طاعون به عنوان یک معلولیت

طاعون به عنوان یک معلولیت

محمد نوری
دفتر فرهنگ معلولین، ۲۲ دی ۱۳۹۷

کتاب‌هایی که معلولیت‌ها را دسته‌بندی کرده‌اند، بیماری‌های مهلک و صعب‌العلاج مثل سرطان‌ها، دیابت و طاعون را در شمار معلولیت طبقه‌بندی کرده‌اند. تاریخ ایران شاهد ضربه‌های مهلک اجتماعی و اقتصادی طاعون بوده است. اما طاعونی در سال ۱۲۴۶ق بسیاری از شهرهای ایران را فراگرفت و تا ۱۲۴۷ق ادامه یافت و جمعیت وسیعی را هلاک کرد. درباره این طاعون گزارشی هست که اخیراً در مجموعه‌ای منتشر شده و به منظور اطلاع‌رسانی در این باره طاعون، متن این گزارش به علاوه مطلب دیگری می‌آورم. مشخصاً نوشتار حاضر شامل چند مطلب است:
۱ـ معرفی طاعون و ویژگی‌های آن
۲ـ درباره یک رساله قدیمی درباره طاعون
۳ـ متن رساله
۴ـ گزارش دیدگاه‌های نخبگان درباره طاعون ۱۲۴۶ق با عنوان یادداشت‌هایی پیرامون حادثه طاعون مطالب دوم و چهارم توسط مصحح محترم رساله آقای هادی مکارم تدوین و عرضه شده است.

معرفی طاعون یا PESTE
طاعون یک نوع بیماری عفونی و مسری است که به طور اپیدمی بروز می‌کند و در برخی از قبیل چین، هند، افغانستان به طور آندمی وجود دارد. بیماری مشترک میان انسان و جوندگان (موش و برخی جانوران وحشی) است. میکروب طاعون در ۱۸۸۴ به وسیله YERSIN فرانسوی کشف شد. در کردستان کانونی وجود داشت. این بیماری در همه نقاط جهان دیده می‌شود.
میکروب طاعون در برابر گرما و نور آفتاب و خشکی تاب مقاومت ندارد. در آب و خاک نمی‌تواند زندگی کند. ولی در برابر سرما مقاوم است مثلاً مدت ده ساعت در ۲۵ درجه زیر صفر می‌ماند.
سرچشمه عفونت موش است (موش سیاه و موش خاکستری) بیماری در برخی از جوندگان وحشی نیز دیده می‌شود. انتقال بیماری از جانور به انسان به وسیله کک موش خاکستری و کک موش سیاه انجام می‌شود کک انسان و شپش و ساس ممکن است ناقل میکروب گردد. میان مری و معده کک حفره‌ای وجود دارد. اگر خون دارای میکروب باشد محیط مناسب برای رشد و نمو میکروب مناسب است.
برخی جانوران چون سگ، گربه، قاطر، الاغ، گوسفند و شتر ممکن است مبتلا به طاعون شوند.
این بیماری نیز در تمام دنیا شایع است توسط کک منتقل می‌شود و عامل بیماری‌زای آن باسیل پاستور لاپستیس است. این بیماری انواع مختلفی دارد که بسته به محل حمله باسیل است. کشنده‌ترین نوع، نوع خونی است. در قرن ۱۴ حدود یک چهارم جمعیت اروپا بر اثر این بیماری کشته شدند که این تعداد ۳ برابر تلفات جنگ جهانی اول است. پیشگیری از این بیماری تنها از طریق دوری از جوندگانی مثل موش امکان‌پذیر است.
چندی پیش در جنوب غربی ایالات متحده آمریکا شاهد بروز طاعون غده‌ای، این بلیه وحشتناک بودیم. بیمارستان‌های پنج ایالت ۳۵ نفر بیمار را پذیرفتند که همگی از تب، لرز، سردرد و تورم در زیر بغل، کشاله ران یا گردن شکایت داشتند ۶ مورد مرگ و میر گزارش شده بود. مرگ اخیر مربوط به کودک ۱۳ ساله‌ای از New Mexico بود که در فاصله‌ای کمتر از ۱۲ ساعت بعد از تشخیص بیماری در بیمارستان فوت کرد.
بروز بیماری چندی پیش شدیدترین حمله بیماری بعد از ۱۹۲۵ بود که در آن سال ۳۴ نفر از ۳۸ نفر قربانیان بیماری درگذشتند ولی از نظر اسمی شباهت به طاعونی دارد که اروپا را در سال ۱۳۰۰ فراگرفت و موجب کشتار وسیعی گردید. این بیماری به وسیله موش‌های موجود در کشتی و تغذیه شده در کثافت و گند شهرها که طاعون می‌باشد در دو سال و نیم ایلغار خود موجب مرگ ۲۰ میلیون یعنی معادل ۳/۱ جمعیت اروپا را فراهم کرد ولی بیماری امروزه به علت مراعات موازین بهداشتی و کنترل جوندگانی که واسطه بیماری هستند به طور قابل ملاحظه‌ای ریشه کن شده است. در سال ۱۹۸۰ در سراسر جهان تعداد ۵۰۵ مورد دیده شده بود. اکثر بیماران طاعونی، اگر به موقع تشخیص داده شده باشد، علاج پذیرند ولی اگر درمان نشوند نیمی از مبتلایان محکوم به مرگ هستند و علت مرگ آنان ذات الریه شدیداً مسری یا پستی سمی (مسمومیت فوق) می‌باشد و مسئول مرگ ۶ مورد که در سال اخیر اتفاق افتاد عوارض فوق‌الذکر بودند.
در ایالات متحده آمریکا طاعون به طور نادر در غرب دور و جنوب غربی به علت جوندگانی که در کویرهای دشت‌های بلند زندگی می‌کنند دیده می‌شود. بیماری کسانی را تهدید می‌کند که در صحراها زندگی می‌کنند و به وسیله کک‌هایی که به توسط جوندگان آلوده شده‌اند مبتلا می‌شوند. بومی‌های Navajo زمینه مناسب‌تری دارند. چون این بومی‌ها بیشتر در فضای آزاد زندگی می‌کنند و همه آنان گله‌های گوسفند دارند و سگ‌هایی دارند که به طور آزاد در سیر و گردش هستند و تمام اینها خطر عفونت را تشدید می‌کنند و مسئول نیمی از موارد بیماری می‌باشند که چندی پیش در New Mexico Arizona مشاهده شده است.
اما چرا این بیماری شدت یافت؟ یک مقصر احتمالی هوا است. چون به علت هوای سرد و بارانی سنجاب‌های حامل طاعون، سگ‌های چمنزارها و سایر جوندگان افزایش می‌یابند و به همین علت کک‌ها که ناقل بیماری به حیوانات و سرانجام انسان می‌باشد زیاد می‌شود.
گرچه طاعون قابل درمان است ولی مسائلی را برای پزشک مطرح می‌کند. یکی از اشکالات عدم امکان تشخیص سریع بیماری است چون بیماری در مراحل اولیه شبیه به آنفلوانزا است به خصوص موقعی که هنوز غده زیر بغل یا کشاله ران یا گردن آشکار نشده است.[۱]

درباره یک رساله قدیمی درباره طاعون
رساله‌ای با عنوان «تشریح واقعه هائله طاعون» توسط یکی از فضلای سده سیزدهم قمری درباره طاعون سال‌های ۱۳۴۶ تا ۱۳۴۷ق ایران نوشت. این اثر به کوشش‌ هادی مکارم آماده انتشار شد و اخیراً در مجموعه‌ای با مشخصات زیر چاپ شده است:
جشن‌ نامه استاد سید احمد حسینی اشکوری (به کوشش رسول جعفریان، تهران، نشر علم، ۱۳۹۲، ص ۹۳۵-۹۵۸). این رساله در سال ۱۲۴۶ق در کرمانشاه تألیف شده است. مصحح درباره این اثر چنین نوشته است.
آنچه زین پس عرضه می‌شود، یادداشت‌هایی مختصر است پیرامون وقوع حادثه مهلک و مرگبار طاعونی که از اواخر سال ۱۲۴۶ق شروع شده و تا اواسط ۱۲۴۷ به طول انجامید. این بلیه خانمان سوز و جانگداز علاوه بر مدت زمان طولانی آن، طیف جغرافیایی بسیار گسترده‌ای را نیز شامل بوده است و اماکن وسیعی از عراق و ایران را در بر می‌گرفته است.
از آن میان است منطقه کرمانشاهان و نواحی پیرامون آن که شدت و حدّت این سانحه در آن سامان بسیار بالا بوده و منجر به فوت جمع کثیری از عامه مردم و نخبگان و علماء و فضلای آن دیار گردیده است. رساله حاضر در اواخر ربیع الاول سنه ۱۲۴۷ق، که مقارن است با شروع فروکش کردن شدت طاعون، توسط یکی از اهالی فاضل آن دیار به نگارش در آمده و مع الاسف نام او برای ما روشن نیست، اما از آنجا که مصنف در بطن حادثه حضور داشته و مطالب مذکور در آن از مشاهدات عینی و تجربیات حسی او نشأت گرفته، نکات مطروحه کاملاً قابل اعتماد است.
به علاوه رساله حاضر مشتمل بر پاره‌ای نکات بکر و بدیع است که در منابع دیگر تاریخی و رجالی دیده نشده و اطلاع بر آنها صرفاً از طریق قرائت و مطالعه مندرجات همین رساله امکان‌پذیر است. من جمله ذکر اسامی برخی از علمی معاصر نویسنده و مختصری از شرح احوالات ایشان و کیفیت ارتحال و تاریخ دقیق وفات ایشان و جز اینها. لذا بر آن شدیم تا متن کامل آن را برای اولین بار در معرض دید دوستداران و علاقه‌مندان این‌گونه مباحث گذارده تا گوشه‌ای از زوایای تاریک قرون سابقه و اعصار ماضیه روشن شود.
تنها نسخه شناخته شده و موجود این رساله، تا آنجا که به قدر استطاعت اندک با وجود فحص بلیغ بدان آگاهی یافتیم، نسخه‌ای است که در کتابخانه عامره مرحوم حاج حسین آقا ملک رحمه الله تعالی علیه در طهران (که به عنوان باقیات صالحات به کتابخانه معظم آستان قدس رضوی علی مشرفها السلام وقف و باعث خلود نام نیکوی واقف گردیده است)، ضمن مجموعه‌ای به شماره ۴۸۳۲ نگاهداری می‌شود.
در ابتدای این نسخه متن دیوان میرزا حسن‌خان بسمل شیرازی متخلص به طائر و در ۹ صفحه آخر رساله مورد بحث ما آمده است. دیوان طائر مصدّر به مقدمه منثوری است که جامع دیوان آن را تحریر نموده، و به احتمال نویسنده آن مقدمه، همین نگارنده ناشناس رساله حاضر باشد، کما اینکه در موردی بدین مقدمه منثور در رساله مزبور اشاره شده. این نسخه به خط نستعلیق در ۱۴۱ برگ ۱۵ سطری و در قطع ۲۰*۵/۱۲ سانتیمتر است. و تاریخ استنساخ و کتابت آن ربیع‌الاول سنه ۱۲۴۸ق است.[۲]

