بررسی وضعیت کتاب‌های ویژه معلولان ایران

بررسی وضعیت کتاب های ویژه معلولان ایران

دفتر فرهنگ معلولین

دوازدهمین نمایشگاه کتاب استانی (استان قم) در اسفندماه 1395 در محل مجتمع ناشران (شهر قم، خیابان معلم) برگزار گردید. دفتر فرهنگ معلولین مسئولیت غرفه‌های معلولین را بر عهده داشت نیز «نشست بررسی وضعیت کتاب ویژه معلولان ایران» را روز چهارشنبه 4 اسفندماه 1395 در سالن اجتماعات مجتمع ناشران برگزار نمود.
این نشست با دعوت کارشناسان کتاب معلولیتی از ساعت 19 تا 21 و اجرای برنامه‌های متنوع برگزار گردید. کارشناسان درباره مسائل مختلف این موضوع ابزار نظر کردند. اینجا فقط خلاصه‌ای از نکات مهم سخنرانی‌ها را می‌آورم.

برنامه‌ها
با توجه به اینکه جامعه معلولین در عرصه کتاب و فرهنگ مکتوب کمبودهای فراوان دارند. قرار شد همه وقت مراسم به همین موضوع اختصاص یابد و تلاش شد، کارشناسان کتاب بریل، زبان اشاره، کتاب گویا و دیگر مسائل مهم کتاب معلولان، دیدگاه‌های کارشناسانه خود را به اجمال بیان کنند. به دلیل ضیق وقت قرار شد فقط مطرح مسئله شود و در نشست‌های بعدی هر یک از این مسائل به ترتیب اولویت به روش جامع بررسی شود.
اما برنامه‌های این نشست عبارت بود از:
ـ قرائت قرآن، آقای عباس چراغی (نابینای قمی، حافظ و قاری قرآن کریم)
ـ سخنرانی آقای احمد امیرآبادی فراهانی نماینده مردم قم در مجلس شورای اسلامی
ـ هم‌خوانی نابینایان، گروه بصیر
ـ سخنرانی آقای سید احمد آقامیری رئیس اداره آموزش و پرورش استثنایی استان قم
ـ هم‌خوانی نابینایان، گروه ندای ملکوت
ـ سخنرانی حجت‌الاسلام بهادری از مدیران موسسه خاتم‌النبیین (ص)
ـ سخنرانی خانم زهره قاری، استاد دانشگاه و کارشناس زبان اشاره
ـ سخنرانی محمد نوری، نویسنده و پژوهشگر و مدیر دفتر فرهنگ معلولین
ـ سخنرانی حسین روحانی صدر، کارشناس کتاب در کتابخانه ملی ایران
ـ سخنرانی حسن عبدلی، مدیر بخش نابینایان کتابخانه آیت الله خامنه‌ای
ـ سخنرانی سعید سعدآبادی، رئیس انجمن عالی توانبخشی معلولان ایران
ـ رونمایی از کتاب‌های بریل جدید شهر قم، به همراه نویسندگان این کتاب‌ها
ـ بازدید از غرفه‌های معلولین در نمایشگاه، این غرفه‌ها شامل کتاب و…
آقای امیرآبادی نماینده قم، چند جمله بیشتر سخن نگفت و به دلیل اینکه نکته خاص علمی نداشت در این گزارش آورده نمی‌شود.

