزش استثنایی قم در آینه تصویر

محمد نوری، دفتر فرهنگ معلولین، اردیبهشت 1401

متأسفانه تاریخ تحولات آموزش و پرورش معلولان یا اصطلاحاً استثنایی تدوین نشده است. به ویژه در شهرستان‌ها و شهرهای دور از مرکز از بَس مشکلات زیاد بوده، به این موضوع توجهی نشده است. با اینکه در همه شهرها و حتی روستاها، افراد نابینا، ناشنوا، فلج و با دیگر معلولیت‌ها بوده و از طرف دیگر معلمان و مربیان دلسوز و فداکار و نیز نیکوکاران کم نبوده‌اند و به طور خودجوش چرخه آموزش این افراد را به رغم همه موانع و کمبودها فعال نگه‌داشته‌اند.
از شهرهایی که به دلیل ظرفیت‌های ویژه فرهنگی در تاریخ آموزش و پرورش استثنایی مؤثر بوده، قم است. اما متأسفانه تاکنون نه آموزش و پرورش و نه آموزش استثنایی و نه نهادهای دیگر دولتی و نه مراکز مردمی اقدامی در پژوهش و تألیف تاریخ آموزش استثنایی قم نداشته‌اند. دفتر فرهنگ معلولین از سال‌ها قبل اقداماتی شروع کرده و برای هر شهر و هر استان پرونده‌ای تشکیل داده است. کسانی با شنیدن این خبر، اطلاعات یا اسنادی فرستادند که از همه آنها تشکر می‌شود. یکی از اینان حسین ملکی است. ایشان از آغاز راه‌اندازی آموزش استثنایی و ساخت مدارس برای معلولان در قم، دلسوزانه و فداکارانه مساعدت می‌کرده است. در آن زمان یعنی در سال‌های اول پیروزی انقلاب حسین ملکی در ادارات دولتی نفوذی داشته و به همین دلیل، امکانات دولتی را در این مسیر جذب می‌کرده است. ایشان لطف کردند عکس‌هایی برای ما فرستادند که هر کدام گویای نکات است و به حوادث دوره‌ای اشاره می‌کند. یک یادداشتی هم نوشته‌اند که تقدیم می‌گردد.

یادداشت به قلم حسین ملکی
امروزه هر شخصی آموزش و پرورش استثنایی یا مدارس ناشنوایان، نابینایان یا کتب درسی دانش‌آموزان دارای معلولیت را ببیند، تصور خواهد کرد اینها از ابتدا همین‌گونه بوده‌اند. در حالی که برای هر کدام از این موارد به ویژه برای نهادها مثل آموزش و پرورش استثنایی زحمات فراوان کشیده شده و افراد بسیار با تلاش‌ها و زحمات بسیار این نهادها را راه‌اندازی کرده‌اند.
متأسفانه دانش‌آموزان به دلیل اینکه اطلاعی از پیشینه این امور ندارند، گاه استفاده درست را نمی‌برند و آن‌گونه که شایسته است تلاش نمی‌کنند و آن‌گونه که باید در پی درس و موفقیت و پیشرفت باشند، نیستند. من فکر کردم که شاید ما هم مقصر هستیم، زیرا ما به عنوان نسل سابق به نسل کنونی اطلاعات و آگاهی نداده‌ایم. ما بار عمده راه‌اندازی آموزش استثنایی را تحمل کردیم و از پیشینه و سابقه امور اطلاع داریم، از این‌رو باید بگوییم چه کار کردیم، کار را از یک فضا که زیر پله و کوچک و تاریک بود شروع کردیم و مرحوم پوستچی و بعداً آقای مختاری شهر قم را متر به متر جستجو می‌کردند تا نابینا یا ناشنوا یا دیگر معلولین را پیدا کنند و بر سر کلاس بیاورند و به آنها سواد یاد بدهند. اگر ما به نوجوانان و جوانان بگوییم شما سر چه سفره آماده‌ای نشسته‌اید و شما میراث‌دار و وارث چه رنج‌ها و مشقت‌هایی هستید، حتماً بچه‌های ما با تعهد و وظیفه‌شناسی بیشتر تلاش خواهند کرد.
نسل قبل که به رغم معلولیت در آن شرایط سخت آموختند، یعنی کسانی مثل محمد رضا نباتی و اسکندر آبادی شدند که نه تنها در ایران بلکه در جهان درخشیدند. روزی به دفتر فرهنگ معلولین دعوت شدم دیدم اینان چه تلاشی دارند تا سندی، عکسی پیدا کنند و مقاله یا کتابی درباره تاریخ تحولات معلولیت‌ها تدوین و عرضه کنند بنابراین در خانه آلبوم خود را جستجو کردم و تصاویر راجع به گذشته قم پیدا کردم این تصاویر را همراه با توضیحاتی اینجا می‌آورم.