متن رساله
در ادامه متن رساله با عنوان تشریح واقعه‌ هائله طاعون با تصحیح آقای هادی مکارم به صورت کامل می‌آید.
بسم الله الرحمن الرحیم
الحمدالله الذی یبقی و یفنی کلّ شیء، بدیع السموات و الارض، منه البدء و الیه العود. و الصلوه علی محمد و آله الطیبین الذین ببرکه وجودهم یرث الحیوه کلّ حیّ.
بر بینایان نکته‌دان و هوشمندان تواریخ و قصص‌خوان، خواندن و دانستن و ضبط و ثبت قضایای نادره عجیبه لازم و متحتّم است، “لِیَعلم أنّه لا اله إلّا هو”. و از جمله حکایات قضیه هائله طاعون است که ضبط آن در دفاتر و ثبت آن در الواح خاطر واجب. و تفصیل این اجمال آنکه در سنه سته و أربعین و مأتین بعد الألف، در دارالسلام بغداد در شهر رمضان المبارک، طاعون شدیدی به هم رسیده که اغلب اهالی آن را از وضیع و شریف تلف کرده، و مابقی اهل آن دیار به خارج شهر و ولایات بعیده و قبایل اعراب فرار، و در غرّه شهر ذی القعده الحرام سنه ۱۲۴۶، به سبب تردّد متردّدین و آمدن تجّار و زائرین، به دارالدّوله کرمانشاهان سرایت و دچار اهالی آن ولایت شده، نعوذ بالله من غضب الله، مسلمان نشنود کافر نبیند، هنگامه‌ای شد که چشم فلک پیر مانند آن کم دیده و گوش احدی از ابنای روزگار مشابه آن نشنیده سبحان الله، شنیدن کی بود مانند دیدن:
شد شورشی که شور قیامت بگرد رفت[۳]
توضیح این مقال آنکه از غرّه شهر مذکور، عود متوفّا روز به روز بیشتر می‌شد تا قریب به روزی صد نفر رسید. به حکم محکم “اذا جاء القدر عمی البصر” در میان عقلا و علما و ارباب فطن و اذکیاء، قضیه هائله‌ای چنان و ناخوشی واضحه مستغنی از توصیف و بیان منجر به اختلاف و اشتباه شده، هر یک را اعتقاد خلاف دیگر و هر کس را به خواهش نفس خود هوایی در سر.
بعضی را اعتقاد سست به آن داشته که ورم رخو است، و برخی را آرای ضعیف بر آن کشیده که دَمامیل و حُمره است. پاره از متطبّبین جهّال بندگان خدا را به علاج و استعلاج مغرور و از متفرق شدن برای عدم سرایت و حفظ صحّت ممنوع و معذور، تا آنکه در سلخ شهر مذکور هنگامه پر زور، بلی “لا رادّ لقضائه”. آن وقت چارُ ناچار بنای فرار و اسباب تفرقه به بلوک و اطراف را بر خود قرار داده، متفرّق به دهات دور و نزدیک شدند. و لیک جمعی کثیر و جمّی غفیر از علما و سادات و اعاظم و اهالی در شهر مانده، که در حقیقت غالب بل اغلب خلق در شهر مانده، حرکت به سمتی نکردند. اگر چه ناخوشی به صحرا و اطراف هم سرایت کرده بود و پاره مردم اهل شهر و صحرایی هم در صحرا تلف شدند.
اما عامّ البلوایی که در شهر اتفاق افتاد گویا در هیچ بلد و شهری چنین اتفاق نیفتاده باشد. خانواده‌هایی که سی و چهل نفر بوده، زیاده از یک نفر یا دو نفر و بیشتر از یک طفل یا یک زن باقی نماند. اموات به غسل و کفن نرسیده، سهل است طعمه سگان می‌شدند. بدن‌های نازپرور در سر کوچه و بازار افتاده، کسی که در آنجا هم خاکی به سر کند کجا، کسی نبوده که به خاکشان بسپارد.
چو بر مرده گذشتی شخص غمناک/ فتادی بی‌شمار از رشک بر خاک
به مهمان خانه خاک از پی هم/ ز بس مهمان فرستد مرگ هر دم
زمین چون میزبان تنگ مأوا/ خجالت می‌کشید از تنگی جا
به گوری چند کس بالای هم بود/ نموداری ز نون و القلم بود
به قبر از بسکه تنگی جا نهشته/ پی پرسش عجب آید فرشته
عالم و جاهل، دنی و فاضل، وضیع و شریف، همه یکسان، بعضی بی‌غسل و بعضی بی‌کفن با رخت تن، و پاره‌ای را با غسل و کفن، و بسیاری را ده تا دوازده تا با هم یا بیشتر و کمتر، گودالی کنده در آن انداخته، در زیر خاک پنهان ساخته، و طایفه چنان که ذکر شد طعمه جانوران. عدد اموات را از علماء و سادات و طلاب و اعاظم و تجار و اصناف و سایر ناس بجز خدا کسی به شماره و احصا نیاورده. خلاصه:
گر نویسم شرح غم بی‌حد شود/ مثنوی هفتاد من کاغذ شود
این حکایت بس دراز و تو ملول/ زبده را گویم رها سازم فضول[۴]
عمده حکایت اشخاصی است که در این قضیه هائله عظمی و بلیه واقعه کبری، سرای فانی را بدرود و از استماع مژده “ارجعی الی ربّک”[۵] کالبد جسمانی را گذاشته، به دار باقی و مدارج اعلی صعود فرموده، که در حقیقت از فوت هر یک رخنه نمایان و شکست بی‌پایان در ارکان و اوضاع عالم به هم رسیده، گویا کلمه “ننقصها من اطرافها”[۶] مختص آن روز بوده، کما قال علیه السلام فی تفسیره: “یعنی بموت العلما”[۷]. علماء راشدین و عرفاء کاملین بی قرین رحمه اللّه علیهم اجمعین‏اند که اگر قلمِ دو زبان به صد هزار زبان درصدد تحریر تعریف، و بیان احوال و اوضاع یکی از ایشان برآید، تا دامن قیامت و قیام ساعت یکی از هزار و اندکی از بسیار را نتواند.
از جمله جناب قطب الاقطاب و زبده اولی الالباب، اعرف العرفاء الکاملین و اعلم العلماء الراسخین، الذی عجز عن عدّ مدائحه لسان الانس، جناب غفران مآب شیخنا و مولانا و مقتدانا شیخ علی ابن شیخ احمد ابن شیخ زین الدین الاحسائی رحمه اللّه علیهم اجمعین است، که الحق بعد از والد مرحومش نه در سلف و نه در خلف چشم هیچ آفریده چنین نور پاکی از عنصر خاک ندیده، و به این صفای طینت و پاکی فطرت و جامعیت در تمامی علوم از معقول و منقول و فروع و اصول نیامده و نخواهد آمد. الّا ان یشاء اللّه:
گر نبودی، خلق محجوب و کثیف/ ور نبودی، حلقها تنگ و ضعیف
در مـدیحش داد معنی دادمی/ غیر این منطق لبی بگشادمی
مدح او حیف اسـت با زندانیان/ گویم اندر حلقه روحانیون[۸]
مجملاً اعجوبه دهر و نادره عصر خود بود و مصنفات بسیار در همه علوم، خاصه در معارف الهی، و اشعار آبدار در صفحه روزگار از آن جناب بی حدّ و شمار مانده، که ذکرشان موجب تطویل است. در روز سه شنبه هجدهم شهر ذی الحجه الحرام سنه هزار و دویست و چهل و شش در میان سینه و ترقوه‌اش طاعونی برآمده، پنج روز مریض و شب یکشنبه بیست و سیم شهر مذکور، یک ساعت و نیم از شب گذشته طائر روحش به اعلی علیین خرامیده، همان شب غسل داده و کفن کرده، فردای آن، جناب قدوه العلما آقائی آقا محمدجعفر سلّمه اللّه تعالی[۹] بر او نماز کرده و در قبرستان بالای دارالدوله کرمانشاهان در طریق عتبات عالیات عرش درجات، در قبری که خود بیست روز پیش به حفر آن امر کرده بود مدفون شد، رحمه اللّه علیه.
ای دریغا نور ظلمت سـوز مـن/ ای دریغا صبح روزافـروز مـن
ای دریغا مرغ خـوش آواز من/ ای دریغا همدم و همراز من
ای دریغا ای دریغـا ای دریغ/ تا چنین ماهی نهان شد زیر میغ[۱۰]
بعد از این قضیه هائله برادر عالی تبارش جناب شیخ عبداللّه که در تمامی کمالات تالی و ثانی او بود با برادرزاده‌ها و بنی اعمام و نسوان و اولاد و خدّام که همگی قریب به پنجاه نفر می‌شدند، داعی حق را لبیک اجابت گفته، کسی که از آن دو خانواده مانده، گویا یک دختر و دو زن بیش نمانده باشد.
و دیگری عالم فاضل ربانی، جناب سلمان طینتِ بوذر فطرت، علامه العلماء، حاوی الاصول و الفروع، حاجّ بیت اللّه الحرام، جناب حاجی ملامحسن و برادرش حاج ملاحسن بسمل تخلص[۱۱] و سید جلیل نبیل، عالم فاضل متبحر کامل سید ابراهیم خراسانی و جناب افادت و افاضت مأب، أسوه العلماء و قدوه الفضلاء ملاابوتراب همدانی[۱۲]، و از آن جمله نقاوه دودمان علم و سروری و خلاصه خاندان فضل و برتری، محیی مراسم شریعت و سالک مسالک طریقت و حاوی مدارج حقیقت، جامع المعقول و المنقول، ناظم الفروع و الاصول، العقل المشخص و الروح المخصّص جناب آقا محمداسمعیل ابن آقا محمدعلی ابن آقا محمدباقر البهبهانی[۱۳] رحمه اللّه علیهم اجمعین است، در عشر ثالث ذی الحجه الحرام تا عشر ثانی محرم الحرام به غیر از منسوب و متعلق و زن و دختر و خادم و چاکر، یازده نفر اولاد ذکور از آن جناب به جوار رحمت ایزدی پیوسته که هر یک جوانی نو رسیده و عالمی بی‌قرینه بوده و در عشر دوم محرم الحرام سنه هزار و دویست و چهل و هفت در قلعه ای که خارج شهر دارالدوله واقع است خود آن جناب به این مرض مبتلا و به جهت تغییر آب و هوا به دهی از دهات که در یک فرسخی شهر بود نقل مکان فرموده در آنجا به رحمت ایزدی پیوست. از آنجا ولد اکبر و خلف الصدق نامورش جناب آقا محمد صالح[۱۴] اصلح اللّه احواله، نعش آن جناب را به شهر آورده بر او نماز کرده، در بقعه غفران مآب مرحوم والدش جناب آقا محمدعلی[۱۵] مدفون ساخت، رحمه اللّه علیه.
و همچنین جناب قدسی و قدوسی انتساب، معارف و فضائل اکتساب آقا محمدصادق ابن جناب آقائی آقا محمدجعفر[۱۶] است که بعد از عمّ بزرگوارش به رحمت ایزدی پیوست.
پس از مرگ جوانان گل نماناد/ پس از گل در چـمن بـلبل مخواناد
هر آن دل کو در این ماتم غمین نیست/ خدایش انـدر این ماتم نشاناد
و دیگری جناب خان عظیم الشأن علی المکان، فخر الاعاظم و الاعیان نور حدیقه مردمی و نور حدقه آدمی، انسان العین و عین الانسان، الذی لایری مثله النظیر و الاقران، جناب حسن خان ابن غفران مآب عبدالرحیم خان شیرازی علیه الرحمه است که به این خوش فطرتی و پاک طینتی چشم روزگار ندیده. مجموعه‌ای بود از کمال آراسته و به تمامی صفات حمیده پیراسته. وفا در دلش مُضمَر و صدق و صفا در گِلَشْ مخمّر، خلیق اللسان عذوب البیان، ادیب اریب، در جمیع علوم بهره وافی و حظی شافی داشت و در فن شعر و شاعری و عروض و قافیه و آثار و اخبار، الحق عدیل و قرین نداشت.
مدح و تعریف است تخریق حجاب/ فارغ است از شرح و تعریف آفتاب[۱۷]
دیوانی دارد مشتمل بر قصائد و غزل و رباعی که قریب شش هزار بیت است و طائر تخلّص می‌فرمود. و به این خوبی و مرغوبی بعد از متقدمین کتابی در شعر از قصیده و غزل کمتر مدوّن شده[۱۸] و مجملی از تفصیل احوالش در دیباچه کتاب ثبت است. و از غرایب اینکه آخرین قصیده‌ای که از دوشیزه طبعش سرزده بلکه آخرین شعر او قصیده‌ای است که در منقبت جناب خامس آل عبا جناب ابا عبداللّه علیه السلام گفته است که متضمّن تقصیرات و مُشعِر بر وفات او است و این اشعار از آن قصیده است:
دریغـا که از گردش آسمان/ مرا شد بهار جوانی خـزان
همم قیر گردید مانـند شیر/ همم ارغوان گشت چون زعفران
گذشته است در این سرای سپنج/ زپنجاه و پنجم فزون سالیان
سبحان اللّه قبل از وصول ناخوشی به کرمانشاهان به محض استخبار خبر وقوعش به بغداد و طرق، احتیاط و اضطراب آن جناب زیاده از همه کس، و دائم در صدد منع متردّدین و همیشه در فکر حرکت از دارالدوله کرمانشاهان به سمت خارجی یا به ولایت دوردستی بود، که بلکه از آسیب این ناخوشی محفوظ و از تأثیر این آتش سوزان دور و در امان ماند. بعضی شواغل و موانع که از جمله عدم رضای بعضی از اولاد بود او را دامنگیر، استغفراللّه، بلکه در حقیقت تقدیر مانعش آمده با عیال و اولاد و متعلّق و منسوب در شهر مانده، که هر چند آشنایان و اصدقا او را به حرکت از شهر به خارج و صحرا ترغیب نموده اسرار کردند، به هیچ قسم مفید نیفتاد. بلی “اذا جاء القضا ضاق الفضا”. در اوائل شهر محرم الحرام سنه هزار و دویست و چهل و هفت به این مرض مبتلا و در یوم هشتم شهر مذکور طایر روح پرفتوحش به سدره المنتهی خرامید.
گیتـی ز شرار نار طاعون/ سـوزاند چو آشیان طایر
از چـشم فلک چکید انجم/ در سوک عزای خان طائر
و چهار نفر اولاد ذکور و نسوان و خدام و متعلقانش کلاً به جوار رحمت ایزدی پیوستند مگر یک نبیره که باقی مانده است.
خلاصه ذکر عدد اموات میسر و مقدور نمی‌باشد به تفصیل اسماء و احوالشان، چه مدت این مرض ناگهانی و بلای آسمانی پنج ماه، و کیفیتش آنکه هر که در نصف اول به این مرض مبتلا می‌شد بُرئش مشکل و جان را به آسانی تسلیم می‌کرد، مگر نادری که ماده منفجر و ملتئم شده صحت یافته، جان را از آن میدان جانبازی بدر می‌برد. و در نصف آخر غالب مرضاء صحت می‌یافتند و پاره تلف می‌شدند. که تا به حال تحریر که نهم شهر ربیع الاول است به کلی رفع و به تمامه دفع نشده. و آنچه مسموع می‌شود در این سال مقارن این احوال، این ناخوشی به بسیاری از ولایات ایران به هم رسیده تفصیل حال و کیفیتش در نظر نمی‌باشد. و لکن به قسم کرمانشاهان گویا هیچ بلدی از بلدان چنین اتفاق نیفتاده باشد.[۱۹]
“اللهم انی اعوذ بک من الطعن و الطاعون و عظم البلاء فی الاهل و النفس و الولد، اللّه اکبر، اللّه اکبر عدد ذنوبنا حتّی تغفر، اللّه اکبر، اللّه اکبر، اللهم صلّ علی محمدٍ صاحب الکوثر، اللهم کما شفّعت فینا نبینا محمد صلی اللّه علیه و اله و سلّم فامهلنا و عمّربنا منازلنا و لاتهلکنا بذنوبنا یا ارحم الراحمین”.
و بالنسبه به احوال این اشخاص از قرائب نه بلکه از وقائع، به محض شنیدن تخفیف مرض و قلّت متوفا، دست بی‌رحمی و یغما به اموال بی‌صاحب و ضعفا، هر کسی به قدر مقدور گشاد، بعضی به سرقت و دزدی و پاره‌ای به ظلم و تعدّی صاحب می‌شدند.
“لهم اعین لایبصرون بها و لهم اذان لایسمعون بها”[۲۰]، اللهم اجعل خواتم امورنا خیراً، و حال که اواخر شهر ربیع الاول است، به دارالدوله کرمانشاهان که در حقیقت چشم و چراغ بلدان و نیمه جهان بود، کسی گذر کند و نظر افکند، چه می‌بیند.
بیوتات بی‌صاحب، ایتام و نسوان ویلان و مجالس برچیده و مدارس از هم پاشیده،
برجـای رطـل و جـام می، گـوران نـهادستند پی
بـرجـای چنـگ و نای نی، آواز زاغ است و زغن
ابر اسـت بر جای قمر، زهر است بر جای شکر
سنگ است بر جای گهر، خار است بر جای سمن
زین سان که چرخ نیلگون، کرد این سراها را نگون
دیّار کی گردد کنون، گرد دیار یار من
“یا من تحلّ به عقد المکاره و یا من یفثأ به حد الشدائد و یا من یلتمس منه المخرج الی روح الفرج، اجعل لنا فرجاً و مخرجاً هنیئاً من لدنک رحمه انک انت الوهاب[۲۱]، و صلی الله علی محمد و اله الطاهرین. (تحریراً فی شهر ربیع الاول سنه ۱۲۴۷)