کتاب ویژه ناشنوایان، کتاب با زبان اشاره
سخنرانی زهره قاری (فارغ‌التحصیل دکتری در رشته زبان اشاره از دانشگاهی در استرالیا و صاحب تألیفات درباره مسائل زبان اشاره و استاد در دانشگاه‌های الزهرا و آزاد اسلامی)
قبل از اینکه در مورد کتاب زبان اشاره صحبت کنم، توضیح مختصری درباره زبان اشاره دارم. زبان اشاره برخلاف زبان گفتاری که از صوت کمک می‌گیرد، بر اساس حرکات بدن، دست، صورت و سر می‌باشد. علت اینکه می‌گویم فقط دست این است که ناشنوایی که دست ندارد می‌تواند از پا استفاده کند و هم اکنون چنین موردی در دنیا وجود دارد.
زبان صوتی (زبان گفتاری عادی) به این صورت است که، شما لغت “سلام” را در نظر بگیرید، از همخوان و مصوت درست شده است، یعنی “س” “َ” “ل” “ا” “م” (منظور صوت و گفتار این حروف می‌باشد و نه حروف الفبایی آن). اینها پهلوی هم قرار گرفته و لغت را تشکیل می‌دهد، شکل نوشتاری هم دارد و کتاب‌ها نوشته می‌شود. اما زبان اشاره به این صورت است که واژه “سلام” به این صورت (بیان با زبان اشاره) گفته می‌شود. مسلماً در این حالت همخوان و مصوت نمی‌توانند به کار آیند، چون این زبان صوتی نیست که صداها پهلوی هم قرار بگیرند و واژه را تشکیل دهند. بلکه واژه “سلام” در زبان اشاره از پنج مقوله (المنت) که عبارتند از:
1- حرکت دست، شکل دست که باید به‌صورت تخت و صاف باشد.
2- مکان قرار گرفتن دست که کجا باید قرار بگیرد، روی بدن یا در فضا. در مورد اسلام دست در کنار سر قرار می‌گیرد.
3-جهت حرکت دست که به چپ، راست، پایین یا بالا است؛ در مورد اسلام حرکت دست به طرف راست می‌باشد.
4-حرکت دست که به صورت مستقیم، زیگزاگی و یا آرگ می‌باشد. در اسلام از سر به طور مستقیم به سمت راست حرکت می‌کند.
5-آخرین و مهمترین المنت حالت صورت می‌باشد. شما وقتی سلام می‌کنید معمولاً می‌خندید. ممکن است استثنائاتی هم باشد ولی عموماً سلام با خنده است.
با جمع این پنج المنت، یک اشاره تشکیل می‌شود. هر اشاره دارای ابعاد مفهومی و دیداری است، ولی شکل نوشتاری ندارد. به همین دلیل ناشنواها اگر بخواهند بنویسند، باید از شیوه نوشتاری زبان شنواهایی که اطرافشان هستند استفاده کنند، مثلاً در ایران از زبان فارسی و در استرالیا از زبان انگلیسی. تاکنون مواردی را هم سعی کرده‌اند برای این امر اختراع کنند که فعلاً از طرف ناشنوایان استقبال نشده است. آن چیزی که ما به‌عنوان کتاب برای ناشنوایان تهیه می‌کنیم درواقع فیلم است. یعنی ما متن را به‌صورت فارسی آماده می‌کنیم، اما آن چیزی که آنها اجرا می‌کنند، باید فیلم‌برداری شود. پس ناشنوایان به جای کتاب، فیلم نیاز دارند و فیلم هزینه زیادی دارد. به همین دلیل مؤسسات اعم از دولتی و مردمی کمتر زیر بار فیلم می‌روند. من از 50 جا تقاضای بودجه کرده‌ام. از هرجا که فکر کنید حتی از فوتبالیست‌ها، ولی متأسفانه هنوز موفق نشده‌ام. به دلیل اینکه زبان‌های اشاره کشورهای دیگر دارند زبانشان را به ما تحمیل می‌کنند، زبان اشاره ما در معرض خطر است و دارد از بین می‌رود، با بودجه شخصی، پدرم و خودم و یک تهیه کننده شروع به فیلم‌برداری کردیم. و در طول 12 روز با هزینه کردن نود میلیون تومان توانستیم 3 ساعت فیلم با کیفیت عالی و پرمحتوا تهیه کنیم.
این موضوع در دنیا رشته جدیدی می‌باشد و روی آن کم کار شده است. بیشتر روی زبان اشاره آمریکا کار شده و بیشترین کتاب‌های تولید شده برای زبان اشاره این کشور می‌باشد. در ایران هم فقط چهار جلد کتاب، آن هم به صورت دیکشنری نوشته شده که این دیکشنری‌ها هم باید به صورت فیلم تهیه شود. زیرا اشاره‌هایی که در این کتاب‌ها وجود دارد حتی برای ناشنوایان هم نامفهوم است. پس بهتر است این دیکشنری‌ها به صورت فیلم دربیاید که به آن ویدئو دیکشنری گفته می‌شود. این امر نیازمند هزینه‌های بالاست. طرح آن را داده‌ام و در وزارت علوم تصویب شده است ولی فعلاً برای شروع کار بودجه ندارند.
کتاب‌هایی که در دنیا تا هم اکنون نوشته شده است عبارتند از:
– کتاب‌های دیکشنری که بیشتر با فیلم نمایش داده می‌شوند و در سایت‌ها موجود هستند.
– کتاب single spelling یا هجی کردن که الفبای باغچه‌بان را آموزش می‌دهد.
– کتاب‌های baby sine یا کتاب اشاره کودک که زبان اشاره را به کودک آموزش می‌دهد. دانشمندان متوجه شده‌اند که اگر به کودک در فاصله زمانی که فکر کودک می‌فهمد ولی هنوز زبان آماده صحبت کردن نیست، زبان اشاره را یاد بدهند، این کودک در سن بزرگسالی از نظر استعداد زبانی و ریاضی و ارتباط با اطرافیان و آرامش روحی از همنوعان دیگر خود که این آموزش را ندیده‌اند، پیشرفت بیشتری خواهد داشت.
– کتاب‌هایی که اعداد را آموزش می‌دهند.
– کتاب‌هایی که اصطلاحات را آموزش می‌دهند که این کتاب‌ها را در موضوعات مختلف تقسیم بندی کرده‌اند. مثلاً اصطلاحاتی که فقط در مدرسه بکار می‌روند و یا اصطلاحات مذهبی.
در پایان از مسئولین استدعا دارم که در این باره همکاری کنند و بودجه‌ای برای تألیف کتاب برای ناشنوایان به روش زبان اشاره آماده کنند.
البته کتاب‌هایی هم درباره ناشنوایی و ناشنوایان هست مثل کتاب بهره ناشنوایان نوشته ثمینه باغچه‌بان و دانشنامه ناشنوایان که به مدیریت آقای محمد نوری تهیه شده است.

