کتابخانه نابینایان و کم بینایان: خدمات ویژه در کتابخانه ملی ایران

کتابخانه نابینایان و کم بینایان
خدمات ویژه در کتابخانه ملی ایران

دفتر فرهنگ معلولین

توضیح
مقاله حاضر گزارشی درباره خدماتی است که بخش نابینایان کتابخانه ملی عرضه می‌کند. این مقاله توسط دکتر فریبرز درودی تألیف شده و در مجله کتاب ماه کلیات (دی‌ماه 1387، ص70ـ76) منتشر شده است.

مقدمه
کتابخانه‌های ویژه نابینایان به منظور ایجاد شرایط و محیط بهره‌گیری نابینایان از منابع اطلاعاتی خاص آنها تشکیل می‌شوند. این کتابخانه‌ها با فراهم ساختن انواع منابع قابل استفاده برای نابینایان، مانند کتاب‌های بریل، منابع گویا نظیر نوارهای کاست و لوح‌های فشرده، کتاب‌های لمسی، لوح‌های آموزشی برجسته و برخی دیگر از منابع تلاش می‌کنند تا از یک سو منابع مفید و سودمند برای نابینایان ایجاد کنند و از سوی دیگر با مهیاسازی محیط مناسب و ابزارهای کارآمد، نرم‌افزارها و سخت افزارهای سودمند شرایط مطلوبی برای استفاده نابینایان ایجاد کنند.

پیشینه کتابخانه و خدمات کتابخانه‌ای در جهان

نخستین کتابخانه و خدمات کتابخانه‌ای به قرن هجده باز می‌گردد. اولین آموزشگاه نابینایان را در سال 1784 والنتین هویی، آموزگار فرانسوی، تأسیس کرد وی ابتدا حروف برجسته بینایی را برای بهره‌مندی نابینایان ابداع نمود. کوشش‌های او که تحولی در امر آموزش نابینایان به وجود آورده بود، در سال 1789 هم زمان با انقلاب فرانسه متوقف ماند. راشتن در سال 1791 در لیورپول[1] انگلستان مدرسه‌ای برای کودکان نابینای تهیدست تأسیس کرد. در این مدرسه مشاغل فنی، صنعتی و خواندن آواز کُر به نابینایان آموزش داده می‌شد. در آمریکا توجه به کودکان نابینا از سال 1826 آغاز شد. اولین آموزشگاه مرکزی نابینایان در آمریکا را که امروزه به پرکینز[2] مشهور است، ساموئل گریدلی ‌هاو[3] به سال 1829 تأسیس کرد و به دنبال آن مؤسسه‌های ماساچوست[4] و پنسیلوانیا به سال 1743 دایر شدند (نامنی، 1381، ص 5ـ6). ولی نخستین کتابخانه نابینایان در سال 1768 در بریتانیا با مجموعه‌ای به خط برجسته برای دانشجویان نابینا تأسیس شد (سلطانی‌زاده، 1354، نقل در ارجمند و تیموری خانی، 1385، ص1536). کتابخانه ملی نابینایان[5] که یک کتابخانه عمومی در بریتانیا محسوب می‌شد، در سال 1882 به منظور تأمین نیازهای نابینایان و کم‌بینایان در دسترسی به خدمات کتابخانه‌ای همانند افراد بینا، راه‌اندازی شد. این کتابخانه در سال 2007 با مؤسسه ملی سلطنتی نابینایان[6] ادغام شد کتابخانه ملی نابینایان، ویکی‌پدیا، 2008). در ایالات متحده کتابخانه بوستون[7] نخستین کتابخانه‌ای است که خدمات به نابینایان را در 1868 آغاز کرد (سلطانی‌زاده، 1354، نقل در ارجمند و تیموری‌خانی، 1385، ص1536). در این کشور فکر ایجاد کتابخانه ملی برای نابینایان در 1897 توسط راسل یانگ[8]، کتابدار کتابخانه کنگره، با ایجاد قرائت‌ خانه‌ای برای نابینایان با حدود 500 کتاب و صفحه موسیقی شکل گرفت (ارجمند، 1380، ص 104ـ105).

پس از آن در دیگر کشورهای دنیا کتابخانه‌های مخصوص نابینایان شروع به کار کردند. در کانادا، کشورهای اسکاندیناوی و فرانسه، کتابخانه‌ها و مراکز تأمین منابع اطلاعاتی فعالیت خود را برای تأمین نیازهای اطلاعاتی نابینایان شروع کردند. امروزه در بسیاری از کشورهای جهان کتابخانه‌های ویژه نابینایان وجود دارد و آنها می‌توانند از خدمات اطلاعاتی و منابع ویژه خود در کتابخانه‌ها بهره‌مند شوند.

