قانون کتاب گویا در ایران

قانون کتاب گویا در ایران

محمد نوری
دفتر فرهنگ معلولین، 25 مرداد 1399

در سال 1352 قانونی در مجلس شورای ملی تصویب شد که از حقوق پدیدآورندگان کتب صوتی و مترجمین حمایت می‌کرد و نیز وضع تکثیر کتب و نشریات را روشن می‌کرد. در واقع قانونی در سال 1348 تصویب شد که حقوق مؤلفان و مصنفان و هنرمندان را پوشش می‌داد ولی شامل کتاب گویا و ترجمه و تکثیر کتب و نشریات نمی‌شد. از این‌رو چند سال بعد مجلس قانون‌گذاری صلاح دید قانون دیگری تصویب کند و این سه مورد را مشمول قانون گرداند، بنابراین قانونی که می‌آورم را تصویب کرد. عنوان این قانون این‌گونه است: «قانون ترجمه و تکثیر کتب و نشریات و آثار صوتی». همان‌طور که پیداست در عنوان این قانون سه نوع اثر برشمرده است یعنی قلمرو این قانون شامل سه نوع اثر می‌گردد. متن این قانون این‌گونه است:
قانون ترجمه و تکثیر کتب و نشریات و آثار صوتی
ماده 1) حق تکثیر یا تجدید چاپ و بهره‌برداری و نشر و پخش هر ترجمه‌ای با مترجم یا وارث قانونی او است. مدت استفاده از این حقوق که به وراثت منتقل می‌شود از تاریخ مرگ مترجم سی سال است.
حقوق مذکور در این ماده قابل انتقال به غیر است و انتقال گیرنده از نظر استفاده از این حقوق قائم مقام انتقال دهنده برای استفاده از بقیه مدت از این حق خواهد بود. ذکر نام مترجم در تمام موارد استفاده الزامی است.
ماده 2) تکثیر کتب و نشریات به همان زبان و شکلی که چاپ شده به قصد فروش یا بهره‌برداری مادی از طریق چاپ افست یا عکسبرداری یا طرق مشابه بدون اجازه صاحب حق ممنوع است.
ماده 3) نسخه‌برداری یا ضبط یا تکثیر آثار صوتی که بر روی صفحه یا نوار یا هر وسیله دیگر ضبط شده است بدون اجازه صاحبان حق یا تولیدکنندگان انحصاری یا قائم مقام قانونی آن برای فروش ممنوع است.
حکم مذکور در این ماده شامل نسخه برداری یا ضبط یا تکثیر از برنامه‌های رادیو تلویزیون یا هر گونه پخش دیگر نیز خواهد بود.
ماده 4) صفحات یا نوارهای موسیقی و صوتی در صورتی حمایت می‌شود که در روی هر نسخه یا جلد آن علامت بین‌المللی به لاتین در داخل دایره و تاریخ انتشار و نام و نشانی تولیدکننده و نماینده انحصاری و علامت تجارتی ذکر شده باشد.
ماده 5) تکثیر و نسخه‌برداری از کتب و نشریات و آثار صوتی موضوع مواد دو و سه این قانون به منظور استفاده در کارهای مربوط به آموزش یا تحقیقات علمی مجاز خواهد بود مشروط بر اینکه جنبه انتفاعی نداشته باشد و اجازه نسخه‌برداری از آنها قبلاً به تصویب وزارت فرهنگ و هنر رسیده باشد.
تبصره ـ نسخه‌برداری از کتب و نشریات و آثار صوتی موضوع مواد دو و سه این قانون در صورتی که برای استفاده شخصی و خصوصی باشد بلامانع است.
ماده 6) در مورد تکثیر کتب و نشریات و آثار صوتی حمایت‌های مذکور در این قانون به شرط وجود عهدنامه یا معامله متقابل نسبت به اتباع سایر کشورها نیز جاری است.
ماده 7) اشخاصی که عالماً و عامداً مرتکب یکی از اعمال زیر شوند علاوه بر تأدیه خسارات شاکی خصوصی به حبس جنحه‌ای از سه ماه تا یک سال محکوم خواهند شد:
1) کسانی که خلاف مقررات مواد یک و دو و سه این قانون عمل کنند.
2) کسانی که اشیاء مذکور در ماده 3 را که به طور غیر مجاز در خارج تهیه شده به کشور وارد یا صادر کند.
ماده 8) هر گاه متخلف از این قانون شخصی حقوقی باشد علاوه بر تعقیب جزائی شخص حقیقی مسئول که جرم ناشی از تصمیم او باشد خسارات شاکی خصوصی از اموال شخص حقوقی جبران خواهد شد.
در صورتی که اموال شخص حقوقی به تنهایی تکافو نکند ما به التفاوت از اموال شخص حقیقی مسئول جبران می‌شود.
ماده 9) مراجع قضائی مکلف‌اند ضمن رسیدگی به شکایت شاکی خصوصی به تقاضای او نسبت به جلوگیری از نشر و پخش و عرضه کتب و نشریات و آثار صوتی موضوع شکایت و ضبط آن تصمیم مقتضی اتخاذ کنند.
ماده 10) احکام مذکور در این قانون موقعی جاری است که آثار موضوع این قانون مشمول حمایت‌های مذکور در قانون حمایت حقوق مؤلفان و مصنفان و هنرمندان نباشد در غیر این صورت مقررات قانون مزبور نسبت به آثار موضوع این قانون ملاک خواهد بود.
ماده 11) مقررات این قانون در هیچ مورد حقوق اشخاص مذکور در قانون حمایت حقوق مؤلفان و مصنفان و هنرمندان را نفی نمی‌کند و محدود نمی‌سازد.
ماده 12) تعقیب بزه‌های مذکور در این قانون منوط به شکایت شاکی خصوصی است و با گذشت او تعقیب یا اجرای حکم موقوف می‌شود.
قانون فوق مشتمل بر دوازده ماده و یک تبصره پس از تصویب مجلس سنا در تاریخ روز دوشنبه 26/9/1352 در جلسه روز پنجشنبه ششم دی‌ماه یک هزار و سیصد و پنجاه و دو شمسی به تصویب مجلس شورای ملی رسید. رئیس مجلس شورای ملی