کتاب سنجی آماری و آسیب‌شناسی کتاب معلولان
حسین روحانی صدر (کارشناس کتاب و اسناد در کتابخانه ملی ایران، پژوهشگر و نویسنده کتاب‌ها و مقالات در زمینه مسائل نابینایان)
بسیار خوشحال هستم که این فرصت به وجود آمده و دوستان دور هم هستیم و می‌توانیم نکاتی را مرور بکنیم.
امروز با کمک همکاران جستجویی در موضوع معلولین در نرم‌افزار کتابخانه ملی کشور انجام دادیم و نتیجه به دست آمده عددی بین 1223 یا 1023 رکورد است.
یعنی آمار همه کتاب‌ها و آثار مکتوب نهایتاً 1300 عنوان است. اگر کتابخانه ملی به عنوان مهم‌ترین و اصلی‌ترین کتابخانه و مرکز اسناد ایران با کتابخانه کنگره آمریکا به عنوان اصلی‌ترین کتابخانه آمریکا مقایسه شود به عمق فاجعه پی می‌بریم. زیرا چند میلیون آثار مکتوب در LC هست.
توجه کنید کتابخانه ملی، 1300 اثر مکتوب معلولیتی دارد، کتابخانه‌های دیگر حتماً بسیار کمتر دارند. این آمار شامل کتاب، مقالات، پوستر و منابع دیداری و شنیداری می‌باشد. (لازم به ذکر است کتابخانه تخصصی وابسته به دفتر فرهنگ معلولین فقط چند هزار کتاب گویا دارد، کتاب‌های این کتابخانه و نشریات و دیگر آثار موجود در آرشیوها و کتابخانه به راحتی بیشتر از 25 هزار خواهد شد یعنی حدود یست برابر کتابخانه ملی آثار دارد) برای مخاطب جای تعجب است که در کشوری که این همه دانشگاه دولتی، آزاد و پیام نور و این همه گروه روانشناسی و مطالعات معلولین وجود دارد، چرا این عدد این‌قدر پایین می‌باشد. این عدد پایین عدد نگران کننده‌ای است، نه فقط برای جامعه هشتاد میلیونی ایران، بلکه برای سایر فارسی زبانان جهان، و بیانگر عدم توجه به قشر معلول جامعه می‌باشد.
نکته دیگر اینکه متأسفانه قالب مطالبی را که برای کارشناسی می‌آورند مشاهده می‌شود که رونویسی شده از مطالب قبلی است. و حتی شاید باورپذیر نباشد که همین مطالب هم مطالب تکراری بیست سال قبل می‌باشد.
مطلب دیگر که ما به آن توجه نکرده‌ایم و دنیا به آن بها داده است، این است که وضعیت معلولین را فقط در حد پایان نامه و مقالاتی که در SPSS بریزند و از آن یک نرم‌افزار کمی دربیاورند و عدد و رقم بدهند، به آن بسنده نکرده‌اند، با اینکه مقالات خوبی هم آنجا نوشته می‌شود، و مسائل معلولین در حوزه نشر و موضوعات فرهنگی را منحصر به یک نهاد دولتی نکرده‌اند و نهاد دولتی فقط نظارت بر تألیفات و بررسی خط‌مشی‌ها را بر عهده دارد، بلکه فرصت را در اختیار دانشجویان و فارغ‌التحصیلان حوزه‌های تخصصی قرار داده‌اند که یافته‌های خودشان را یا در قالب کتاب و یا در قالب مقالاتی که برای عموم افراد قابل فهم باشد، ارائه دهند. این خلأ را کشور ما به‌طور جدی دارد که جدای از اینکه پایان‌نامه دانشجویان ما را دیگران می‌نویسند و یا از دیگران کپی می‌کنند، همین یافته‌ها هم در محافل عمومی به‌صورت کتاب یا مقاله عرضه نمی‌شوند.
موضوع دیگر این است که شاید ما در حوزه اقتصاد و فرهنگ نسبت به گذشته پیشرفت داشته باشیم، ولی دیدگاه‌ها و برنامه‌ریزی برای معلولین کشور چندان تفاوتی با قبل نداشته و این نشان می‌دهد که معلومات به دست آمده از حوزه معلولین به عموم جامعه عرضه نشده است. این نقطه ضعفی است که من در حوزه نشر کتاب معلولین به آن رسیده‌ام و تجربه کاری من بوده است. ولی اتفاق خوبی که من باید به آن اشاره کنم این است که با برآمدن محیط مجازی در جامعه جهانی توفیقی حاصل شده است که کتاب گویا بسیار راحت‌تر در دسترس افراد نابینا و کم‌بینا قرار می‌گیرد. ما در مؤسسات مختلف خیرینی را می‌بینیم که داوطلبانه با این کار آشنا شده‌اند و کتاب گویا تولید می‌کنند و به‌صورت عمومی و رایگان در اختیار افراد قرار می‌دهند. این اقدام سطح معلومات عمومی نابینایان و کم‌بینایان را افزایش می‌دهد و یک مقدار آن خلأ قبلی را جبران می‌کند. ولی اینکه آیا مطالبی که ضبط شده و در سایت‌ها قرار داده می‌شود، نیاز سنجی شده است یا نه، این هم موضوعی است که جای بحث دارد.