اولین کتابخانه نابینایان در ایران

در ایران نیز تعدادی زا کتابخانه‌ها به طور ویژه به نابینایان خدمات اطلاعاتی ارائه می‌دهند و برخی از آنها بخش مربوط به نابینایان دارند. در این میان سابقه فعالیت مجتمع خدمات بهزیستی نابینایان رودکی از دیگر مؤسسه‌ها بیشتر است. این مجتمع دارای کتابخانه گویا و بریل بوده و از سال 1352 فعالیت خود را آغاز کرده است. از دیگر کتابخانه‌های نابینایان در کشور باید از کتابخانه گویای مؤسسه امام خمینی نام برد که در ابتدا برای ارائه خدمت به جانبازان تشکیل شد. برخی دیگر از کتابخانه‌های خاص نابینایان که توسط مؤسسه‌ها و مراکز متبوع خود مدیریت می‌شوند، عبارتند از: مؤسسه استثنایی عصای سفید، مجتمع نابینایان دکتر خزائلی، مجتمع آموزشی نابینایان شهید محبی، مؤسسه نهادگذاری مطالعات علمی و پژوهشی گویا، مجتمع آموزشی ابابصیر اصفهان، مجتمع خدمات بهزیستی شهدای هفتم تیر اصفهان، مجتمع خدمات نابینایان جابر بن عبدالله انصاری، مجتمع توانبخشی شهید فیاض بخش رشت، مجتمع توانبخشی شهید فیاض بخش زنجان و برخی دیگر از مراکز. همچنین کتابخانه‌هایی نیز با تشکیل بخش‌های مربوط به نابینایان به ارائه خدمات اطلاعاتی به این گروه می‌پردازند. مانند بخش نابینایان کتابخانه‌های حسینیه ارشاد، دانشگاه شهید بهشتی، شورای کتاب کودک و برخی از کتابخانه‌‌های دیگر.

کتابخانه نابینایان و کم‌بینایان کتابخانه ملی ایران

فعالیت‌های مربوط به نابینایان در کتابخانه ملی از سال‌ها پیش آغاز شده است. در ارتباط با منابع اطلاعاتی نابینایان، بخش قابل توجهی از منابع گویا و بریل توسط کتابخانه ملی گردآوری و یا شناسایی شده است. دو اثر فهرستگان کتاب‌های گویای ایران (تعاونی، بهنام و عزیزی، 1374) و کتاب‌شناسی منابع گویا و بریل ایران (تعاونی، بهنام و عزیزی، 1381) از زمره فعالیت‌های ارزشمندی است که برای بهره‌گیری نابینایان تهیه شده است. اما فعالیت رسمی کتابخانه نابینایان و کم‌بینایان که یکی از بخش‌های گروه خدمات ویژه در مدیریت اطلاع‌رسانی کتابخانه ملی است در سال 1382 شروع شده است. هدف اصلی از راه‌اندازی این بخش ارائه انواع خدمات اطلاعاتی به نابینایان و کم‌بینایان است. ایجاد این بخش در کتابخانه ملی، در واقع در راستای پاسخگویی به نیازهای اطلاعاتی و مطالعاتی این گروه از جامعه استفاده‌کنندگان صورت پذیرفته است و تلاش شده تا سخت‌افزارها و نرم‌افزارهای مورد نیاز آنان در این بخش تهیه و در اختیار کاربران بخش قرار گیرد. گردآوری منابع اطلاعاتی سودمند، عمدتاً به شیوه کتاب‌های گویا و نیز منابع بریل انجام پذیرفته که این منابع می‌تواند نقشی مؤثر در آموزش و یادگیری این گروه از جامعه استفاده کنندگان داشته باشد. فراهم ساختن محیط مناسب و منطبق با نیاز نابینایان و کم‌بینایان و تهیه ابزارهای تخصصی آنان، به منظور انجام فعالیت‌های آموزشی و پژوهشی، این کتابخانه را در کنار دیگر مراکز مشابه، به عنوان مرجعی مهم برای ارائه خدمات اطلاعاتی به نابینایان و کم‌بینایان تبدیل کرده است. از زمره اهداف تأسیس این بخش آن است که نمونه و الگویی برای کتابخانه‌های ویژه نابینایان باشد تا بتوان از دستاوردهای آن در تجهیز و غنی‌سازی خدمات کتابخانه‌های نابینایان بهره گرفت.

