گزارشی از فعالیت‌های دفتر فرهنگ معلولین

گزارشی از فعالیت‌های دفتر فرهنگ معلولین

افتتاح: شرایط ویژه تاریخی به هنگام تأسیس

12 شهریور 1399

ساختمان دفتر فرهنگ معلولین – قم

دفتر فرهنگ معلولین پس از دو سال بررسی و کارشناسی، بالاخره در مهرماه 1390 با حضور جمعی از شخصیت‌ها و نخبگان و از جمله حضرت حجت الاسلام و المسلمین سید جواد شهرستانی تأسیس شد.
مهم از روز افتتاح، شرایط تاریخی است که این دفتر بنیان نهاده شده. شرایط بود که همه تلاش‌ها مصروف اقدامات پزشکی و درمان جسمی معلولان بود. فیزیوتراپی‌ها، مصرف داروهای شیمیایی در سطح گسترده و به عنوان تنها راه کار در کانون توجهات همه مدیران و تصمیم‌سازان بود. اساساً کسی به ظرفیت‌های فرهنگی در جهت توان‌بخشی و اصلاح امور معلولان توجهی نداشت.
اسلام به عنوان دینی که در زمینه مسائل معلولین سخن و راه کار دارد و به قرآن و سیره معصومین علیهم‌السلام به عنوان زیر بنای فرهنگ اسلامی مغفول و مسکوت بود. در آن دوره هیچ اثر جدی بر اساس آموزه‌های فرهنگ اسلامی تألیف و عرضه نشده بود. همچنین نسبت به فرهنگ ملی و حتی نسبت به عناصر کارآمد فرهنگ نوین و مدرن غفلت و بی‌توجهی وجود داشت.
در این شرایط «دفتر فرهنگ معلولین» با این‌گونه شعارها، «توانا بود هر که دانا بود»، قرآن مدافع حقوق معلولین؛ تصویب قانون معلولیت اولین بار توسط علی علیه‌السلام در دوره خلافتش؛ تأثیر کتاب، تفکر، معنویت و امثال اینها در اصلاح امور معلولان کارش را آغاز کرد؛ و تلاش نمود راه نوینی را در جامعه بگشاید.

معرفی
دفتر فرهنگ معلولین نخستین مؤسسه‌ای است که در ایران و کشورهای منطقه به فعالیت‌های صرفاً فرهنگی می‌پردازد و از ظرفیت‌های فرهنگ برای حل مشکلات معلولان و پیشرفت اجتماعی و فردی استفاده می‌کند.
این دفتر مؤسسه‌ای با خط‌مشی فرهنگ مداری، غیرانتفاعی و بین‌المللی است. و در راستای تحقق شعار «توانا بود هر که دانا بود»، با تکیه بر فرهنگ به توانمندسازی و توانبخشی و توانداری معلولان مادرزاد و حادثه‌ای می‌پردازد.
با توجه به ناکارآمدی توانبخشی جسمی و مبتنی بر درمان جسم، این دفتر توانبخشی فکری را سرلوحه کارش قرار داده و شیوه‌های نوین و موفق مثل کتاب درمانی، رمان و قصه درمانی، هنر درمانی را ترویج نموده و حل مشکلات معلولان را در فرهنگ‌سازی و مناسب‌سازی فرهنگی به پیش سوق می‌دهد.
تاکنون با استخراج و پالاش عناصر فرهنگی از معادن سه فرهنگ اسلامی، ملی و مدرن، آثار جدید و به روز را تولید و عرضه کرده است.

اهمیت و ضرورت
این پرسش مطرح است که اساساً چه ضرورتی برای تأسیس این دفتر وجود داشت؟
نابینایان، ناشنوایان، معلولان ذهنی و حرکتی و نیز آسیب‌دیدگان و ناتوانان اجتماعی مثل فقرا و معتادان که درصد قابل توجه از جامعه را تشکیل می‌دهند در چند دهه اخیر به دلیل افزایش عوامل معلولیت‌ساز مثل افزایش تصادفات جاده‌ای، افزایش بیماری‌های صعب‌العلاج، از نظر آمار جمعیتی بیشتر شده و بیش از ده درصد از جامعه را پوشش می‌دهند.
این اقلیت پر جمعیت، دارای مشکلات متنوع و متکثر مثل بیکاری، فقر، کمبود دارو و درمان مشکلات آموزش و پرورش هستند. از طرف دیگر نهادهای متکفل معلولان که در رأس آنها سازمان بهزیستی قرار دارد، تجربه نشان داده، توانایی حل همه مشکلات اینها را ندارند.
مسئله مهم‌تر فقدان اندیشه راهبردی و طرح و برنامه جامع برای حل مشکلات این قشر و تبدیل آن از اقلیت مصرف کننده به سرمایه ملی و جامعه فعال و سازنده بود. مجموعه این مسائل، آقای حجت الاسلام و المسلمین حاج سید جواد شهرستانی و طراحان این دفتر را متوجه کرد که با مطالعه دیگر کشورهای موفق در این زمینه باید به راه کار دیگری بیندیشند. نتیجه همه این تأملات تأسیس این دفتر بوده است.