توانبخشی و کتاب
سعید سعدآبادی (رئیس انجمن‌های توانبخشی معلولان ایران)
در حال حاضر بیش از 2300 مرکز توانبخشی در کشور ما وجود دارد، که به‌صورت روزانه و یا شبانه‌روزی و یا ویزیت در منزل یا مراقبت در منزل وظیفه خدمت‌رسانی به بیش از صد هزار معلول اعم از معلولین جسمی حرکتی، معلولین حسی، بیماران روانی و سالمندان را بر عهده دارند.
یکی از دغدغه‌هایی که ما در این مراکز داریم بحث کتاب می‌باشد. از آنجایی که آموزش مهمترین رکن این مراکز است، این آموزش ابزاری را نیاز دارد که یکی از این ابزارها کتاب می‌باشد. در زمینه کتاب و کتاب نویسی برای معلولان لازم است که برای هر گروه از معلولان به‌طور جداگانه و تخصصی کتاب تألیف شود. برای مثال دانش‌آموز معلول ذهنی توانمندی‌های دانش‌آموز عادی را ندارد، و برای آموزش این دانش‌آموزان به کتاب‌هایی ساده‌تر با تصاویر بزرگتر و جذاب¬تر نیاز است. همچنین برای آموزش زبان اشاره به ناشنوایان و یا مربیان و دیگر افراد و علاقه‌مندانی که نیاز دارند این زبان را یاد بگیرند، همان‌طور که خانم دکتر قاری فرمودند، کتاب‌هایی لازم است که به‌صورت فیلم تهیه شده و این زبان را آموزش می‌دهند.
متأسفانه در این حوزه زیاد کار نشده و حقیقت این است که حتی در سازمان بهزیستی کتاب‌هایی که چاپ شده به تعداد انگشتان دست نمی‌رسد. البته در آموزش و پرورش استثنایی به لحاظ اینکه وظیفه آموزش را بر عهده دارند، این تعداد زیاد است و برای هر گروه و هر سن کتاب‌های خاص آن گروه تهیه شده و در اختیار آنها گذاشته شده است.
موضوع دیگر که به بحث امروز ما مربوط می‌شود این است که، معلولین توانمندی هستند که در حوزه نویسندگی فعال می‌باشند و در این حوزه با مشکلاتی از جمله تأمین هزینه‌ها مواجه هستند و گروه و نهادهایی که باید این عزیزان را حمایت کنند کم می‌باشند.
همان‌طور که می‌دانید، درصدی از بودجه وزارتخانه‌ها و سازمان‌ها به بحث پژوهش اختصاص دارد. اما جالب است بدانید که وقتی ما به این سازمان‌ها و ارگان‌ها مراجعه می‌کنیم و خواستار این هستیم که کتابی را در این قسمت بگنجانیم، می‌گویند کتاب و کتاب نوشتن پژوهش محسوب نمی‌شود و شما باید طرحی را بنویسید و بیاورید و مطرح بکنید. اگر ما بتوانیم از این بودجه سازمان‌ها و وزارتخانه‌ها بهره ببریم فکر می‌کنم تا حد زیادی موفق خواهیم بود.
انجمن ما این آمادگی را دارد که پلی ایجاد بکند با ناشرین این حوزه و کسانی که می‌خواهند در این زمینه کمک بکنند و سرمایه‌گذارهای این حوزه، و حلقه‌ای را ایجاد بکند و کمیته‌ای ایجاد بشود و کتاب‌هایی که مورد نیاز است از این طریق تألیف و چاپ شده و در اختیار مراکز ما قرار گیرد.
جامعه هدف ما دو گروه هستند. گروه اول خود معلولین و گروه دوم مربیانی که به معلولین آموزش می‌دهند و خانواده معلولین می‌باشند، که ما می‌توانیم با ابزار کتاب آموزش‌های مربوطه را به اینها بدهیم و در سطح جامعه فرهنگ‌سازی لازم را داشته باشیم. در خانواده‌ای که شخص معلولی وجود دارد، بسیاری از ارتباطات اجتماعی اینها تحت‌الشعاع قرار می‌گیرد، یا از جانب خود این معلولین و یا خانواده آنها. این فقر فرهنگی در جامعه احساس می‌شود و جای زیادی برای کار دارد. ان‌شاءالله به کمک دوستان بتوانیم این کارها را و یا حداقل بخشی از آن را به ثمر برسانیم.

آمار کتاب نابینایی
حسن عبدلی (مدیر بخش نابینایان کتابخانه آیت‌الله خامنه‌ای و کارشناس کتاب بریل)
همه مشکلات را دوستان گفتند و همه شنیدیم و ان‌شاءالله راهی باز بشود تا این مشکلات کمتر بشود. ان‌شاءالله با ظهور امام زمان مشکلات حل خواهد شد.
در خصوص وضعیت کتاب بریل نابینایان متأسفانه از ابتدا تاکنون کمتر از 6000 عنوان کتاب در سطح کشور به بریل برگردانده شده است. با توجه به آمار معاون وزیر، که در طول امسال تا پایان آذرماه 48000 عنوان کتاب اجازه نشر گرفته‌اند، و مقایسه آن با آمار کل کتاب بریل موجود، به نتیجه نگران کننده‌ای می‌رسیم و این یک فاجعه است.
حدود 0.8% (هشت دهم درصد) جمعیت کشور ما مشکل بینایی دارند که از این تعداد 120000 نفر نابینا هستند. حدود 2000 نفر نابینا در استان قم داریم که 52 نفر از این جمعیت را کودکان تشکیل می‌دهند که هیچ کتابی برای این عزیزان تولید نشده است. فعالیت‌های پراکنده‌ای در کتابخانه آیت‌الله خامنه‌ای در استان و مراکز دیگر در کشور صورت گرفته است، ولی پاسخگوی نیاز دوستان نابینا نیست.
سایر مشکلات در این حوزه را دوستان بیان کردند، و من در اینجا فقط یک درخواست از ناشران و نویسندگان محترم دارم که فایل کتاب‌هایی را که به نشر رسانده‌اند در اختیار ما بگذارند تا به خط بریل برگردانده شود و دوستان نابینا بتوانند از آن استفاده کنند. همچنین جا دارد از خانم حسینی و همسر محترمشان تشکر کنیم که داوطلبانه فایل کتابشان را برای برگرداندن به بریل در اختیار ما گذاشتند و حتی اصرار دارند که خودشان بیایند کتاب را گویا کنند. و از آقای نوری که فعالیت می‌کنند و برای ما معلولین زحمت می‌کشند کمال قدردانی را دارم.
کتاب نردبان محکم و بلندیست که ما را به قلل شامخ جمال و جبروت انسانی می‌رساند.