محل و فضای بخش

با عنایت به شرایط خاص نابینایان و کم‌بینایان در رفت و آمد. محل این بخش در طبقه همکف و با فاصله کوتاهی از ورودی مدیریت اطلاع‌رسانی قرار گرفته است. فضای این بخش شامل سالن مطالعه، مخزن، محیط کاری و اداری و اتاق‌های مطالعه گروهی مخصوص نابینایان و کم‌بینایان است. طراحی مبلمان و تجهیزات این بخش به گونه‌ای است که مراجعان نابینا می‌توانند به راحتی رفت و آمد کنند و در محل‌های مخصوص و تعیین شده برای فعالیت مطالعاتی خود مستقر شوند. میزهای مختلف به منظور مطالعه انفرادی، گروهی، استفاده از دستگاه‌های شنیداری، ماشین‌نویسی بریل، بهره‌گیری از رایانه‌ها و دستگاه‌های خاص نابینایان و کم‌بینایان در ردیف‌های مشخص قرار گرفته و هر عضو می‌تواند با توجه به نوع فعالیت خود به منظور بهره‌گیری از منابع اطلاعاتی از آنها بهره گیرد.

فعالیت‌های بخش نابینایان و کم‌بینایان

بخش نابینایان و کم‌بینایان تلاش می‌کند تا با فراهم ساختن مجموعه‌ای از منابع اطلاعاتی مناسب و مفید، در قالب محمل‌های مختلف که قابل استفاده برای نابینایان و کم‌بینایان باشد، نیازهای اطلاعاتی این گروه از جامعه را فراهم سازد. بر این اساس بخش نابینایان تلاش می‌کند تا با ایجاد بستری مناسب، در ارتباط با روش‌های مؤثر ارائه خدمات کتابخانه‌ای و اطلاع‌رسانی، فعالیت مطالعاتی نابینایان و کم‌بینایان را پشتیبانی کند. علاوه بر آن سعی می‌کند تا با همکاری سازمان‌ها و نهادهای ذی‌ربط و با ایجاد زمینه‌های مطلوب پژوهش در ارتباط با روش‌های اطلاع‌رسانی و خدمات کتابخانه‌ای از طریق شبکه‌های رایانه‌ای ملی و بین‌المللی فعالیت مؤثری را انجام دهد. از سوی دیگر تلاش به منظور تدوین خط‌مشی گسترش مجموعه و فراهم آوری منابع لازم برای نابینایان و کم‌بینایان از دیگر فعالیت‌های این بخش محسوب می‌شود. در واقع ارائه خدمات مرجع و اطلاع‌رسانی به نابینایان و کم‌بینایان سرلوحه فعالیت‌های اصلی بخش است.

مطالعه به منظور تدوین و ارائه برنامه‌های آموزشی؛ بررسی روش‌های تولید منابع آموزشی و اطلاعاتی نابینایان و کم‌بینایان؛ برنامه‌ریزی جهت حمایت از تولیدکنندگان حقیقی و حقوقی منابع مطالعاتی و آموزشی نابینایان و کم‌بینایان؛ تلاش برای استانداردسازی فعالیت‌ها و خدمات؛ اجرای فرایندهای مختلف خدمات ویژه بر اساس ضوابط و دستورالعمل‌های مصوب؛ بررسی روش‌های افزایش کاربران و تسهیل خدمات ویژه به مراجعان حقیقی و حقوقی؛ مطالعه به منظور به کارگیری روش‌های سودمند؛ استفاده از فناوری‌های ارائه خدمات به نابینایان و کم‌بینایان؛ برنامه‌ریزی و تشویق جامعه نابینایان و کم‌بینایان به مطالعه و کتاب‌خوانی در سطح ملی؛ برقراری ارتباط، الگوبرداری و تبادل تجارب در زمینه خدمات به نابینایان و کم‌بینایان در سطح کتابخانه‌های ملی و کتابخانه‌های ویژه نابینایان سایر کشورها؛ همکاری، برنامه‌ریزی و حمایت از ایجاد شبکه ملی ارائه خدمات ویژه به نابینایان و کم‌بینایان در سطح کتابخانه‌های کشور، از زمره فعالیت‌های مهمی است که این بخش در نظر دارد در این زمینه‌ها، فعالیت تخصصی و حرفه‌ای انجام دهد.

وب‌سایت نابینایان

با ورود به یکی از پیوندهای وب‌سایت سازمان اسناد و کتابخانه ملی ایران که در قسمت پایین صفحه آن قرار گرفته است، می‌توان به وب‌سایت نابینایان وارد شد. این وب‌سایت که اطلاعات موجود را به شیوه شنیداری ارائه می‌دهد، حاوی اطلاعات مربوط به بخش نابینایان است و همچنین نسخه شنیداری خبرنامه اندیشه سپید را که در ادامه معرفی می‌شود، برای نابینایان فراهم آورده است.