پشتوانه‌ها
خلاصه اینکه در فرهنگ اسلامی و فرهنگ ملی صدها آموزه هست که مجموعه پشتوانه‌هایی است که بر اساس آنها می‌توان امور معلولان را سامان‌دهی کرد؛ و این دفتر برای نخستین بار به میدان آمد تا این وظیفه را به انجام رساند.
با مطالعه ادیان و مکاتب در زمینه معلولیت و معلولان متوجه شدیم، یکی از قوت‌های اسلام، نگرش انسانی به معلولان است. برخلاف مسیحیت و یهود که نگرش منفی دارند و معلولیت را ثمره گناه یا محصول دخالت شیطان در سرنوشت انسان می‌دانند، قرآن و روایات صحیح رویکرد واقع‌گرایانه و سازنده به موضوع دارند. اینان را انسان‌هایی می‌دانند که از نظر جسمی تفاوت با دیگران دارند، انسان نبودن و خروج آنان از انسانیت و شیطانی بودن آنان در متون اصیل اسلامی مطرود است. از این‌رو قرآن کریم از شأن انسانی و از حقوق آنان دفاع کرده و حتی اجازه نداده کسی به آنان کوچک‌ترین بی‌حرمتی و بی‌ادبی روا دارد (سوره عبس)؛ یا رسول خدا به آموزش و مهارت افزایی و حضور اجتماعی آنان توجه داشت و در روایات متعدد به مسائل آنان اشاره کرده است. علی علیه‌السلام اولین خلیفه‌ای است که قانون برای انسان تصویب کرد و تأکید کرد حقوق مالی و اجتماعی آنان باید ادا گردد؛ زیرا تفاوتی با دیگران ندارند. امام حسین علیه‌السلام در سخنرانی، ظلم بر نابینایان، ناشنوایان و معلولان را برخاسته از تفکر تبعیض‌گرای اموی دانست و این جمله معروف را بیان کرد که معلولان بدون پناه در شهرها رها شده‌اند و کسی به فکر آنها نیست.

روش اجرا
برای تحقق اهداف از ماه اول تأسیس، این اقدامات آغاز شد:
1ـ مطالعه و شناسایی انواع مشکلات و نیز شناسایی شخصیت‌های دارای معلولیت و توانایی‌ها و ظرفیت‌ها در جامعه هدف و جمع‌آوری اطلاعات در این حوزه‌ها، سپس طبقه‌بندی و پردازش اطلاعات و به اشتراک گذاشتن آنها.
برای این منظور اقدام به راه‌اندازی سامانه‌های اینترنتی و اجتماعی شد.
2ـ اقدام دوم که باید به سرعت اجرایی می‌شد، شناسایی منابع علمی مثل کتاب‌ها و نشریات منتشره در ایران و دیگر کشورها بود.
پس از جمع‌آوری شروع به راه‌اندازی چند آرشیو و کتابخانه کردیم تا یافته‌ها را در اختیار دیگران هم قرار دهیم.
3ـ اقدام دیگر شناسایی نهادها و مراکز فعال در حوزه معلولین، نیز سایت‌ها و پایگاه‌ها بود. اطلاعات این مرکز و سامانه‌ها پس از جمع‌آوری، اطلاع‌رسانی شده است.
4ـ شناسایی نخبگان و فعالان مدنی که در زمینه‌های معلولیتی کار کرده بودند، اقدام دیگر بود، سپس آنها را دعوت به گفت‌وگو و مصاحبه می‌کردیم و تلاش نمودیم این شخصیت‌ها را به هم مرتبط سازیم.
در همین راستا نویسندگان را هم شناسایی کردیم و از آنان دعوت کردیم آثارشان را برای چاپ و نشر به ما بدهند. در همین راستا هم انتشارات دایر کردیم.
5ـ برگزاری نشست‌ها، مسابقات و همایش‌های متعدد در پنج سال اول فعالانه پیگیری کردیم و از این طریق به شناسایی بسترها و ظرفیت‌ها پرداختیم. البته همه این رخدادها را هم به صورت کتاب منتشر کردیم.
خلاصه اینکه برای فرهنگ‌سازی و اجرای توان‌بخشی فرهنگی باید امکانات و ابزارهایی ایجاد می‌کردیم مثل بانک اطلاعات معلولین، سایت، راه‌اندازی گروه و کانال در شبکه‌های مجازی، انتشارات و همه اینها را دایر کرده‌ایم.