اهمیت آموزش معلولان
سید احمد آقامیری (رئیس اداره آموزش و پرورش استثنایی استان قم)
سلام عرض می‌کنم خدمت حضار محترم و بزرگواران حاضر در جلسه و تشکر از دست اندرکارانی که تلاش کرده‌اند این جلسه تشکیل بشود تا تلنگری باشد به ما مسئولین که آیا وظیفه خود را در قبال معلولان به درستی انجام داده‌ایم یا نه؟
نگاه ویژه به دانش‌آموزان با نیازهای ویژه از طرف خداوند نشأت گرفته است. خداوند در سوره عبس در قرآن کریم که می‌فرماید: عَبَسَ وَتَوَلَّى. أَن جَاءهُ الْأَعْمَى و آیات بعد رویکرد عدالت آمیز به معلولان را متذکر شده است.
آیا نابینایی که کنارت نشسته است هوایش را داری یا نه؟ مواظبش هستی، نیازهایش را می‌بینی یا نمی‌بینی؟ در سیره نبوی پیامبر اکرم حضرت محمد مصطفی‌(ص) می‌بینیم که ایشان طنابی را از منزل تا مسجد آماده می‌کند تا آن نابینا این طناب را بگیرد و به مسجد برود تا در فریضه نماز مسجد‌النبی شرکت کند. در سیره عملی مولای متقیان حضرت علی‌(ع) نیز می‌بینیم که ایشان در فراز هفتم نهج‌البلاغه به مالک می‌گوید ای مالک مواظب باش، قسمتی از غله آذوقه کشور را برای معلولان نگهدار، نگاه ویژه به آنها داشته باش، مواظبشان باش، و اگر گله‌ای هم کردند ناراحت نشو. من در جلسه کمیته مناسب‌سازی فضای شهری در حضور مسئولین شهر گفتم شما یک ساعت، نه یک عمر، روی ویلچر بنشینید و حرکت کنید. یک ساعت، نه یک عمر، چشم‌هایتان را ببندید و در یک مسیر حرکت کنید. یک ساعت، نه یک عمر، گوش‌هایتان را بگیرید و چیزی نشنوید و دیگران درباره شما صحبت کنند. ببینید چه اتفاقی می‌افتد. أَلَمْ نَجْعَل لَّهُ عَيْنَيْنِ ﴿8﴾ وَلِسَانًا وَشَفَتَيْنِ (سوره بلد آیه 9)
خداوند اینها را گرفته، وظیفه ماست که جایگزین کنیم. من دستان معلمان را می‌بوسم که با تلاش فراوان یک معلول شنوایی را از سه سالگی شروع می‌کنند به تمیز دیداری که فرق بین حرکات را احساس کند. بر روی حس لامسه معلول بینایی از سه سالگی شروع به کار می‌کنند و این حس را تقویت می‌کنند تا بتواند حروف بریل را تشخیص بدهد. اگر ما امروز صحبت از کتاب می‌کنیم و می‌گوییم باید کتابی آماده شود که معلولین بتوانند از آن بهره ببرند و در فضای جامعه ما به راحتی ببینند و بشنوند، زحمات و تلاش‌های معلمان است که به اینها یاد داده‌اند که چگونه از این کتاب‌ها استفاده کنند.
ما 1830 نفر دانش‌آموز نابینا، ناشنوا، کم‌توان ذهنی و اوتیسم در استان قم داریم، که سعی کرده‌ایم شرایط آموزشی مناسبی برایشان فراهم کنیم. در خصوص کتب معلولین کم‌توان ذهنی کارهای بسیار خوبی انجام شده و 9 کتاب تنها برای پیش از دبستان این گروه از معلولین طراحی شده است. سعی ما بر این بوده که دانش‌آموزان ناشنوا بروند به سمت آموزش تلفیقی و در مدارس عادی درس بخوانند، زیرا دانش‌آموز بعد از اینکه فارغ‌التحصیل شد باید در همین جامعه حضور پیدا کند. پس باید در زمان طلایی زبان‌آموزی از هر روشی که ممکن است، باقیمانده شنوایی، اشاره، تمیز دیداری، تمام محیط را برایش گویا کنیم. در خصوص دانش‌آموزان کم‌بینا امکاناتی مثل کتاب گویا و ابزارهای درشت نما را برایشان فراهم می‌کنیم تا از آسیب بیشتر به بینایی‌شان جلوگیری شود. همچنین سعی کرده‌ایم با روش‌های تلفیقی و یکپارچه سازی دانش‌آموزان نابینا و کم‌بینا را نیز وارد مدارس عادی کنیم.
نمی‌دانم در این اقدامات تا چه اندازه موفق بوده‌ایم، امیدوارم معلولین عزیز قصور ما را به بزرگواری خود ببخشند. همچنین از خیرین محترم درخواست دارم همان‌طور که خداوند و پیامبرمان نگاه ویژه به معلولین دارند، و همان‌طور که ولی امر مسلمین حضرت آیت‌الله خامنه‌ای و مراجع تقلید ما در امر معلولین حضور فعال پیدا کرده‌اند، آنها هم در این زمینه حضور پررنگ‌تری داشته باشند و ان‌شاءالله این حس در آحاد جامعه نیز تحقق پیدا کند.