انتشار خبرنامه اندیشه سپید

یکی از فعالیت‌های بخش نابینایان انتشار خبرنامه اندیشه سپید است. این خبرنامه به صورت فصلنامه منتشر می‌شود و حاوی اخبار و اطلاعات ضروری و مفید برای نابینایان و کم‌بینایان است. همچنین فهرستی از آثار منابع جدید گویا و بریل مراکز تولید منابع اطلاعاتی نابینایان در این خبرنامه معرفی می‌شود. این خبرنامه به صورت چاپی منظم برای تمامی اعضای نابینای سازمان که تعداد آنها به حدود 170 نفر می‌رسد، ارسال می‌شود. علاوه بر آن توسط بخش نابینایان به صورت شنیداری آماده شده و در وب‌سایت نابینایان قرار می‌گیرد. نابینایان در صورت تمایل می‌توانند از طریق اینترنت و ورود به سایت نابینایان کتابخانه ملی از نسخه شنیداری خبرنامه استفاده کنند.

منابع اطلاعاتی

منابع اطلاعاتی موجود در بخش شامل کتاب‌های گویا، کتاب‌های بریل، مجله‌های بریل و کتاب‌های لمسی نابینایان است. کتاب‌های گویا، نسخه شنیداری کتاب چاپی است که در قالب نوار کاست، لوح فشرده، پوشه رایانه‌ای و یا دیگر انواع محمل‌های ذخیره‌سازی تولید می‌شود. کتاب‌های بریل با خط بریل که شامل 6 نقطه اصلی در یک آرایه سه سطری و دو ستونی و ترکیب‌های خاص آن است، تهیه می‌شود. مجله‌های بریل نیز، پیایندهایی هستند که با خط بریل تولید می‌شوند. منابع لمسی[9] منابعی است حاوی تصاویر یا مفاهیم دیداری برجسته که با کمک حس بساوایی سر انگشتان دست قابل درک است (تعاونی، 1379، ص8). در واقع آنها نوعی منبع آموزشی هستند که به خط بریل نوشته شده و تصویرسازی آن به شکل برجسته و منطبق با نمونه طبیعی صورت می‌پذیرد؛ به عنوان مثل اگر قصد ارائه تصویر جوجه تیغی وجود دارد، ویژگی‌های فیزیکی این جانور با طراحی بدن، تیغ‌ها، و دیگر خصوصیات آن به شکل برجسته و قابل تطبیق با فیزیک این حیوان صورت می‌گیرد، به گونه‌ای که با حس لامسه می‌توان آن را کاملاً درک کرد یا درباره جانوران دریایی یا چمنزار و نظایر آن با کاربرد قطعه‌های پارچه، کاغذ، چوب، صدف، پلاستیک و دیگر موادی که نشان دهنده ویژگی‌های منطبق با نمونه واقعی است، طراحی و ساخته می‌شود. این کتاب‌ها به ویژه برای کودکان نابینایی که مادرزاد از قدرت بینایی محروم بوده‌اند، بسیار آموزنده است. همچنین انواع دیگر منابع اطلاعاتی، چون کتاب‌های پارچه‌ای و طرح‌دار یا روزنامه به خط بریل مانند ایران سپید در این بخش برای استفاده نابینایان وجود دارد.

خدمات اطلاعاتی و رایانه‌ای

در این بخش نابینایان و کم‌بینایان می‌توانند از منابع اطلاعاتی، دستگاه‌های خاص، نرم‌افزارها و سخت‌افزارهای ویژه خود استفاده کنند. در صورت نیاز نابینایان به انجام جستجو در منابع کتابخانه‌ای و یا کاوش در محیط وب، این کار توسط کارشناسان بخش انجام شده و در صورت نیاز نتیجه کاوش به صورت چاپی و یا بر روی لوح فشرده در اختیار آنان قرار می‌گیرد. همچنین اگر نابینایان نیاز به استفاده از دیگر منابع اطلاعاتی چون مجله‌ها، پایان‌نامه‌ها، کتاب‌ها و… داشته باشند که توسط منشی خوانده می‌شود) از بخش‌های دیگر برای آنان امانت گرفته شده و در اختیارشان قرار می‌گیرد. منابع اطلاعاتی گویا و کتاب‌های بریل نیز با درخواست نابینایان برای مطالعه آنان ارائه می‌شود. دستگاه‌های خواننده فایل‌های فشرده صوتی[10] و ضبط صوت برای شنیدن نوارهای کاست و پوشه‌های ام.پی.تری به همراه گوشی‌های مناسب جهت استفاده اختصاصی و عدم پخش صدا در فضای سالن مطالعه برای نابینایان مهیا بوده و نیز می‌توانند پوشه‌های رایانه‌ای را بر روی دستگاه‌های موجود مورد استفاده قرار دهند. کارشناسان بخش با دریافت نیازهای مختلف نابینایان، آنان را در انجام کارهای مربوط به بهره‌گیری از رایانه‌ها، نرم‌افزارها، دستگاه‌ها و ابزارهای موجود کمک کرده و نسخه‌های چاپی اطلاعات را به شکل بریل از طریق چاپگر بریل تهیه می‌کنند.