نکات و تأملات
چند نکته در این قانون هست که تذکر می‌دهم:
1ـ این قانون با امضای رئیس مجلس شورای ملی برای اجرا ابلاغ شده است.
2ـ در مورد اثری که ترجمه می‌شود، نگفته باید از صاحب متن مبدأ و متن اصلی اجازه گرفته شود. یعنی مترجمی که می‌خواهد کتابی یا مقاله‌ای را ترجمه کند نیازی به اجازه از مؤلف ندارد. البته این قانون در این مورد اظهار نظر نکرده و ساکت است و همین سکوت نشان دهنده صحبت می‌باشد.
3ـ اما در مورد تکثیر، افست و عکس‌برداری از آثار، اظهار نظر کرده و آن را بدون اجازه صاحب اثر ممنوع دانسته است.
4ـ همچنین در مورد ضبط و تکثر و نسخه‌برداری از آثار صوتی به هر وسیله مثل نوار یا صفحه بدون اجازه صاحبان یا تولیدکنندگان برای فروش ممنوع است.
5ـ توجه کنید به قید برای فروش، یعنی اگر کسی یک کتاب کاغذی را به قصد کسب درآمد و فروش، صوتی کند و نسخه صوتی آن را بفروشد، لزوماً باید از صاحب کتاب کاغذی اجازه بگیرد. ولی اگر کسی چنین قصدی نداشت مثلاً برای استفاده شخصی و آموزشی نابینایان کتابی را صوتی کرد، در چنین مواردی نیاز به اجازه از صاحب کتاب مبدأ (کاغذی) نیست.
6ـ اما همان‌طور که در ماده 5 هم تصریح شده، ضبط و نسخه‌برداری و تکثیر از روی آثار صوتی و حتی کتب و نشریات اگر برای آموزش یا تحقیقات علمی یا استفاده شخصی باشد یعنی تجاری و جهت درآمدزایی نباشد، اشکال ندارد.
7ـ نکته دیگر اینکه در ماده 12 این قانون تصریح شده که اثبات جرم و تعقیب بزه منوط به شکایت شاکی خصوصی است. البته با گذشت او تعقیب و اجرای حکم متوقف می‌شود.
8ـ آن طور که در این قانون تصریح شده، کتاب صوتی دو جنبه دارد، یکی اینکه از روی کتاب کاغذی برگردان شده و جنبه دوم آن، تکثیر و نسخه برداری کتاب صوتی به کتاب صوتی دیگر است. هر دو جنبه اگر اجرا کننده (تولید کننده) قصد تجاری داشته باشد باید اجازه بگیرد. اما در جنبه اول باید از صاحب کتاب کاغذی باید اجازه بگیرد و جنبه دوم از صاحب کتاب صوتی باید اجازه بگیرد.
9ـ این قانون در سال 52 شمسی یعنی 47 سال قبل تصویب و ابلاغ شده است.(1)

پاورقی
(1) این قانون در کتاب کتاب نمای ایران، چنگیز پهلوان، تهران، 1366، ص 306 ـ 308 چاپ شده است.

*.م.ن

0 پاسخ

دیدگاه خود را ثبت کنید

تمایل دارید در گفتگوها شرکت کنید؟
در گفتگو ها شرکت کنید.

دیدگاهتان را بنویسید

نشانی ایمیل شما منتشر نخواهد شد. بخش‌های موردنیاز علامت‌گذاری شده‌اند *