بازدید هیئت امنا
هشت قطعه عکس مربوط به بازدید هیئت امنای آموزش استثنایی قم از مدرسه‌ای در اول خیابان صفائیه هست که به لحاظ تاریخی و ارزش معنوی اهمیت فوق‌العاده دارد.
همه این هشت عکس مربوط به بازدید هیئت امنا احتمالاً در سال 1360 در مدرسه داریوش است. برای اینکه شرایط تاریخی این تصویر معلوم گردد، لازم است توضیح داده شود که:
در سال 1350 اولین کلاس درس برای معلولان به ویژه نابینایان توسط احمد پوستچی در مدرسه‌ای در کنار مدرسه حجتیه و نزدیک چهارراه بیمارستان راه‌اندازی شد. پوستچی یک دوره کارآموزی آموزش استثنایی در تهران گذرانه بوده و چون خودش در سال 38 نابینا شده بود، دغدغه آموزش کودکان نابینا و معلول را داشته، از این‌رو به آسایشگاه و یتیم‌خانه قم می‌رود و افراد مستعد را شناسایی می‌کند. با هماهنگی آموزش و پرورش روزانه این افراد به مدرسه رضایی می‌آورد. و سواد خواندن و نوشتن یاد می‌داد و سپس با سرویس برمی‌گشتند.
با هماهنگی آموزش و پرورش یک اتاق زیر پله‌ای و متروکه در مدرسه رضایی را تعمیر و تبدیل به کلاس درس می‌کند. یعنی کلاس درس معلولان در مدرسه رضایی به روش ضمیمه بوده یعنی تشکیل یک کلاس معلولیتی در یک مدرسه عادی. در سال‌های بعد کودکان بیشتری را شناسایی می‌کند و به این کلاس می‌آورد.
وقتی تعداد دانش‌آموزان زیادتر شد، با هماهنگی با آموزش و پرورش به مدرسه داریوش انتقال می‌دهد و ابتدا دو کلاس و بعداً چهار کلاس در مدرسه داریوش برای معلولان دایر می‌کند و فرد دیگری به نام محمدعلی مختاریان را به کمک می‌گیرد. انتقال از مدرسه رضایی به مدرسه داریوش در سال 1355 بوده و در این مدرسه رسماً آموزش و پرورش استثنایی در شهر قم شروع شد.
در سال 1357 انقلاب اسلامی پیروز شد و مسئولان جدید شهر قم به فکر می‌افتند اقدامی برای معلولان انجام دهند. در گام نخست هیئت امنایی شامل رئیس آموزش و پرورش قم، مدیر مدرسه استثنایی، فرماندار، شهردار، یک نفر روحانی از طرف حوزه علمیه تشکیل می‌شود. در آن روزگار قم استان نشده بود و هنوز شهرستان بود، از این‌رو مدیر آموزش پرورش، شهردار و دیگر ادارات یک رئیس داشت. اسامی این هیئت امنا این‌گونه بود: آقای اسلامی رئیس آموزش و پرورش، آقای ذوالانوار فرماندار، آقای عرب شهردار، آقای پوستچی مدیر مدرسه استثنایی، آقای مقامی روحانی و حوزوی و آقای حسین ملکی رابط و هماهنگ کننده.
این هیئت حدود سال 1360 تشکیل شد و شروع به شناسایی زمین‌ها و امکانات برای ایجاد مدرسه‌ای آبرومند برای معلولان بود. اولین مدرسه‌ای که توسط این هیئت ساخته و آماده بهره‌برداری شد، در بلوار امین و کنار اداره آموزش و پرورش کنونی و جنب صدا و سیما بود.
این تصاویر مربوط به اولین ماه‌های کاری این هیئت است و با بازدید از مدرسه داریوش در اول خیابان صفائیه در حال بررسی شرایط و کمبودها و مشکلات است. پس از این بررسی‌هاست که تصمیم می‌گیرند مدرسه جدیدی برای معلولان در قم بسازند.

محل: دفتر مدرسه داریوش اول خیابان صفائیه قم
تاریخ: 1360
اسامی: 1ـ پوستچی 2ـ ناشناس 3ـ ذوالانوار 4ـ عرب 5ـ ملکی
مناسبت: بازدید از مدرسه و بررسی شرایط و مشکلات.