ابزارهای موجود در بخش با شیوه‌های مناسب برقراری ارتباط برای نابینایان و کم‌بینایان فراهم شده است. شیوه‌های برجسته سازی کلمات، نقش‌ها و تصویرها، ارائه شنیداری اطلاعات، بزرگ‌نمایی داده‌ها و برخی روش‌های دیگر محیطی مناسب برای مطالعه و آموزش نابینایان و کم‌بینایان ایجاد کرده است. در ادامه این ابزارهای ویژه نابینایان و کم‌بینایان موجود در کتابخانه ملی معرفی می‌شوند.

دستگاه به دید

به دید یکی از ابزارهای خاص کم‌بینایان است که می‌تواند متون نوشتاری و چاپی را از طریق یک پویشگر که به صفحه نمایشگر متصل است به میزان قابل توجهی بزرگ کرده، در صفحه نمایشگر نشان دهد. این دستگاه با تنظیم‌های مختلف در شیوه ارائه تصویر، تغییر در اندازه و رنگ قلم نوشتاری و همچنین تیره و روشن ساختن زمینه نوشتار و نیز رنگی ساختن پس زمینه متن، با ویژگی‌های افراد کم‌بینا منطبق شده و به آنان کمک می‌کند تا بتوانند متون مورد نظر خود را به شکل بهتری مطالعه کنند و در نتیجه چشم آنان خستگی و فشار کمتری را متحمل شود. این ابزار در حال حاضر در دو نوع صفحه‌های نمایشگر بزرگ و قابل حمل در این بخش وجود دارد که کم‌بینایان می‌توانند از آنها استفاده کنند. ذکر این نکته نیز می‌تواند مفید باشد که نوع جدید به دید تولید عینک‌هایی است که کم‌بینا با گذاردن آن به چشم خود می‌تواند به شکل راحت‌تری متن را مطالعه کند. با این دستگاه، مطالعه در هر مکانی به راحتی امکان‌پذیر است.

دستگاه برجسته‌ساز زای‌فیوز هیتر[11]

این دستگاه می‌تواند متون و شکل‌های مختلفی را که بر روی کاغذ مخصوص چاپ شده است به شکل برجسته در آورد، تا نابینایان بتوانند با لمس آن اطلاعات مورد نیاز را به دست آورند؛ به عنوان نمونه می‌توان نقشه کشور را به همراه تقسیم‌بندی استانی بر روی کاغذ خاص آن چاپ کرد و سپس با استفاده از این دستگاه به شکل برجسته در آورد. همچنین استان‌ها با شماره‌های بریل مشخص شده و به نام استان (به خط بریل) در حاشیه صفحه ارجاع داده می‌‌شود. فرد نابینا با لمس برجستگی‌های کاغذ، محدوده هر استان و حدود کشور را تشخیص می‌دهد و با لمس شماره هر استان در درون محدوده برجسته و رجوع به توضیح هر شماره، نام استان را فرا می‌گیرد. می‌توان بسیاری از اطلاعات آموزشی را با بهره‌گیری از این شیوه برجسته‌نگاری به صورت مفید و مؤثر به نابینایان منتقل ساخت.

چاپگر بریل

این چاپگر با اتصال به رایانه می‌تواند متون نوشتاری را پس از تبدیل شدن به خط بریل، به شکل خروجی بریل ارائه دهد. امکان تهیه نسخه‌های چاپی به خط بریل توسط این چاپگر بر روی کاغذ مخصوص به بریل فارسی و لاتین وجود دارد.