ضرورت اهتمام به معلولین و ناشنوایان
حجت‌الاسلام بهادری (مربی آموزش زبان اشاره برای ناشنوایان)
خداوند متعال 1400 سال پیش گفته است که ما هر رسولی را که برای هر قومی می‌فرستیم، با زبان همان مردم می‌فرستیم. پیغمبر عرب زبان برای آنهایی که عربی می‌فهمند، و هر پیغمبری برای هر قومی آمده با زبان همان قوم صحبت کرده است. رسول یعنی کسی که رسالت دارد و باید یک حرفی را به یک جایی برساند. متأسفانه چیزی که ما ادعا داریم اسلام و مسلمانی است، اما عملکردی که داریم نه اسلام است و نه مسلمانی. من بسیار ناراحت هستم از مسئولینی که اول جلسه آمدند عکس‌هایشان را گرفتند و رفتند. مسئولینی که آمدند و درد معلولین را نشنیده رفتند. اگر نمی‌خواستید بشنوید پس چرا آمدید. اگر آمده‌اید بنشینید. معلولین تا کی داد بزنند. صدای معلولین به هیچ جا نمی‌رسد. 38 سال از انقلاب گذشته است، این است آن اسلام و انقلابی که گفتیم باید جهانی شود؟ ما صدایمان کشوری نیست، چه برسد به جهانی. امروز نابینایان آمدند و در این جلسه برنامه اجرا کردند که باعث خوشحالی است، اما من یک انتقاد از آقای نوری دارم، که چرا ناشنوایان در این جلسه برنامه نداشتند. چرا یک ناشنوا نیامد در این نشست صحبت کند تا شما ببینید ادبیات اینها چقدر ضعیف است.
ناشنوایی باعث اختلال در گفتار می‌شود. برای مثال مشکلات بین زن و شوهر را نمی‌توانند بیان کنند. پیغمبر می‌فرماید با زنت هر طور که هستی، جمله دوستت دارم را فراموش نکن، آیا ناشنوا می‌داند دوستت دارم، به معنایی که ما درک می‌کنیم، یعنی چه؟ این‌قدر باید به اینها آموزش بدهیم تا بفهمند. بسیاری از ناشنواها به خاطر اینکه حرف نمی‌زنند، اختلال صدا دارند. اینها اگر بخواهند زبان فارسی عادی حرف بزنند در صرف و نحو و نهادگذاری اختلال دارند. ناشنوایان دایره لغات و فهم به معنای واقعی کلمه ندارند. برای نمونه درک کلماتی مثل “بررسی، وضعیت، منتقد” و واژهایی از این قبیل برایشان دشوار و بعضاً غیرممکن است. کتاب‌های ناشنوایان باید اِعراب داشته باشد که نه در کتب آموزش و پرورش و نه در کتاب‌های دیگر رعایت می‌شود.
ناشنوا اگر بخواهد یک سمعک بخرد حداقل باید سه میلیون تومان هزینه کند. مگر در مجلس مصوب نشده است که نیمی از این هزینه به عهده دولت است، پس چرا ناشنوا باید تمام این هزینه را خود متقبل شود. یک باطری سمعک پانصد هزار تومان قیمت دارد که برای این عزیزان و خانواده آنها تأمین این هزینه‌ها دشوار است.
من به خانواده تمامی معلولان عرض می‌کنم که از حضور شخص معلول در خانواده خود خجالت نکشید. ما مسئولین باید خجالت بکشیم که پس از گذشت 38 سال از انقلاب هنوز نتوانسته‌ایم همانند کشورهایی مثل انگلیس و آمریکا به معلولین خود خدمت کنیم. برای مثال در این کشورها مراکزی وجود دارد که معلول با یک تماس می‌تواند از خدمات سرویس حمل و نقل به همراه یک شخص راهنما، برای کارهای اداری و بانکی و … به‌طور رایگان بهره ببرد.
همین ساختمان ناشران که در آن حضور داریم، برای عبور و مرور معلولین مناسب سازی نشده است. برای مثال فروشگاه کوثر برای عبور معلولین جسمی حرکتی رمپ گذاشته است ولی این ساختمان که یک محیط فرهنگی است رمپ ندارد و این معلولین ناچار هستند از آسانسور استفاده کنند.
آیت الله العظمی وحید خراسانی تنها مرجعی هستند که فقط در وادی معلولین ناشنوا وارد شده‌اند. ایشان در جلسه اولی که اختتامیه دوره ما بود، به ما گفتند که بر شماها واجب عینی است که به ناشنواها خدمت کنید و بدانید اگر برای هر معلولی هر قدمی که بردارید، به ایتام آل محمد خدمت کرده‌اید، و بروید معامله خود را با پیغمبر اکرم و حضرت فاطمه زهرا و امیرالمؤمنین بکنید.
ما تا زمانی که جای خود نشسته‌ایم ساکت هستیم ولی زمانی که روی منبر می‌رویم و یا تریبون در اختیار ما قرار می‌گیرد تا جایی که می‌توانیم داد می‌زنیم، و از هیچ کسی غیر از خدای متعال ترس نداریم. وظیفه شرعی ماست که داد بزنیم. خداوند متعال در قرآن فرموده است که کسانی آن دنیا کر و لال هستند، که در این دنیا کر و لال هستند. و کر و لال این دنیا کسانی هستند که صدایشان درمی‌آمد و صدا درنیاوردند و چشم‌هایشان حقیقت را می‌دید اما دم از حقیقت نزدند.

نگاهی به مباحث ارائه شده و ابعاد کتاب معلولیتی
محمد نوری (پژوهشگر و نویسنده در زمینه فرهنگ معلولان)
در مجموع هفت شخصیت در این نشست صحبت کردند، اما آقای امیرآبادی خیلی مختصر و فقط در حد تقدیر و تشکر بود و هیچ مبحث فرهنگی و علمی مطرح نکرد. بنابراین جمعاً شش سخنرانی در این‌جا آورده شده است و با جمع‌بندی سخنرانی خودم هفت متن عرضه می‌شود. دو نفر درباره ناشنوایی، دو نفر درباره نابینایی یک نفر با رویکرد توانبخشی و یک نفر به عنوان کارشناس آموزش استثنایی صحبت کردند.
من درصدد هستم ابتدا نگاهی و مروری بر شش سخنرانی داشته باشم نکات مهمی که گفته، نیز نکاتی که نگفته‌اند را وارسی کنم و در ادامه ابعاد و جوانب کتاب معلولیتی را معرفی نمایم.