یادداشت‌هایی پیرامون حادثه طاعون
رضا قلی خان هدایت در فهرس التواریخ ضمن وقائع سنه ۱۲۴۷ به اجمال نوشته:… در این سال در مازندران و گیلان طاعونی شدید روی داد و بسیاری از خلائق درگذشتند.[۲۲]
مرحوم آقای حاج محمد کریم خان کرمانی اعلی اللّه مقامه الشریف در کتاب (هدایه الطالبین) راجع به واقعه طاعون این سال نگاشته‌اند:… و بعد از مدتی قلیل بنای طاعون در عراق عرب و عجم شد و شطّ بغداد طغیان کرد و خانه‌ها را خراب کرد و طاعون در کربلا و نجف و کاظمین و بغداد و کرمانشاه و تهران و مازندران و سایر بلاد چنان افتاد که در بعضی از آن بلاد ثلث مردم را باقی گذاشت و همه هلاک شدند.[۲۳]
در کتاب (پیشینه تاریخی و فرهنگی لاهیجان و بزرگان آن) تألیف حجت الاسلام استاد محمدعلی باقری، ضمن شرح حال مرحوم آیت اللّه سید احمد موسوی لاهیجی کیسمی و به نقل از رساله مخطوط فرزند ایشان سید مهدی کیسمی راجع به طاعون مازندران چنین می‌نویسد:… الحاصل در سنه ۱۲۴۶٫٫٫ قضیه هائله طاعون اتفاق افتاد و آتش در خرمن اهالی گیلان انداخت و کاری کرد که زبان قاصر از تقریر و بنان عاجز از تحریر است. در همان بلیه مرحوم آقا سید مهدی، جدّ مؤلف به مستقر روح و ریحان و جنت نعیم فائض گردید، و در آن خانواده از رجال و نساء و صغیر و کبیر، از خانواده جد مرحوم کسی باقی نماند مگر مرحوم والد که تقریباً ۹ سال از سن شریف او گذشته و یک نفر همشیره که سناً کوچکتر از او بود، و این برادر و خواهر در کمال تنهائی و بی‌کسی در آن خانه سکونت داشتند… قاطبه اهالی آن دیار که بقیه السیف طاعون بودند، دیار به دیار فراری و متواری بودند تا اینکه بعد از مدت مدیدی، این بلیه هائله خورده خورده تسکین و آرام گرفت و مردمی که باقی مانده بودند به خیال آنکه از خانه و جاه و کسان خود تفقّد نمایند از گوشه و کنار جمع شدند و در منازل مخروبه خود سکونت نموده و در مقام جمع آوری اموال منهومه کسان خود برآمدند… و بالجمله بعد از اینکه بساط امن و امان در عرصه روزگار منبسط گردید و مردم از شرور این حادثه در رفاه و آسوده شدند و در مقام تمدّن و عمارت برآمدند، فرار ایشان به قرار و افتراق ایشان به اجتماع مبدّل گردید…[۲۴]
نیز هـ. ل. رابینو، نماینده سیاسی انگلستان در رشت، در کتاب نفیس خود (ولایات دارالمرز گیلان) ضمن شرح وقائع سال ۳۱ ـ ۱۸۳۰ میلادی(معادل ۷ ـ ۱۲۴۶ قمری) می‌نویسد:… در حدود سال ۳۱ ـ ۱۸۳۰ طاعون در گیلان شیوع یافت و طی چند هفته نصف جمعیت رشت که بالغ بر چهل هزار نفر می‌شدند هلاک شدند و بقیه به هر طرف که پیش آمد گریختند. در مدت کوتاهی جز تعدادی از اجساد مردگان در رشت چیزی نماند و این شهر به صورت شهری مرده درآمد. دیگر کسی در آنجا دیده نمی‌شد. آن‌هایی که دچار طاعون بودند تنها می‌ماندند و خویشان و دوستانشان آن‏ها‏‏‏ را رها می‌کردند و بالاخره در فقدان وسیله از میان می‌رفتند. هنگامی‌که ساکنین رشت نزد آن‏ها‏‏‏ بازگشتند، این بیماری دامنگیرشان شد و به این ترتیب جمعیت رشت به هشت هزار نفر تقلیل یافت. این عده مرده‌ها را در خانه یا هر جا که می‌یافتند دفن می‌کردند. پول صاحبان تازه‌ای پیدا کرد. بعضی که ثروتمند بودند گرفتار فقر شدند. ثروت و تجملات و اثاثه آن‏ها‏‏‏ را همسایگانشان برداشتند و بعضی که اقوام ثروتمندی را از دست داده بودند به ثروت رسیدند.[۲۵]
راجع به قضیه وبا اسکندر ‏بن‏ هاشم بیک شاه عبدالعظیمی(کاتب نسخه خطی شماره ۱۹۲۳ دانشکده الهیات مشهد) مطالبی نوشته به این شرح که وی در دوشنبه ۹ ربیع الثانی ۱۲۴۶ ق در تبریز شروع به استنتاخ کتاب ترجمه احتجاج طبرسی کرده، و در سالی که وبا و طاعون در این سرزمین آمده، پس کاتب فرار کرده و در کوه‌های سهند می‌گشته و می‌نوشته، و در همین بین در تهران هم وبا آمده و محمدحسن خان قاجار نسقچی باشی بر اثر وبا فوت کرده.[۲۶]
همچنین راجع به این بلیه در ناحیه کردستان و سنندج، در کتاب (تحفه ناصری در تاریخ و جغرافیای کردستان) از میرزا شکراللّه سنندجی آمده است: خسروخان والی به عزم تسخیر بلاد و امصار عثمانی از بابان به سمت بغداد حرکت نموده، از سوء قضا بغتتاً ناخوشی وبا به میان اردو افتاده، در یک شبانه‌روز متجاوز از سیصد نفر به این مرض مسری مبتلا و رهسپار عرصه فنا شده. خسروخان والی به حکم ضرورت فسخ عزیمت و به جانب کردستان معاودت نموده، در عرض راه چند نفر از معارف نیز فوت شده، خود والی هم دچار این مرض گردیده، با نهایت عجله و اضطراب خودشان را به سنندج رسانیده، می‌گویند روزی هزار تومان بر وجه تصدّق به فقرا و مساکین ولایت انفاق نموده، بعد از یک هفته مزاج والی قرین صحت آمده ولی این مرض صعب العلاج به تمام ولایت سرایت کرده، جمع کثیر و جمّ غفیر به دیار عدم رفته، بعد از یک ماه خلّاق عالم به قدرت و رحمت کامله خود رفع این بلا فرموده و رفته رفته ولایت آرام گرفته، تا موسم زمستان ۱۲۴۶ هجری برف قلیلی آمده و بعد هوا نهایت اعتدال یافته، چنانکه اوائل حوت تمام اشجار سرسبز و زنده و در اواسط حوت شکوفه و ازهار درختان بر بساط اخضر زمین، خیام احمر و ابیض نمودار کرده. موسم تابستان نعوذ باللّه من غضب اللّه جنود طاعون بر این مرز و بوم هجوم آورده، صغیر و کبیر، صفیر یا ربنا و نفیر یا ویلنا برکشیده و به استعانت و انابت، روی عجز و بیچارگی به درگاه حضرت ربّ العزّه بر خاک ذلت و مسکنت نهاده، و برای جان سپاری حاضر و آماده بوده، معنی “یوم یفرّ المرء من اخیه و صاحبته و بنیه” نمودار گردید…. اهل ولایت هر جمعی به جانبی و هر فرقه به طرفی هجرت کرده، هر کس به مأمنی پیوسته و از تیر بلا رسته، شهر سنندج از معارف و مقتدرین خالی مانده جز ضعفا و بینوایان که قدرت هجرت نداشته، کسی در شهر اقامت نکرده است. خسرو خان والی با حرم‌سرا و جمعی عملجات صلاح ندیده که ولایت را به جا بگذارد، ناچار به کوه آبیدر رفته و در نقطه کانی شفا خیمه تسلیم و رضا برافراشته و دل به صبر و قضا داده و نگذاشته‌اند کسی از شهر داخل اردو شود. بعد از دو ماه که تابستان به آخر رسیده، بحر بخشایش الهی به جوش آمده و نسیم عنایت نامتناهی بر گلزار پژمرده ولایت وزیده، بلا مرتفع و اهالی آسوده گردیده، فراریان و مهاجرین ولایت جمع، و عموماً به شکرگذاری حضرت باری عزّ اسمه رطب اللسان، و به تسویه امور زندگانی مشغول شده، و این حادثه کبری در کردستان مشهور به طاعون بزرگ است.[۲۷]
در همین ارتباط سرکار خانم هما ناطق در مجموعه مقالاتی به نام (مصیبت وبا و بلای حکومت) چنین مرقوم داشته‏اند:… در ۱۲۴۷ طاعون آمد که اول بهار آغاز شد و در کردستان و مازندران و گیلان کشتار عظیمی داشت. در اردلان زیاده از هشت هزار نفر[۲۸] را کشت. در رشت که به اعتقاد حاج زین‌العابدین، چون مردمش عموماً شورانگیز و فتنه طلب بودند، طاعون افتاد و به موجب حساب بعضی مردمان، درست ۶۰۰۰۰ نفر به دیار عدم رفتند.[۲۹] همچنین راجع به بروز طاعون یادداشت تاریخی مهمی در دست است[۳۰] که نقل می‌شود: در سنه ۱۲۴۷ در اکثر بلاد ایران و روم ناخوشی طاعون به هم رسید. در استرآباد ده دوازده هزار نفر خلق تلف شدند، در مازندران قریب دویست هزار خلق تلف شدند، رشت و گیلان بالمرّه خراب شد، در تهران ده دوازده هزار نفر خلق تلف شده‌اند، در هزار جریب بسیار تلف شدند، در چهارده صد و پنجاه نفر تلف شدند، در توبه هم صد و پنجاه نفر تلف شده‌اند، تمامی مردم فرار کرده‌اند در صحراها منزل کرده‌اند. در کرمانشاهان حساب ندارد که چقدر تلف شده‌اند، دویست سیصد هزار نفر تلف شده‌اند. در بغداد، کربلا، نجف، و کاظمین دویست هزار متجاوز تلف شده‌اند، بغداد بالمرّه خراب شد. در تبریز و محال آذربایجان یک سال طول کشید، بسیار تلف شده‌اند. در دامغان فراریان استرآباد آمده‌اند بعضی محلات که مانده‌اند همان محلات را گرفته است قریب به صد و پنجاه نفر تلف شده‌اند. در بسطام هم صد و پنجاه نفر تلف شده‌اند به سبب قرابت استرآبادی. سمنان را نگرفته است. کلاته را هم نگرفته است. محال فارس را خراب کرد. علاجی به غیر از فرار و تفرقه شدن ندارد. تفرقه شدن و فرار کردن تفاوت کلّی دارد. در عهد سلطنت فتحعلی‌شاه بوده است فی سنه ۱۲۴۷٫[۳۱]
محدث جلیل‌القدر حاج میرزا حسین نوری در خاتمه کتاب مستدرک الوسائل (جلد ۳ صفحه ۴۰۱ از چاپ سنگی قدیم)، در ذیل حالات عالم بزرگوار، صاحب مقامات و کرامات، جناب سید محمد باقر قزوینى، نقل کرده که: در سنه ۱۲۴۶ در نجف اشرف، طاعون سختى به اهل نجف رسید که در آن، قریب چهل هزار نفر هلاک شدند و هر کس توانست فرار کرد جز جناب سید مزبور، که پیش از آمدن طاعون، شب در خواب حضرت امیرالمؤ منین(علیه السلام) او را خبر کرده بودند و فرمودند: “بِک یخْتِمُ یا وَلَدى” یعنى تو آخر کسى هستى که به طاعون از دنیا مى‏روى و همین طور هم شد. یعنى پس از مردن سید، دیگر طاعون تمام شد و در این مدت همه روزه سید از اول روز تا شب در صحن مقدس شغلش نماز میت خواندن بود. و عده‌ای را مأمور کرده بود براى جمع آورى جنازه‏ها و آوردن در صحن، و عده‌ای را براى غسل و کفن، و عده‌ای براى دفن، تا اینکه گوید خبر داد به من سید مرتضى نجفى که در همان اوقات روزى نزد سید بودم که پیرمرد عجمى که از اخیار مجاورین نجف اشرف بود آمد و نظر به سید مى‏کرد و گریه مى‏نمود، مثل اینکه به جناب سید کارى داشت و دستش به سید نمى‏رسید. چون جناب سید او را چنین دید به من فرمود از او بپرس حاجتى دارى؟ پس به نزدش رفتم و گفتم حاجتى دارى؟ گفت اگر این روزها مرگم برسد آرزومندم که جناب سید بر جنازه‏ام منفرداً یک نماز بخواند (چون به واسطه زیادتى جنازه‏ها سید بر هرچند جنازه یک نماز مى‏خواند)، پس آمدم به سید حاجتش را خبر دادم، قبول فرمود، پیرمرد رفت. فردا جوانى گریان آمد و گفت من پسر همان پیرمردم و امروز طاعون او را زده و مرا فرستاده که جناب سید او را عیادت فرمایند، سید قبول فرمود و سید عاملى را جاى خود قرار داد براى نماز بر جنازه‏ها و خود براى عیادت آن مرد صالح آمد و جماعتى هم همراه سید آمدند… (منقول از داستان‌های شگفت شهید دستغیب)
این عالم ربانی، یعنی جناب سید محمدباقر قزوینی معروف به حجهالاسلام قزوینی از مشاهیر علمای شیعه در قرن سیزدهم به شمار می‌رود. این سید جلیل‌القدر، از بیت علم و دانش و خواهرزاده سید مهدی بحرالعلوم بود. او شباهت تامی به دایی بزرگوارش داشت و خود نیز جامع علم و عمل و در افق والایی از فقاهت و اخلاص و عرفان بود. حجهالاسلام قزوینی بر اثر اخلاص و صفای باطن مورد عنایت خاص سرور و مولایش حجه بن الحسن عج اللّه تعالی فرجه الشریف واقع شده است. محدث نوری در کتاب نجم الثاقب ضمن بیان تشرف سید به محضر امام عصر ارواحناله الفداء نقل کرده: حضرت وی را بشارت داد به این که بعد از چندی تو را علم توحید روزی خواهد شد، “انت ترزق علم التوحید بعد حین”. بعد از این بشارت، در یکی از شب‏ها در عالم رؤیا دو ملک بر او نازل شدند، در دست یکی چند لوح مکتوب بود و در دست دیگری میزانی بود. پس در هر کفه میزان، لوحی را می‌گذاشتند و باهم موازنه می‌کردند و من می‌خواندم آن‏ها را، پس دیدم که مقابله می‌کنند عقیده هر یک از اصحاب پیامبر و اصحاب ائمه: را با عقیده یکی از علمای امامیه از سلمان و ابوذر تا نواب اربعه و شیخ کلینی و صدوقین و سید مرتضی و شیخ طوسی و…، پس در این خواب مطلع شدم بر عقاید جمیع امامیه از صحابه و اصحاب ائمه: و بقیه علمای امامیه، و احاطه نمودم بر اسراری از علوم که اگر عمر من، عمر نوح علیه السلام بود و طلب می‌کردم این قسم معرفت را احاطه نمی‌کردم به عشری از اعشار آن. از رخدادهای غم انگیز عراق در زمان مرحوم سید بیماری طاعون بود که جان صدها نفر از اهالی نجف را گرفت. این عالم ربانی با رفتار اجتماعی خود سیمای حقیقی و رسالت واقعی عالمان دین را که در راستای رسالت انبیا الهی است به خوبی به نمایش گذارد، وی در آن موقعیت حساس تا آخر در کنار مردم ماند و سنگر کمک‌رسانی به نیازمندان و داغداران را رها نکرد و متکفل تجهیز اموات شهر و خارج آن، که متجاوز از چهل هزار نفر بودند گردید و بر همه نماز خواند. حادثه و مصیبت بسیار سنگین بود، طوری که حتی سید در یک روز، بر هزار نفر در یک مکان نماز خواند. نوشته‌اند مرحوم سید دو سال قبل از آمدن طاعون در عراق، این خبر را داده بود و می‌فرمود: من آخرین کسی هستم که به این مرض طاعون از دنیا خواهم رفت. جدم حضرت امیرالمؤمنین علی علیه السلام در عالم رؤیا مرا خبر داد و فرمود: “و بک یختم یا ولدی”.