دستگاه ماشین‌نویسی پرکینز

دستگاه ماشین‌نویسی پرکینز به خط بریل مخصوص فعالیت ماشین‌نویسی نابینایان طراحی شده است. این دستگاه با استفاده از کاغذ مخصوص بریل کار می‌کند و با بهره‌گیری از نظام مکانیکی ماشین‌نویسی می‌تواند مورد استفاده نابینایان قرار گیرد. پرکینز دارای شش کلید اصلی (سه کلید در سمت چپ و سه کلید در سمت راست) برای استفاده حروف اصلی بریل است و با دکمه‌های ایجاد فاصله و برگشت می‌توان حروف مختلف بریل را ماشین کرد. همچنین در صورت اشتباه در هنگام ماشین‌نویسی، می‌توان با بهره‌گیری از یک ابزار چوبی کوچک حروف برجسته بریل را صاف کرد و دوباره به کار ادامه داد.

نرم‌افزار جاز[12]

جاز برنامه نرم‌افزاری قدرتمندی است که به منظور کار با ترکیب‌کننده گفتاری[13] طراحی شده است. این برنامه مخصوص کسانی است که در قوه بینایی ضعف دارند و می‌توانند با کمک آن به خواندن متون دیجیتالی در محیط رایانه بپردازند. این برنامه دارای میان‌برهایی تعریف شده در صفحه کلید رایانه است که نابینایان با اجرای آنها می‌توانند نوشته‌های موجود در صفحه رایانه خود را به شکل شنیداری گوش کرده و در واقع از این طریق مطالعه کنند. جاز به کاربر خود این امکان را می‌دهد که بتواند بهتر و زودتر فرایند یادگیری خود را تقویت کند. این برنامه دارای امکانات قابل توجهی است که با تکیه بر آنها می‌توان متون رایانه‌ای را به خوبی خواند و درک کرد. از آن جمله است امکان تغییر صدای دستگاه و سرعت آن، راهنمایی برای شیوه مناسب بهره‌گیری از آن، پنجره‌هایی برای انتخاب متن در نمایشگر، بستر سخن‌گویی که به شکل منطقی طراحی شده و به کاربر اجازه می‌دهد که بدون کمک به راحتی از آن بهره گیرد، نظام ارائه دستورهای ضروری استفاده به شیوه دیداری و شنیداری، امکان تنظیم برای خواندن صفحه نمایش به شیوه خودکار و پی در پی و همچنین قطع خواندن در هنگام نیاز. همچنین جاز می‌تواند با اتصال به برنامه برجسته‌ نگار بریل همراه با خواندن متون دیجیتالی، خطوط بریل را هم توسط این دستگاه تعریف کند. این برنامه یکی از ابزارهای مفید برای نابینایان جهت مطالعه اطلاعات موجود در صفحه نمایشگر رایانه است.

نرم‌افزار پک جاز[14]

این برنامه، نرم‌افزاری است که توسط شرکت پکتوس تهیه شده و در کنار برنامه جاز اجرا می‌شود. پک جاز می‌تواند اطلاعات فارسی ارائه شده در صفحه نمایشگر را بخواند و همچنین به صورت بریل بر روی دستگاه برجسته نگار نمایش دهد. از ویژگی‌های این برنامه آن است که می‌تواند بدون ایجاد اختلال در برنامه جاز اجرا شود و اطلاعات نمایشگر رایانه را به صورت شنیداری و نیز بریل فارسی ارائه کند.

دستگاه برجسته نگار بریل پکتوس

این دستگاه می‌تواند همزمان با خواندن صفحه نمایشگر، اطلاعات شنیداری را به بریل تبدیل کرده و به صورت خطی ارائه دهد. در واقع نابینایان همراه با شنیدن صدای متن موجود در رایانه می‌توانند از طریق خط بریل نیز آن را مطالعه کنند. در صورت توقف صدای برنامه، خط ایجاد شده نیز ثابت می‌ماند. پس از شروع مجدد برنامه پخش صدا، همراه با آن خطوط بعدی نیز برای نابینایان تغییر می‌کند و بر اساس اطلاعات ارائه شده دوباره تنظیم می‌شود.

نرم‌افزار لونار پلاس[15]