مروری بر مطالب ارائه شده
نخست به برخی صحبت‌های آقایان و خانم‌ها بود و نیاز به توضیح دارد، می‌پردازم و در ادامه قلمرو و دامنه و ابعاد کتاب معلولیتی را توضیح می‌دهم.
آقای روحانی صدر در سخنرانی خود، آماری گفت و بسیار مهم است. بر اساس احصاء و شمارش او، کتاب‌ها، مقالات، آثار شنیداری و تصویری و نیز اسناد و مدارک مرتبط به معلولیت‌ها و معلولان که در کتابخانه ملی ایران وجود دارد، 1023 تا 1223 رکورد است. با توجه به اینکه آثار گویا یعنی کتاب‌های گویا یا کتب بینایی در کتابخانه تخصصی معلولان وابسته به دفتر فرهنگ معلولین نیز آثار موجود در کتابخانه حسینیه ارشاد یا آثار صوتی و آثار بریل در کتابخانه مؤسسه رودکی بسیار بیشتر و چند برابر این آمار است. برای مثال کتابخانه تخصصی در بخش کتاب گویا، حدود 15 هزار عنوان کتاب گویا دارد.
بنابراین آمار کتابخانه ملی نشانگر واقعیت نیست بلکه گویای این است که مدیریت کتابخانه ملی تلاش و اهتمام برای تهیه و جمع‌آوری آثار نداشته است.
البته تمامی آثار موجود در سال 1395 اعم از فیلم، کتب بریل، کتب صوتی، کتب کاغذی، کتب دیجیتال و مقالات اگر به 50 هزار عنوان هم برسد، باز بسیار کم است حتی اگر به یکصد هزار عنوان هم برسد، هنوز تا رسیدن به شاخص‌های مطلوب فاصله زیاد است.
در باب کیفیت آثار هم نکاتی گفته است و راه نقد درباره کیفیت آثار معلولیتی را گشوده است. ایشان درباره کتب گویا که ضبط شده و نابینایان مصرف می‌کنند، این پرسش را مطرح می‌کند که آیا این آثار دقیقاً نیازسنجی و مناسب‌سازی شده یا بر اساس سلایق تولید شده‌اند؟
خانم زهره قاری درباره زبان اشاره و کتاب زبان اشاره سخن گفت. اما آمار دقیقی درباره انواع کتاب‌های زبان اشاره و مقدار نیاز به این نوع کتاب را در ایران مطرح نکرد. به نظر می‌رسد چهار دسته کتاب زبان اشاره در ایران داریم: کتاب‌های درسی، کتب مرجع، کتب تحلیلی و کتب با زبان اشاره.
آمارها درباره همه این آثار کم است. هر چند کتب تحلیلی که درباره تاریخ، تحولات، تجزیه و تحلیل اشارات، جامعه‌شناسی زبان اشاره و غیره بیشتر است. موردی که خانم قاری می‌گوید هزینه مضاعف می‌خواهند، کتاب‌های با زبان اشاره است. و اگر نه بقیه آثار مثل دیگر موارد مشابه است.
یک نکته مهم دیگر که معمولاً مغفول واقع می‌شود، کاربرد کتب مصور در جامعه ناشنوایان است. اما کتب مصور انواع مختلف دارد و نیاز است بررسی شود ناشنوایان کدام‌یک را بیشتر استفاده می‌کنند.
آقای سعدآبادی توضیحات کلی ارائه داد ولی انتظار داشتیم ایشان درباره کتاب‌ تراپی و فرهنگ تراپی یعنی (کتاب درمانی و فرهنگ درمانی) همچنین داستان تراپی، رمان تراپی صحبت کند. گویا ایشان در این باره اطلاع نداشت، چون هیچ اشاره‌ای نکرد.
اما کتاب درباره توانبخشی موضوع اصلی ایشان بود و درباره ضرورت تألیف کتاب برای کودکان و بزرگسالان دارای معلولیت سخن گفت. ولی این مبحث توسط دیگران هم مطرح شده است. آن موضوعی که تجزیه و تحلیل نشده و کمتر به آن پرداخته‌اند، انجام تراپی و درمان به وسیله کتاب یا رمان و چیزهایی از این قبیل است.
جناب آقای حسن عبدلی از اینجانب تشکر کرد، من هم به نوبه خودم از ایشان تشکر می‌کنم. آقای عبدلی زحمات وسیع و شایسته‌ای دارند و نامشان در تاریخ کتابداری نابینایان و به ویژه در کتاب بریل ثبت و ضبط خواهد شد.
آقای عبدلی نکات خوبی درباره آمار کتاب بریل گفتند نیز کتاب‌های تولیدی را نسبت به جمعیت نابینایان سنجید. اما نکاتی را هم ایشان نگفت. مواردی که ایشان متذکر نشد به دلیل اهمیت، به آنها می‌پردازم. نابینایان دو یا سه نوع منبع مطالعاتی دارند یعنی فقط از طریق کتاب‌های بریل کسب دانش و اطلاعات نمی‌کنند بلکه از طریق منابع و کتاب صوتی و منابع دیجیتال هم کسب اطلاعات می‌کنند. آقای عبدلی آمار این‌گونه آثار را نگفت، البته آمار دقیقی وجود ندارد. اما نابینایان نسبت به دیگر اقشار معلولین، منابع بیشتری در اختیار دارند. اما نابینایان در زمینه کتاب مرجع مثل دانشنامه، دایرة‌المعارف، راهنما، کتابشناسی و غیره، منابع اندکی در اختیار دارند.
آقای عبدلی آمار همه کتاب‌های بریل تولید در ایران را از ابتدا تاکنون (1395)، 6000 عنوان می‌داند. البته اشاره‌ای به طبقه‌بندی و تفکیک آنها نکرده و معلوم نیست، چند عنوان از اینها کودک و نوجوان، و چند درصد تاریخی، چند درصد حقوقی است؛ نیز آمار هر سال مشخص نیست. بر اساس کتابشناسی بریل که در سال 1375 کتابخانه ملی منتشر کرده، تا حدی می‌توان این آمارها را استخراج کرد. اما اطلاعات آثار بریل تاکنون و تفکیک و دسته‌بندی آنها کار نشده است.
آقای عبدلی نکته مهمی گفته که آمار تمام آثار بریل از آغاز تاکنون 6000 عنوان است در حالی که آثار بینایی منتشره در هشت ماه اول سال 1395، 48 هزار عنوان است، یعنی هشت برابر در هشت ماه بیشتر بوده است.
ایشان آمار نابینایان ایران را در سال 1395، 120 هزار نفر و هشت دهم درصد از کل جمعیت می‌داند. در حالی که آمارها را تا یک میلیون نفر نابینا هم گفته‌اند. بالاخره تا وقتی آمار جمعیت نابینایان و آمار آثار موجود و نیز نیازهای آنان دقیقاً مشخص نشود نمی‌توان برنامه‌ریزی دقیقی برای تولید کتاب داشت.
آقای آقامیری تنها کارشناسی است که از طرف آموزش استثنایی در این نشست شرکت نموده است. اولین نکته مهمی که بیان کرد: خداوند و اسلام اولین محرک و نخستین منشأ گرایش به معلولان است. تا ظهور اسلام، بر اساس آنچه در عهدین آمده، هیچ مکتب و دینی به معلولان نگرش و رویکرد انسانی نداشت و همگان، نگاه منفی نسبت به آنان داشتند. اما برای اولین بار، اسلام مطرح کرد که اینان انسان است و در حقوق و شئون اجتماعی با دیگران مساوات و برابرند. پیامبر معلولان را از کنج خانه‌ها و اعماق تنهایی و انزوا بیرون آورد و با درایت خواستار حضور آنان در عرصه‌های جامعه شد. به آنان یاد داد چگونه بین خانه تا مسجد ریسمان ببندند و با گرفتن ریسمان به مسجد آمده و در کنار مردم به عبادت مشغول شوند.
حضرت علی به عنوان خلیفه قوانین ویژه‌ای برای اجرای مساوات بین معلولان و عموم مردم وضع کرد.
سپس آقای آقامیری به نقش معلمان در رشد و ارتقای فرهنگی و اجتماعی معلولان می‌پردازد و همت و اهتمام معلمان آموزش و پرورش را می‌ستاید.
آخرین سخنرانی حجت اسلام بهادری است که در زمینه آموزش زبان اشاره فعال است. او با این روایت نبوی آغاز می‌کند که پیامبران به زبان قومشان یا به اندازه درک و فهم مردم سخن می‌گویند. قرآن کریم به گونه دیگر این نکته را آورده است. بنابراین اگر جامعه‌ای ناشنوا هستند، رسول باید با زبان اشاره با آنان مراوده داشته باشد. چنان که پیامبر اکرم و ائمه علیهم السلام با ناشنوایان با زبان اشاره ارتباط داشتند.
سپس انتقادهایی مطرح می‌کند از جمله خطاب به مدیر نشست آقای نوری می‌گوید چرا در این نشست از یک نفر ناشنوا دعوت نشده تا دیدگاهش را بگوید. حق با آقای بهادری است و باید در نشست‌های مرتبط به معلولان خودشان بیایند، سخن بگویند.
مشکلات ناشنوایان در زبان و ارتباط با دیگران را به اجمال توضیح داد و در ادامه به مشکلات مالی و کمبودها پرداخت. و در ادامه ضرورت مناسب‌سازی را مطرح کرد.