مرحوم میرزا محمدعلی معلم حبیب آبادی در مکارم الآثار پیرامون ایشان می‌نویسد:
سید محمد باقر فرزند سید احمد قزوینی نجفی از بزرگان علما و فقها بلکه از جمله اولیاء و اوتاد و صاحب مقامات عالیه و کرامات زاکیه و نمونه‌ای از دائی بزرگوارش مرحوم سید مهدی بحرالعلوم بوده است. وی نزد سید بحرالعلوم و شیخ جعفر نجفی درس خوانده و از حادثه طاعون واقعه ۱۲۴۶ دو سال قبل از وقوع آن، در خواب توسط مولا امیرالمؤمنین(علیه السلام) باخبر می‌شود. حضرت امیر ضمناً بوی فرموده‌اند که او آخرین کسی است که بر اثر طاعون فوت خواهد نمود. بنابراین چون طاعون فرارسید وی در نجف اشرف باقیمانده و همت در تجهیز اموات با وجود کثرت محیرالعقول آن‏ها‏‏‏ ـ که مخصوصاً در یک هفته شمار آن‏ها‏‏‏ به روزی هزار نفر رسید ـ گماشت. او اوّل بامداد به حرم مطهر آمده و زیارتی مختصر می‌خواند و در ایوان حجره متصل به در شرقی بر طرف راست وارد شونده به صحن می‌نشست و چندین نفر را معین نموده که به تجهیز اموات پردازند، گروهی برای برداشتن جنائز و گروهی برای تغسیل و گروهی برای طواف و گروهی برای دفن و هکذا و خود بدان همه نماز می‌خواند… و بالاخره او در شب عرفه(نهم ذی الحجه الحرام) ۱۲۴۶ بعد از مغرب بر اثر طاعون وفات کرده. حاجی نوری در دارالسلام شطری از کرامات وی ذکر کرده و هم در مستدرک(۲/۱۳۱ چاپ حروفی) و نیز در کرام البرره(۱/۱۶۹) شرح احوال او را نوشته‌اند.