لونار پلاس یکی از نرم‌افزارهایی است که در گروه برنامه‌های بزرگنمایی[16] رایانه قرار می‌گیرد و برنامه‌ای است که کم‌بینایان می‌توانند از آن استفاده کنند. این نرم‌افزار امکان بزرگ‌نمایی صفحه نمایش رایانه را در ابعاد قابل رؤیت دارد و با دارا بودن ویژگی‌های مناسب تنظیم خواندن و مرور صفحه نمایش رایانه، به کم‌بینایان کمک می‌کند تا بتوانند با رایانه ارتباط مناسبی برقرار کرده، اطلاعات مورد نظر خود را دریافت کنند. این برنامه می‌تواند خروجی صدا را پشتیبانی کند و مطالعه پوشه‌های رایانه‌ای، صفحه‌های وب، لیست و سیاهه‌های برنامه و کلیدهای مختلف را در رایانه آسان سازد. در واقع با بهره‌گیری از این برنامه، کم‌بینایان در استفاده از رایانه احساس خستگی کمتری می‌کنند. لونار پلاس قوه دید آنان را تقویت می‌کند تا بتوانند به نحوی مؤثری از رایانه و امکانات آن بهره گیرند. با استفاده از این نرم‌افزار، امکان تمرکز، مرور، برجسته‌سازی و حرکت در صفحه رایانه به شیوه‌ای مناسبی فراهم می‌شود. همچنین می‌توان با تنظیم رنگ و طیف آن شرایط قابل تطبیق با چشم کم‌بینا را ایجاد کرد.

نرم‌افزار کرزوایل[17]

این نرم‌افزار برای خواندن کتاب‌ها و متون نوشتاری در رایانه استفاده می‌شود. در واقع این برنامه‌ با پویش متن، می‌تواند آن را به گفتار تبدیل کرده، با صدای مشخص و واضح بخواند.

صدای مورد نظر را می‌توان ترکیب کرد و با تنظیم‌های ویژه، به شیوه مناسب و مطلوب از آن بهره گرفت. با استفاده از این نرم‌افزار نابینایان و کم‌بینایان توانایی مطالعه کتاب‌ها و متون نوشتاری را در رایانه خواهند داشت.

نرم‌افزار آموزشی سروش

برنامه سروش یکی از ابزارهای آموزشی نابینایان است که می‌تواند با طراحی مناسب و فراهم ساختن اطلاعات مرتبط، سودمندی‌های خاص خود را داشته باشد. کاربرد آن با برجسته نگاری و ضربه‌های انگشت همراه است. به این شکل که به طور نمونه نقشه ایران در قاب یک برنامه کلی با تقسیم‌بندی استانی در صفحه‌ای حساس به ضربه تعبیه شده است. نابینا سپس با قدرت لمس استان مورد نظر را که حدود آن برجسته است، انتخاب می‌کند، سپس با زدن یک ضربه آرام انگشت دست، نام استان به صورت خودکار از طریق رایانه خوانده می‌شود. با زدن دو ضربه، شهرهای مهم، سه ضربه، صنایع دستی آن استان معرفی می‌شود. بر این اساس با زدن ضربه‌های بیشتر، اطلاعات افزون‌تری ارائه می‌شود و فرد نابینا می‌تواند اطلاعات نسبتاً کافی در خصوص وضعیت جغرافیایی، فرهنگی و جز آن درباره ایران کسب کند. این نرم‌افزار قابلیت طراحی برای فعالیت‌های مختلف آموزشی را دارد.

خدمات دیگر بخش

علاوه بر برنامه‌ها و دستگاه‌های معرفی شده، امکانات دیگری در بخش وجود دارد که نابینایان می‌توانند از آنها بهره گیرند. از آن جمله است: نرم‌افزار پارس آوا که یک متن خوان فارسی است و می‌تواند متون پویش شده را به پوشه وُرد[18] تبدیل کند و بخواند، واژه‌نامه نوید و واژه‌نامه میرعماد که نابینایان می‌توانند از آن بهره گیرند. وجود ساعت گویا در بخش به نابینایان کمک می‌کند که به راحتی وقت و زمان خود را تنظیم کنند؛ تلفن گویا که می‌تواند شماره‌های گرفته شده را به شکل گویا بیان کند و با شماره تلفن افرادی را که تماس می‌گیرند با صدا اعلام کند؛ لوح و قلم بریل برای یادداشت برداری روی کاغذ مخصوص؛ تقویم بریل برای مشخص ساختن روزها و مناسبت‌های مختلف؛ عصاهای سفید برای مکان‌یابی، ویلچر برای کسانی که مشکل حرکتی دارند و برخی امکانات ساده دیگر از جمله امکاناتی است که در بخش وجود دارد و به کمک آنها می‌توان استفاده از بخش را آسان‌تر کرد.