فاز جدید
از 1399 وارد فاز جدید شدیم. به دلیل اینکه شرایط فرهنگی و اجتماعی ویژه شده و منابع مالی محدودتر شد، از طرف دیگر اهداف قبلی هم محقق شده بود. از این‌رو درصدد برآمدیم:
1ـ اولویت را به نخبگان بدهیم و فقط در قلمرو معلولان فرهیخته برنامه‌ریزی نماییم. با این توجیه که اگر اینها توجیه شود می‌توانند، عموم را سامان‌دهی و راهبری کنند.
2ـ اقدامات را محدود به امور زیربنایی‌تر و زیرساختی‌تر کردیم. از این‌رو اطلاع‌رسانی عمومی را تعطیل کردیم.
3ـ به چاپ و نشر آثار مرجع و راهبردی اولویت داده‌ایم. کتابشناسی‌ها، راهنماها، دانشنامه‌ها، دائرة‌المعارف‌ها به دلیل اینکه تأثیر ژرف‌تر و اساسی‌تر دارند امکانات را به این‌گونه آثار اختصاص داده‌ایم.
4ـ درصدد راه‌اندازی سامانه‌های مرجع مثل ویکی معلولین و کلاس‌های آنلاین جهانی هستیم و طراحی آنها انجام شده است.

آمار دستاوردها
دستاوردها و داشته‌های این دفتر در برخی زمینه‌ اکنون گزارش می‌گردد تا بیشتر با این دفتر آشنا شوید:

کتابخانه‌ تخصصی معلولان: این کتابخانه در پی درخواست و نیازهای واصله به دفتر فرهنگ معلولین در سال 1391 در محل ساختمان مرکز تأسیس شد.
هم اکنون این کتابخانه شامل ده بخش فعال و دارای منابع تهیه شده از بازارها و نمایشگاه‌های جهانی است. و می‌تواند پاسخگوی نیازهای فکری و فرهنگی ارباب رجوع باشد.
آمار کتاب‌ها و اسناد موجود در کتابخانه‌:
ـ 3000 عنوان کتاب فارسی
ـ 1100 عنوان کتاب و مجله عربی
ـ 200 عنوان کتاب انگلیسی
ـ 15000 عنوان کتاب گویا و صوتی
ـ 930 کتب بریل
ـ 530 عدد مجله و نشریه
ـ 200 عنوان فیلم و نرم‌افزار
ـ 1000 کتاب و جزوه دیجیتال

وب‌سایت «دفتر فرهنگ معلولین»: پورتال دفتر فرهنگ معلولین در بین سایت‌های ویژه معلولیت فعال‌تر و پرطرفدارتر است. نخبگان، پژوهشگران و مدیرانی که در حوزه مطالعات معلولیت فعال هستند اکثراً هفتگی به مطالعه این سایت می‌پردازند.
روزانه اطلاعات و تولیدات دفتر فرهنگ معلولین و نیز اخبار و دستاوردهای دیگران روی سایت قرار می‌گیرد. حجم تولید محتوا و بارگذاری روی سایت در روز به طور میانگین 50 صفحه است و میانگین مراجعات روزانه 500 بازدید کننده است.
آدرس این سایت عبارت است: www.malolan.com

وب‌سایت «بانک جامع اطلاعات معلولان»: در دهه‌های اخیر کارشناسان امور معلولان به این نتیجه رسیده‌اند که حلّ مشکلات بدون بانک اطلاعات ممکن نیست؛ زیرا سامان‌دهی به امور مختلف افراد دارای معلولیت بدون اطلاع‌رسانی عملیاتی نخواهد شد. دفتر فرهنگ معلولین در بهمن‌ماه 1394 سایت بانک جمع اطلاعات معلولان را ایجاد نمود که تاکنون بیش از 35000 رکورد مطالب در 25 شاخه مرتبط وارد شده و رایگان قابل استفاده برای عموم علاقه‌مندان می‌باشد. حجم اطلاعات و گستردگی موضوعات این بانک در سطح دنیا منحصر به فرد و اختصاصی است.
آدرس: www.DataDisability.com

انتشارات توانمندان: این انتشارات در مهرماه 1396 توسط دفتر فرهنگ معلولین با دریافت مجوز تأسیس شد. این انتشارات تنها ناشر خصوصی تخصصی حوزه معلولیت و معلولان می‌باشد که تاکنون بیش از 90 عنوان منتشر کرده و فایل اکثر کتاب‌ها را رایگان برای علاقه‌مندان و پژوهشگران بر روی وب‌سایت مرکز قرار داده است. همچنین بسیاری از کتاب‌های این انتشارات در جشنواره‌های مختلف تقدیر و حائز رتبه برتر شده است. قبلاً هم حدود یکصد عنوان آثار منتشره داریم.
آدرس: www.Tavanmandan.com

برگزاری نشست و همایش: تاکنون مسئولیت کلی یا بخشی حدود یکصد همایش و نشست را بر عهده داشته‌ایم.