در ادامه به ذکر قسمت‌های مختصری از مطالب منقول در مکارم الآثار مرحوم معلم حبیب آبادی پیرامون شخصیت‌های برجسته علمی که به موجب این طاعون به سرای باقی شتافته‌اند، می‌پردازیم:

  1. شیخ جعفر بن‏ محمد آل محی‌الدین عاملی از اجلاء علما و برادرش شیخ شریف و جمیع اولاد و اکثر عیالش همه به طاعون این سال وفات کردند.
  2. سید عبدالغفور‏بن‏ سید محمد اسمعیل حسینی یزدی از علما و فقها و مؤلف حاشیه‌ای بر قوانین نام «التحفه الغرویه» (در آخر رجب ۱۲۴۴ از نوشتن آن فراغت جسته)، وی نیز در طاعون این سال در نجف بدرود حیات گفته است.
  3. مخزن شاعر کرمانشاهی، که نامش عبدالمحمد و از شعرا و اهل خط و معاریف آن بلد بوده و همواره به معلمی فرزندان اکابر و اعیان می‌گذرانیده، در این سال به سی سالگی به طاعون در گذشت.
  4. سید کاظم بن‏ سید محسن اعرجی کاظمینی از علما و معاریف عصر که در نزد پدر و سید عبدالله شبّر درس خواند. جمله‌ای از مسودات پدر را به بیاض آورده و مجموعه‌ای در ادعیه و اذکار تألیف کرده است. او باعظمت و ریاستی شایسته عمری را بسر آورده تا در این سال به طاعون وفات کرده.
  5. شیخ آقا بزرگ در کرام البرره ۱/۱۳۸ نیز ضمن شرح حالات شیخ اسماعیل دزفولی کاظمی (فرزند شیخ اسدالله دزفولی صاحب مقابس الانوار) مذکور داشته که او در سنه ۱۲۴۷ به واسطه مرض طاعون درگذشته است و در ادامه آورده است:

ذکره معاصره السید محمد معصوم القطیفی فی رسالته التی الفها فی احوال استاده السید عبدالله الشبر، عند تعداد تلامیذه فقال: و منهم العالم العامل و النحریر الکامل اتقی اهل زمانه و اورع اوانه جامع المعقول و المنقول و مستنبط الفروع من الاصول، المولی الالمعی و العریف اللوزعی… شیخنا الشیخ اسماعیل… توفی سنه الطاعون فی ۱۲۴۷٫ و وصفه فی نجوم السماء فی ترجمه والده بالشیخ العالم العامل الفقیه الکامل الشیخ اسماعیل معاصر السید کاظم الرشتی، و عدّه المولی حسین بن‏ علی اکبر المحیط فی بعض خطوطه من معاونی الشیخ احمد الاحسائی و کذا اخاه الشیخ مهدی بن‏ اسدالله.
در تکمیل مطالب علامه تهرانی لازم به ذکر است که شیخ اسماعیل علاوه بر تلمذ نزد علامه سید عبدالله شبّر و مرحوم پدرش، نزد شیخ احمد احسائی نیز به تلمذ و استفاضه پرداخته و پس از فوت شیخ به جرگه مریدان سید کاظم رشتی پیوسته و ایشان رساله‌ای در پاسخ سؤالات شیخ اسماعیل تألیف نموده‏اند.[۳۲]
حاج میرزا مسیح مجتهد طهرانی فرزند محمد سعید استرآبادی (متوفی ۱۲۶۳ هجری)، که پس از واقعه قتل گریبایدوف سفیر روس در ایران، به عتبات عالیات و کربلا تبعید شده بود، در آغاز یکی از رسائل خطی خود، که نسخه‌ای عکسی از آن در مجموعه نسخه‏های عکسی کتابخانه مرحوم آیت اللّه نجفی مرعشی به شماره ۸۶۶ محفوظ است، به عربی چنین نگاشته است:
… و قد رغبت فی وضعها، بعد أن وقع الطاعون… و خرجت أنا إلی مشهد مولای سید الشهداء أبی عبداللّه الحسین(علیه السلام)، ثم إشتدّ فیه (ای الطاعون)، و خرجت إلی بعض البساتین القریبه من المشهد و إستقرت فیه مع تفرق الحواس من جهات شتّی، من جملتها أنّ سلطان العجم توقّع منّی بطور الادب من حسن حاله الخروج من موطنی و مسقط رأسی طهران… و الیوم یوم الثانی من شهر ذی القعده الحرام من شهور سنه ۱۲۴۷٫٫٫[۳۳]