برنامه مهم آینده

از زمره برنامه‌های آینده که در حال حاضر توسط یکی از مشاوران علمی سازمان اسناد و کتابخانه ملی مورد مطالعه قرار گرفته است، امکان‌سنجی تبدیل منابع گویا به فرمت دیزی[19] است. اجرای این طرح، که یکی از برنامه‌های زیربنایی و مهم بخش نابینایان محسوب می‌شود، نیاز به صرف وقت، انرژی و بودجه قابل ملاحظه‌ای دارد. با استفاده از فرمت دیزی منابع اطلاعاتی گویا به شیوه‌ای طراحی می‌شود که می‌توان بر اساس آن بخش‌ها، فصل‌ها، زیرمجموعه‌ها و اجزای خُرد کتاب را به سهولت بازیابی کرد و به روش شنیداری مورد استفاده قرار داد. این فرمت که استانداری جهانی است فرایند مطالعه کتا‌ب‌های گویا را برای نابینایان آسان ساخته و امکان جستجوهای متعدد در متن نوشتار را به راحتی میسر می‌سازد. کیفیت برتر در صدا، بخش‌بندی منطقی و جستجوی روان و مؤثر اطلاعات کتاب گویا از زمره دلایل مهم بهره‌گیری از دیزی است.

نتیجه‌گیری

بخش نابینایان و کم‌بینایان کتابخانه ملی یکی از بخش‌های در حال توسعه و رشد این کتابخانه است که تلاش می‌کند تا با توسعه پایدار کتابخانه به دستاوردهای مؤثری در ارائه خدمات اطلاعاتی به نابینایان و کم‌بینایان دست یابد. در حال حاضر نابینایان با توجه به محدودیت‌های خاصی که دارند، به سختی می‌توانند به کتابخانه آمده و از امکانات بخش بهره گیرند. به نظر می‌رسد که برنامه‌های دسترسی به اطلاعات و خدمات از راه دور بتوانند تا حد زیادی ارتباط نزدیک میان کتابخانه و نابینایان را برقرار سازند. تلاش برای ارتقای کیفیت خدمات، می‌تواند کتابخانه نابینایان را در رسیدن به اهداف خود یاری رساند.

مآخذ

  1. ارجمند، تاج‌الملوک (1380). اطلاع رسانی به معلولان و پیشنهاد شبکه اطلاع‌رسانی برای معلولان کشور. تهران: دبیرخانه هیئت امنای کتابخانه‌های عمومی کشور.
  2. ارجمند تاج‌الملوک؛ تیموری‌خانی، افسانه (1385). «کتابخانه‌های نابینایان» در دائره‌المعارف کتابداری و اطلاع‌رسانی، زیر نظر فریبرز خسروی، تهران: کتابخانه ملی ایران، ج2.
  3. تعاونی، شیرین (1379). استانداردهای ملی خدمات کتابخانه‌ای برای نابینایان. تهران: دبیرخانه هیئت امنای کتابخانه‌های عمومی کشور.
  4. تعاونی، شیرین؛ بهنام، مهوش؛ عزیزی، ایراندخت (1374). فهرستگان کتاب‌های گویای ایران، تهران: کتابخانه ملی جمهوری اسلامی ایران.
  5. تعاونی، شیرین؛ بهنام، مهوش؛ عزیزی، ایراندخت (1374). کتاب‌شناسی منابع گویا و بریل ایران. 1373-1379، تهران: کتابخانه ملی جمهوری اسلامی ایران.
  6. سلطانی‌زاده، شهیندخت (1354). «خدمات کتابخانه به معلولین و نابینایان». پایان‌نامه کارشناسی ارشد کتابداری و اطلاع‌رسانی، دانشگاه تهران، دانشگاه علوم تربیتی.
  7. نامنی، محمدرضا و دیگران (1381). تحول روانی، آموزش و توان‌بخشی نابینایان، تهران: سازمان مطالعه و تدوین کتب علوم انسانی دانشگاه‌ها (سمت).
  8. National Library for the Blind (2008) Wikipedia. The free encyclopedia. ]On-line[. Available:http://en.wikipedia.org/wiki/National_Library_for_the_Blind (Accessed:22, Oct.,2008).

پاورقی ها:

[1]. Liverpool

[2]. perkins

[3]. Samuel Gridley Howe

[4]. Massachusetts

[5]. The National Library for the Blind (NLB)

[6]. Royal National Institute of Blind People

[7]. Boston Library

[8]. Russell Young

[9]. Tactile materials

[10]. MP3 Player

[11]. ZY Fuse Heater

[12]. JAWS (Job Access with Speech)

[13]. Speech synthesizer

[14]. Pac JAWS

[15]. Lunar Plus

[16]. Magnifier

[17]. Kurzweil

[18]. word

[19]. Digital Accessible Information System (DAISY)

0 پاسخ

دیدگاه خود را ثبت کنید

تمایل دارید در گفتگوها شرکت کنید؟
در گفتگو ها شرکت کنید.

دیدگاهتان را بنویسید

نشانی ایمیل شما منتشر نخواهد شد.