ابعاد و جوانب کتاب معلولیتی
همه معلولان یک نوع کتاب نمی‌خواهند بلکه هر قشر از آنان کتاب ویژه خود را می‌خواهند. ناشنوایان، کتاب مصور، کتاب کمیک، کتاب به زبان اشاره می‌خواهند نابینایان کتاب بریل و صوتی نیاز دارند، کم‌بینایان، حرکتی‌های قطع نخاعی و کتاب‌های ویژه خود را نیاز دارند.
یک نکته مهم این است که درست نیست کتاب‌های موجود را با برگردان به بریل یا زبان‌ها و خط‌های دیگر، به آنان اختصاص داد. هر یک از اقشار دارای معلولیت دارای ساختار زبانی و ادبی، شخصیت و روان‌شناسی خاص هستند. از این‌رو لازم است مطابق اقتضائات آنان برایشان تولید داشت.
غیر از آنها معلولین مثل افراد عادی به انواع آثار نیاز دارند؛ به کتاب کودک برای کودکان، به کتب مرجع مثل دایرة‌المعارف، به منابع آموزشی و کمک آموزشی و غیره نیاز دارند. در بسیاری از کشورهای پیشرفته از ظرفیت‌ها و توانمندی‌های معلولان برای تولید کتاب برای خودشان استفاده کرده‌اند. متأسفانه در ایران هنوز سازمان بهزیستی و سازمان آموزش استثنایی به آموزش آنان و کمک به آنان تا تبدیل به یک مولد کتاب پارچه‌ای شوند یا در عرصه‌های دیگر ورود جدی نداشته‌اند.
امیدواریم این‌گونه نشست‌ها در آینده تداوم داشته باشد و بتوانیم مسائل و معضلات کتاب معلولین را بررسی و راه کارهای اصلاح را هم مطرح کنیم.

*.م.ن

نشست “بررسی وضعیت کتاب ویژه معلولان ایران” در مجتمع ناشران قم برگزار شد

0 پاسخ

دیدگاه خود را ثبت کنید

تمایل دارید در گفتگوها شرکت کنید؟
در گفتگو ها شرکت کنید.

دیدگاهتان را بنویسید

نشانی ایمیل شما منتشر نخواهد شد. بخش‌های موردنیاز علامت‌گذاری شده‌اند *