محل: حیاط مدرسه داریوش در اول خیابان صفائیه
تاریخ: 1360
اسامی: 1ـ پوستچی، 2ـ مقامی، 3ـ اسلامی، 4ـ ذوالانوار، 5ـ عرب، 6ـ دانش‌آموزان
مناسبت: گروه سرود دانش‌آموزان استثنایی و احتمالاً چند تن از پدران آنها.
نکته: در این تصویر پوستچی (عکس1) مسئولیت گروه سرود را بر عهده داشته و در حال راهنمایی آنها است.

محل: مدرسه داریوش اول خیابان صفائیه، حیاط مدرسه
تاریخ: 1360
اسامی: 1ـ اسلامی، 2ـ پوستچی، 3ـ احتمالاً محمدعلی مختاریان، 4ـ دانش‌آموزان استثنایی در سنین مختلف
مناسبت: سخنرانی مدیر آموزش و پرورش آقای اسلامی در جمع دانش‌آموزان نابینا

محل: مدرسه داریوش اول خیابان صفائیه، کلاس درس
تاریخ: 1360
اسامی: 1ـ اسلامی، 2ـ ملکی، 3ـ عرب، 4ـ ذوالانوار، 5ـ دانش‌آموز، 6ـ پدر دانش‌آموز
مناسبت: بازدید هیئت امنای آموزش استثنایی قم از کلاس درس نابینایان

محل: مدرسه داریوش اول خیابان صفائیه: حیاط مدرسه، تجمع دانش‌آموزان و پدران آنها
تاریخ: 1360
اسامی: 1ـ پوستچی، 2ـ مقامی، 3ـ اسلامی، 4ـ ذوالانوار، 5ـ عرب 6ـ حسین ملکی و دانش‌آموزان همراه پدرانشان
نکته: در عکس حوض آب دیده می‌شود و معلوم است هنوز مناسب‌سازی کردن محیط جدی نبوده است.

جلسه‌ای با حضور آقایان ذوالانوار فرماندار محترم، عرب شهردار محترم، اسلامی رئیس محترم آموزش و پرورش
تاریخ: 1360
محل: مدرسه داریوش اول خیابان صفائیه، کلاس درس
اسامی: 1ـ ملکی، 2ـ اسلامی، 3ـ عرب، 4ـ ذوالانوار، 5ـ دانش‌آموز، 6ـ پدر دانش‌آموز، 7ـ دانش‌آموز بزرگسال

آقایان عرب شهردار محترم، اسلامی رئیس محترم آموزش و پرورش، حجت‌الاسلام مقامی و حسین ملکی در حضور یکی از روحانیون روشن‌دل

محل: مدرسه داریوش اول خیابان صفائیه دفتر مدرسه
تاریخ: 1360
اسامی: 1ـ اسلامی، 2ـ مقامی، 3ـ ملکی، 4ـ عرب، 5ـ پدر نابینای دانش‌آموز

آقایان ذوالانوار فرمانده محترم، آقای ملکی مسئول اجرایی مدرسه استثنایی، عرب شهردار محترم، اسلامی رئیس محترم آموزش و پرورش در کلاس درس دانش‌آموز

محل: مدرسه داریوش اول خیابان صفائیه قم
تاریخ: 1360
اسامی: 1ـ ذوالانوار، 2ـ ملکی، 3ـ عرب، 4ـ مقامی، ردیف جلو دانش‌آموزان ناشنوا

تصویر ملاقات
ملاقات مسئولین و مدیران نهادهای متصدی امور معلولان با امام خمینی در سال 1359 در خانه ایشان در قم بوده است.

محل: خانه امام خمینی در قم
تاریخ: 1359
اسامی: 1ـ محمدرضا ملکی، 2ـ حسین ملکی، 3ـ شفیعی رئیس کمیته امداد، 4ـ امام خمینی (ره)

در پایان
امیدواریم مردم، مسئولین و رؤسای ادارات قم هرگونه مدرک و سندی دارند مرحمت کنند تا کتاب تاریخ تحولات آموزش استثنایی این شهر زودتر و بهتر آماده و منتشر شود.
از استانداری، فرمانداری، حوزه علمیه، آموزش و پرورش، آموزش استثنایی، مدارس استثنایی، مرکز اسناد، خواهش می‌کنیم یاری کنند.

*.م.ن