مجله توان‌نامه: ده شماره از این مجله را منتشر کردیم هر شماره ویژه موضوعی خاص است.

حمایت و پشتیبانی: با ارسال کتاب و نشریه به کتابخانه‌ها و مراکز معلولیتی در ایران و خارج از ایران تلاش کرده مخازن آنان را تکمیل کند و از این طریق از آنها حمایت نموده است.

پشتیبان مالی
این دفتر فقط متکی بر مساعدت‌های مالی است که حجت الاسلام و المسلمین سید جواد شهرستانی ماهانه پرداخت می‌کند با توجه به گسترش فعالیت‌های این دفتر نیاز به بودجه ملی هست اما با حمایت‌های معنوی و دلگرمی‌های ایشان، همکاران و کارمندان با روحیه و مصمم تلاش کرده‌اند تاکنون از دولت و منابع مردمی هیچ دریافتی نداشته‌ایم.

کارنامه و مقبولیت اجتماعی
ده‌ها تقدیرنامه و تشکر از فعالیت‌های این دفتر گویای کارنامه افتخارآمیز این دفتر معرفی می‌کنیم.
برگزاری جشنواره تعلیم و تربیت معلولین
برگزاری اولین جشنواره سراسری عکس معلولیت و معلولان
برگزاری جشنواره سوره عَبَس ویژه معلولان نخبه سراسر کشور
برگزاری همایش بزرگداشت حجت الاسلام مرحوم سید کاظم مجاب
برگزاری نخستین مسابقه قرآنی ناشنوایان استان قم
راه‌اندازی نمایشگاه و موزه آثار هنری و صنایع دستی معلولان
برپایی غرفه در دوازدهمین نمایشگاه کتاب استان قم
برپایی غرفه در نمایشگاه دستاوردهای پژوهشی مراکز حوزوی
برپایی غرفه در سی و دومین نمایشگاه بین‌المللی کتاب تهران
برپایی غرفه در بیست و دومین نمایشگاه بین‌المللی قرآن کریم
برپایی غرفه و نمایشگاه در همایش صندلی چرخدار دانشگاه علوم بهزیستی و توانبخشی
برپایی غرفه در بیست و ششمین نمایشگاه بین‌المللی قرآن کریم
برگزاری نشست‌های تخصصی علمی پژوهشی در موضوعات معلولیت
کسب رتبه شایسته تقدیر در بخش پژوهش در حوزه بریل نخستین دوره جشنواره ملی بریلفا
برگزیده شدن چند عنوان از کتاب‌ها در دومین جشنواره ملی کتاب معلولیت
برگزیده شدن غرفه به عنوان طرح شاخص در بیست و ششمین نمایشگاه بین‌المللی قرآن کریم
کسب عنوان شرکت کننده برتر در محور علمی فرهنگی در دومین جشنواره ملی خودباوری
تقدیر شده در همایش کتابخانه‌ها و خدمات به گروه‌های خاص
برگزیده شدن چند عنوان از کتاب‌ها در نخستین جشنواره ملی کاما

چشم‌انداز آینده
امید است با دلگرمی دادن و پشتیبانی مسئولین این دفتر با شتاب بیشتر پروژه‌های نیمه کاره را به اتمام رساند و بتواند توانبخشی فرهنگی را بر اساس فرهنگ اسلامی و دستاوردهای مدرن و تاریخی به سرانجام مطلوب برساند. و این شیوه را به صورت یک الگو برای کشورهای منطقه و جهان اسلام معرفی کند.
البته کارشناسان معلولین در افغانستان، تاجیکستان، عراق و بعضی کشورهای دیگر از ما طرح و دستاوردهایمان را به صورت مکتوب خواسته‌اند و ما داده‌ایم.

*.م.ن

0 پاسخ

دیدگاه خود را ثبت کنید

تمایل دارید در گفتگوها شرکت کنید؟
در گفتگو ها شرکت کنید.

دیدگاهتان را بنویسید

نشانی ایمیل شما منتشر نخواهد شد. بخش‌های موردنیاز علامت‌گذاری شده‌اند *