 یادداشت‌هایی از طاعون سال ۱۲۴۶ در کربلا نوشته‌ی شیخ کجائی گیلانی:[۳۴]
در کتاب “فهرست نسخ خطی چند کتابخانه شخصی”، یادداشت‌هایی از شیخ کجائی گیلانی، یکی از شاگردان شیخ محمدحسین اصفهانی (صاحب فصول)، آمده است که آن‏ها‏‏‏ را در کربلا و در اثناء طاعون سال ۱۲۴۶، در حواشی نسخه‌ای از مشارع الاحکام استادش، که مشغول کتابت آن بوده، به تدریج می‌نوشته. در اینجا یادداشت‌های مزبور را از منبع مذکور نقل می‌کنیم[۳۵]:
حاشیه‌ی برگ ۶۶: در کربلای معلی در طاعون شهر ذی القعده الحرام ۱۲۴۶، از آشنایان آنچه مردند آقا سید باقر بانیه کلابی لاهیجانی مرد. ملا قاسم لاهیجی مرد. ملا غلام علی لاهیجی، چه جوانی بود، مرد، در یک هفته مردند. در یک خانه در مدرسه‌ی سردار، ملا زین‌العابدین ترک مرد. ملامحمد نام خراسانی مرد. زن ملا مراد لاهیجی مرد. زن آقا سید صدرالدین…، با طفلش در یک روز مرد. ملاغلام رشتی مرد. زن همشیره‌ی ملا رفیع رودباری گیلانی مرد. همسایه‌ی بنده یک عرب مرد. در عرض یک هفته قریب به هزار نفس مردند که بنده اطلاع دارم. آنکه ندارم خدا می‌داند تا آخر چند قدر به حساب خواهد آمد، خدا رحم کند.
ملاعلی بروجردی داماد میرزای مرحوم صاحب قوانین مرد. پسر آقا سید حسین ششتری، چه جوان خوبی بود، مرد. پسر یک سید رشتی مرد. ایضاً ضعیفه‌ای آشنایم بود، مرد. و هکذا در عرض شش روز تا هفته توی صحن حضرت جا نماند که دفن کنند، و خیمه‌گاه پر شد و بسیار فرار کردند در بیرون صحرا، رفتند مردند. بعضی را نعششان را آوردند بعضی را نیاوردند، خدا رحم کند. لکن باز هم نگاه می‌کنم خلق به همان بدی باقی‌اند بلکه قدری بدتر شده‌اند، خدا رحم کند.
حاشیه‌ی برگ ۶۷: می‌خواهم جزوه‌ها را تند بنویسم به جناب صاحبی استادی رد کنم نسخه‌ی اصل است. روز اول ناخوشی بنده است خدا شفا دهد ان شاء الله تعالی، وقت اول فجر ناخوش شده‌ام، پناه بر خدا.
مخفی نماند الیوم که یوم یک شنبه ۱۷ شهر ذی قعده الحرام باشد مِن سنه ۱۲۴۶، ایام وبا و طاعون است که هر روزی مبلغ خطیری از اهل کربلا می‌میرند. حال قریب به بیست یوم است که اهل کربلا می‌میرند. اهل بغداد همچنان که به درجه‌ی علم رسیده است کسی نمانده است، و اهل کاظمین اکثرش مرده‌اند. قریب به سی هزار نفر بلکه چهل هزار مرده‌اند و باقی فرار کرده‌اند.
مطلب الیوم که هستم ناخوش شده‌ام لکن حالا که هستم نیفتاده‌ام و نخوابیده‌ام، لکن توی شکم و روی معده‌ام ثقل کرده است و حرارت غریزی غلبه کرده است و سستی بدن عارض شده است در بازوها. هر گاه خدا ناکرده العیاذ بالله مُردم این تاریخ ایام روز مردنم باشد، و هر گاه ان شاء الله نمُردم فبه المطلوب. هر که نظر کند حقیر را به فاتحه یاد و شاد نمایند، لکن اهل طلاب از دوستان و آشنایان چیزی نمانده‌اند، چه مرده‌اند و چه فرار کرده‌اند و چه ناخوش‌اند. خدا به حال همگی رحم کند ان شاء الله تعالی.
و اکثر مردن به وصفی است که سه روز بیشتر نمی‌کشد، به شش روز نمی‌رسد. بعضی بروز می‌کند در بدن او دانه دمل و بعضی نمی‌کند، همین یک روز تب می‌کند و می‌رود، خداحافظ. پناه می‌برم به خدا از این طاعون، چه فضیحت کرده است. سپردم خود را به خدا. حالی و مالی و نفسی و اولادی و عیالی فداک یا اباعبدالله(علیه السلام) و یا عباس انّی توجّهتُ و استشفعتُ بکما فی الدنیا و الآخره، فی شهر کربلای معلی، ۱۷ شهر ذی قعده ۱۲۴۶٫
الیوم دوشنبه ۱۸ شهر مذکور احوالم به هم است، خدا رحم کند به حالم ان شاء الله. إماله و دستور کردم، دو سه قاشق آش خوردم، شب دویم را احوالم قدری بهتر است ان شاء الله.
حاشیه‌ی برگ ۷۰: الیوم سه شنبه ۱۹ بحمدالله هوا صاف شده و طاعون در بین مردم کم شده و احوال حقیر هم بسیار توفیر کرده و سستی بدن متوقف شده، لکن بلغم باقی مانده، معده‏ام قدری ناصاف است، خدا رحم کند به همه‌ی مؤمنان ان شاء الله تعالی.
الیوم چهارشنبه ۲۰شهر مذکور با وجود صافی هوا طاعون طغیانی کرده، خلق بسیار در کربلای معلی مرده. و برادرزاده ملا رفیع رودباری، جوانی بوده، مرده. و حقیر را احوال مثل دیروزه است، خدا رحم کند به حال مؤمنین.
حاشیه‌ی برگ ۱پ: ای خدا این‌قدر مهلت بده که حقیر و جناب دام ظله این کتاب را به انتها برسانیم در نوشتن و مباحثه و مذاکره. الیوم ۲۴ شهر ذی قعده الحرام سنه ۱۲۴۶ روزی بی‌دروغ تخمیناً در کربلاء معلی دویست و پنجاه یا سیصد نفر از طاعون می‌میرند. و جناب شریف العلماء الیوم وفات کرد و زنش و دخترش و پسرش. و بغداد یکجا تمام شدند، اقلاً دویست هزار خلق داشت. خدایا تو رحم کن بر من و عیال و اطفالم و جناب شیخنا و استادنا و آقایی آقا محمد حسین با آل و اطفالش را و جمع طلاب را و جمیع مؤمنین را محافظت بنما. یا الله یا الله یا الله. وصیت نامچه‌ام توی قرآن بغلی است، عمل کنید هر یک که زنده‌اید. و مراسله‌ای که نوشتم به کسان برسانید، خدا شما را رحم کند ان شاء الله.
حاشیه‌ی برگ ۴: الیوم ۲۴ شهر ذیقعده سنه‌ی ۱۲۴۶ احوالم بحمدالله خوب است، لکن خلق بسیار مردند و جناب شریف العلماء ملا شریف مازندرانی ملقب به آخوند الیوم مرد با یک زنش و یک دختر و یک پسرش به چند یوم قبل. خدا رحم کند ان شاء الله تعالی.
حاشیه‌ی برگ ۶: مخفی نماناد به اینجا که رسیدم همسایه‏ها بنا کردند مردن، دماغ سوخت. نوشتن این کتاب را چندی موقوف داشتم تا خدا چه کند با من و عیال من. خدایا تو رحم کن به حال شیعیان، لاسیما عیال منِ غریبِ بی‌کس تنها، و عیال و طفلم شیخ علی جان، که هر گاه خدا ناکرده این روزها بمیرم نه خرجی داریم نه کفن، و نه همسایه‌ها هستند که ما را غسل و کفن و دفن نمایند، همه مردند و فرار کردند، خدایا تو رحم کن به ضعیفی و غریبی ما، به حقّ اباعبدالله الحسین، ۲۵ شهر ذیقعده الحرام ۱۲۴۶٫
حاشیه‌ی برگ ۷: الیوم ۲۷ شهر مذکور چنان شدت کرد طاعون که جمعی کثیر را کشت. ملااسماعیل رشتی از همشهری‌های ما، و ملا صادق، طلبه بود، جوانک رشتی. دختر حاجی محمد علی، مریم هشت ساله بود، لکن به حسب علم و فهم و حسن بین اقران، طفلک بی‌نظیر بود. و میرزا شفیع طبیب حاذق مازندرانی مجاور و     پسرش میرزا نصرالله. و هکذا از دویست گذشت مردن مسلمان‌ها، خدا رحم کند به حق محمد و آله. الیوم بنده را تب ضعیف گرفت به حمدالله نخوابیدم، تا خدا چه کند. سنه‌ی ۱۲۴۶٫
حاشیه‌ی برگ ۸: الیوم ۲۷ شهر ذیقعده الحرام ۱۲۴۶ تب کردم و دو ساعت کشید تب خفیف. شب بیست و هشتم در هر دو دست محل وضو دانه درآوردم لکن دانه خفیف. و روز بیست و هشتم هم تب کردم، در یک ساعت بعد موقوف شد. و دانه‌ها را با قلم تراش، ده بیست جا را بریدم، و سیر و نمک و سرکه مالیدم، سوزشی که داشت تخفیف یافت، لکن موضعش را حجامت نکردم.
باری چون‌که قاعده بود روز اول تب، روز دویم دانه و دمل، روز سوم مرگ و مردن؛ در بغداد و کربلا و نجف قریب به صد هزار نفر به همین‌طور که عرض شد مردند. کسی از چهار پنج نگذشت. بنده بحمدالله چون‌که تب خفیف و دانه خفیفه بوده است، امروز که اول ماه ذیحجه است، روز پنجم است. ان شاء الله تعالی امید است که نجات عطا کند.
خداوند تعالی به حق محمد و آله، عیال ما را و طفل دو ساله شیرخواره که نور چشمی شیخ علی باشد از برکت و یمن حضرت ابا عبدالله الحسین(علیه السلام) چیزی ظاهر نشده است، تا خدا چه کند. خدا رحم کند ان شاء الله، و خانه بنده را خداوند تعالی در میان خانه همسایه‌ها محافظت کرد. به علت آنکه دور اطراف همسایه‌ها هر خانه چهار نفر سه نفر دو نفر یک نفر رفتند، خدا رحم کند ان شاء الله.
حاشیه‌ی برگ ۱۷ و ۱۸: الیوم هشتم شهر ذی حجه الحرام سنه‌ی ۱۲۴۶ به دو روز قبل از عید اضحی طاعون شدت کرد در کربلای معلی. از دویست سیصد بل متجاوز گشته، و شیخ علی بن‏ آقا محمد حسین دام ظله، مصنف هذا الکتاب مشارع الاحکام، به سن دوازده و سیزده باری قریب به بلوغ بود، جوانک مضبوط، طفلک را کشته. روز اول خوابیده، دویم دانه بیرون کرده، سیم بی‌تابی شدید کرد، اوّلِ روزِ چهارم مرد، دماغ دام ظله سوخته! خدا بازماندگان را محافظت نماید ان شاء الله تعالی.
و روز عید قربان چندی از طلاب مردند، من جمله جوانک به سن بیست بیست و پنج بود، ملا علی نام ملقب به ملا داداش کوچک صفاهانی گیلانی را کشته، به سه روز. اکثر اشخاص را که دیدم و شنیدم روزی که تب کرد از سه روز نگذشت.
یوم عید قربان مذکور غصه‌ای بنده‌ی جانی شیخ الکجائی الجیلانی را عارض شد به سبب آن غصه ناخوشی بنده ـ که روز سیزدهم ناخوشی بنده بود ـ دوباره عود کرد، تب خفیف کردم و دانه‌های کوچک ایضاً ظاهر شد، لکن به فضل الله تعالی کارگر نشده، خدا رحم کند بر مؤمنین ان شاء الله تعالی. بنده هر دانه که عارض می‌شد خودم می‌بریدم. یعنی خدشه از قلم تراش و تیغ، مثل حجامت می‌زدم، سیر و سرکه و نمک می‌مالیدم و به کسی اظهار ناخوشی خود نمی‌کردم، و شکوه و شکایت نداشتم، و مخلوط مؤمنین نمی‌شدم. از خوف تعفن کوچه‌ها، بیرون کم می‌رفتم. خدا رحم کند ان شاء الله تعالی.
اطبا غذا را قند بنا کرده بودند که شربت قند می‌گفتند باید خورد، و… و اسپرزه که قبان آروغ است و…، تجویز می‌کردند و شیر خشت می‌دادند. خوردن گوشت را منع می‌کردند و خرما و شیره‌ی خرما را هم منع می‌کردند. لکن اکثر غذای بنده سرکه با شیره بود، در شام هم چلو آبکش روغن کم داده، سرکه شیره، کم کم مرغ و گوشت هم می‌خوردم. و به طبیب هم رجوع نکردم به جهت آنکه مکرر دیدم رفتند چاره نشد.
میرزا علی رضای طبیب هم مرد در هشتم ذی‌حجه. در نهم ذی حجه الحرام در کام بالا در توی دهنم دانه به‌قدر نخودی در آمد و تب خفیف کردم و سوزنی زدم تا چند قطره خون ریخت، حال که هستم دندان‌ها هم همه از شدت او درد می‌کند. لکن روز چهارم است، لکن معلوم است که کارگری نکرده است. معلوم است که خدا محافظت می‌کند و اجلم معلوم است این روزها نرسیده است، ان شاء الله تعالی.
از اول طاعون که اول ماه ذیقعده الحرام است الی الآن که ۱۱ شهر ذیحجه الحرام است، تخمیناً دوازده چهارده هزار خلق از داخل کربلا تا خارج کشته است، ما بعد خدا چه کند. خدا رحم کند بر حال ما.
در شب بیست هشتم ذی قعده الحرام خواب دیدم شخصی را… پرسیدم که به کجا می‌روی؟ گفت می‌خواهم بروم بیرون و بمیرم و بروم به جهنم. ایضاً از او همان سؤال را کردم، همین جواب شنیدم. و قدری برنج سفید بالای جاجیم پهن کرده بود برای بنده گذاشت و رفت. و شب الیوم که یازدهم شهر ذی الحجه الحرام است خواب دیدم شخصی را گفت بگو به زن تو و به طفل تو که بیرون نروند از در خانه و دست بر در خانه حقیر زده، و در این هنگام طفلم شیخ علی طوّل الله عمره و زاد الله فضله سنش بیست و سه ماه و نه روز بود، تازه از شیر می‌خواست واگیریم، خدا محافظت کند او را و به جان ما رحم کند.
مخفی نماند همسایه قریب ما، در یک خانه که خانه‌ی حاجی حسن خباز است، نه نفر بالفعل که هستیم، در عرض هفته مردند. در چهار طرف خانه‌ی ما متصل به دیوار ما از همسایه‌های قریب، از بیست و پنج بل متجاوز مردند. در خانه محمد بابای عرب که مرحوم شد، که پشت بام بنده با بام خانه او یک خشت فاصله بوده است، پنج نفر مردند و سه نفر ناخوشند افتاده‌اند، امید است که شفا یابند ان شاء الله تعالی.
در عرض هفته از پیش خانه‌ی بنده تا به قبر آقا سید محمد مرحوم سی چهل ذراع فاصله گویا باشد، و اطراف کوچه تخمیناً صد قبر کنده شده است در توی کوچه، ملخص کلام بعد از پر شدن صحن مبارک و صحن حضرت عباس و صحرای خیمه‌گاه، شروع کردند توی کوچه‌های محله و بازار قبر کندن. آنچه کوچه‌ها که در محله بود، خصوصاً در محله‌ی بازار و سر راه‌ها همه پر از قبر دیدم. نشد قبری به قبری دیگر ده ذرع فاصله باشد، الا کوچه‌ی نادره. و اکثر قبرهای کوچه‌های محله و بازار دو ذرع و سه ذرع فاصله بوده است و بعضی به یک ذرع. و بعضی را دیدم که نبش قبر می‌کردند بعد پر از خاک می‌کردند. خدا چنین روزی به اهل عتبات دیگر ننماید ان شاء الله تعالی، خدا طلاب کربلا که بازماندگان از اهل علم و علما است محافظت نماید ان شاء الله تعالی. ۱۱ شهر ذی حجه الحرام ۱۲۴۶٫[۳۶]
محمد حسین آل کلیددار در حلقه چهارم از کتابش “مدینه الحسین” مطالبی در این باب دارد که مختصری از آن را در اینجا ذکر می‌کنیم:
تفشّی الطاعون: عم الدیار العراقیه مرض الطاعون سنه ۱۲۴۶ و سری هذا المرض الخبیث الی کربلا و دام الی اواخر شهر رمضان سنه ۱۲۴۷ ق. و ساد العباد الهلع و الخوف من هذا المرض الفتاک و ذهب ضحیته خلق کثیر. و من الشخصیات البارزه و اللامعه فی کربلا الذین وافتهم المنیه به:

  1. السید حسین بن‏ السید مرتضی آل دراج نقیب کربلا و رائدها الاوّل فی حرب المناخور[۳۷]، و کان یومئذ یشغل منصب سدانه الروضه الحسینیه. فکانت لوفاته رنه أسی و أسف فی نفوس الکربلائیین، و الخلف من النقیب فی ولده «علی» الذی درج من دون عقب، و قداوصی السید حسین اثناء مرضه الذی توفی به ان یکون العلّامه السید کاظم الرشتی وصیاً علی ولده، هذا اذ کان لا یزال صغیراً….
  2. العالم النبیل و المجتهد الجلیل مولانا محمد شریف بن‏ المولی حسنعلی المازندرانی الشهیر بـ «شریف العلما»، کان رحمه الله قوی النفس ذا هیبه و وقار و عزّو اقتدار، وحید عصره فی العلوم الدینیه اصولاً و فروعاً، مجتهد زمانه، کان یعقد حلقه درسه فی المدرسه الشهیره بمدرسه حسن خان…، توفی بالطاعون سنه ۱۲۴۶ و دفن فی داره الواقعه فی الزقاق الذی اشتهر فیما بعد بزقاق «گدا علی» و قبره ظاهر معروف حتّی الیوم….
  3. صفوه العلماء الاصولیین و لسان المتکلمین مولانا الشیخ خلف بن‏ الحاج عسکر الحائری، کانت له الریاسه الدینیه و الشهرهالکبیره فی العلم والفضل، له جمله تآلیف، توفی بالطاعون سنه ۱۲۴۷ و دفن بین السدره و السلطانیه فی الصحن الحسینی.
  4. المولی الشیخ اسماعیل الیزدی الحائری، کان من اقطاب العلم و من اساطین الذین تخرج من مدرسه حسن خان و تصدر للتدریس فیها بعد وفاه استاذه شریف العلماء، و لکن لم تطل ایامه فاجاب داعی ربه فی کربلا بمرض الطاعون سنه ۱۲۴۷هـ، و دفن فی الحجره الواقعه فی الصحن الصغیر بمقبره رکن الدوله، و کذلک دفن فی الحجره الامیر علی شاه نجل السلطان فتحعلی شاه القاجار(المتوفی سنه ۱۲۴۶ ق)، حیث قام صهره المرحوم السید سعید‏بن‏ سلطان آل ثابت سادن الروضه العباسیه و دفنه فی هذا المقبره.
  5. العالم الربانی و الزاهد الصمدانی مولانا الشیخ عبدالله‏بن‏ محمد حسن المامقانی، الذی قصد کربلا سنه ۱۲۳۸ و اقام فیها، الی ان توفی بمرض الطاعون سنه ۱۲۴۶ و دفن فی کربلاء. و ترک ولده الصغیر الذی لم یبلغ من العمر اکثر من ثمانی سنین وعده اشهر، و هو الشیخ الجلیل محمد حسن المامقانی الذی اصبح فیما بعد احد الاعلام الذی یشار الیهم بالبنان، حیث عین له العلامه صاحب الفصول قَیماً فربّاه احسن تربیه.

فمجمل القول فقد ذهب ضحیه هذا المرض الخبیث کثیرون لایحصی عددهم. زال الطاعون فی اواخر شهر رمضان سنه ۱۲۴۷ بعد ان حصد من الکربلائیین خلقاً کثیراً و قد قیل انه کان عدد ضحایاه یومیاً اکثر من ۲۵۰٫[۳۸]

آل محبوبه در «ماضی النجف و حاضرها» راجع به حادثه طاعون ۱۲۴۶ نجف چنین نوشته:
… و فی ذلک العهد حدثت عده طواعین جارفه، اهلکت اکثر نفوس النجف، خربت دیارها و عفت اثارها و فرّ اکثر المجاورین الی العشائر التی هی حوالی البلده، … منها ما کان سنه ۱۱۸۶٫٫٫، و منها الطاعون المعروف بـ (ابوجفجیر) سنه ۱۱۸۷ و قد جاء فی تاریخ عام حدوثه (الطاعون عظیم)، و فی اوائل القرن الثالث عشر حدثت عده طواعین، منها الطاعون المشهور بـ (دعدوش)، حدث فی النجف فی شهر رمضان سنه ۱۲۴۶، بلغت الوفیات فیه کل یوم ما یقرب من ثلاثمأه نسمه، و منها ما حدث سنه ۱۲۴۷ جاء فی تاریخ عام حدوثه (مرغز)، و حدثت فی اثنائه ریح سوداء مظلمه ابطأت زماناً ثم انقطعت بریح سوداء.[۳۹]

پاورقی ها:

[۱]. دائره‌المعارف بزرگ نو، عبدالحسین سعیدیان، تهران، علم و زندگی، ۱۳۸۶، جلد۱، ص۵۵۶۵-۵۵۶۷

[۲]. فهرست نسخه‌های خطی کتابخانه ملی ملک،ج۸ ص۱۰۴

[۳]. برگرفته از بیتی از ترکیب بند مشهور محتشم کاشانی

 شد وحشتی که روز قیامت بگرد رفت/ چون چشم اهل بیت بر آن کشتگان فتاد

[۴]. بس درازست این حکایت تو ملول***زبده را گویم رها کردم فضول

مثنوی معنوی، دفتر چهارم، بخش ۱۲۱: مستجاب شدن دعای پادشاه در خلاص پسرش

[۵]. «یا أَیتُهَا النَّفْسُ الْمُطْمَئِنَّهُ، ارْجِعِی إِلَى رَبِّک رَاضِیهً مَرْضِیهً». (فجر/۲۷-۲۸)

[۶]. ” بَلْ مَتَّعْنَا هَؤُلَاء وَآبَاءهُمْ حَتَّى طَالَ عَلَیهِمُ الْعُمُرُ أَفَلَا یرَوْنَ أَنَّا نَأْتِی الْأَرْضَ نَنقُصُهَا مِنْ أَطْرَافِهَا أَفَهُمُ الْغَالِبُونَ “. (الانبیاء/۴۴)

[۷]. در ترجمه المیزان، ج ۱۱، آورده است که: … در الدرالمنثور سیوطی آورده که ابن مردویه از ابى هریره روایت کرده که گفت: رسول خدا (ص) در تفسیر جمله “ننقصها من اطرافها” فرمود: مقصود از ناقص کردن اطراف زمین، از بین بردن علماء است. و در مجمع از امام صادق (علیه السلام) روایت آورده که در ذیل همین جمله فرمود: مقصود مرگ علماء و فقهاء و اخیار است. و در کافى به سند خود از محمد بن‏ على از شخصى که او اسم برده، از جابر از ابى جعفر (علیه السلام) روایت کرده که فرمود: علی بن‏ الحسین (علیه السلام) همواره می‌فرمود: این کلام خدا که فرمود: او لم یروا انا ناتى الارض ننقصها من اطرافه…، آنگاه فرمود: مقصود از (نقص اطراف) مرگ علماء است.

[۸]. برگرفته از سرآغاز دفتر پنجم مثنوی معنوی.

[۹]. آقا محمدجعفر پسر بزرگ مرحوم آقا محمدعلی کرمانشاهی است، برادرش آقا احمد در مرآت الاحوال می‌نویسد: زبده الاطیاب و نقاوه الانجاب، فاضل ربانی و عالم صمدانی، مقدس بی‌نظیر و زاهد روشن ضمیر، عمده المحققین و قدوه المجتهدین، العالم المظفر آقا محمدجعفر دام ظله العالی، فرزند اکبر ارشد والد بزرگوار، به حدّت فهم و استقامت سلیقه و جامعیت فنون علمیه، خصوص اصول و فقه موصوف، و به زهد و تقوی بین الاعلام و الافاضل معروف، طبع شریفش نقاد رایج و کاسد و محک ناقص و کامل، و دست دریا نوالش رشک ابر بهار، و به حال این فقیر و دیگر برادران نهایت رئوف و نیکوکار و در تواضع و فروتنی یگانه روزگار، پیوسته ملجأ فقرا و ضعفا است. ولادت باسعادتش در بلده طیبه کربلای معلا شب چهارشنبه ۲۶ جمادی الاول ۱۱۷۸ اتفاق، و با والد مرحوم به ایران آمده، مدتی در دارالمؤمنین قم در خدمت بندگان فاضل کامل، مرجع الاکابر و الافاضل و مجتهد الزمان مطاعی جناب میرزا ابوالقاسم جاپلاقی(قمی) مدظله العالی، مصنف کتاب قوانین الاصول تلمذ نموده و از برکت تربیت و انفاس آن وحید دهر از فضلای عالی شأن شد. بعد از آن مدتی به خدمت والد بزرگوار به استفاده مشغول گردید و برخی ایام را در مجلس شریف بندگان مستغنی الالقاب فریدالدهر وحید العصر جناب آقای میرسیدعلی طباطبائی(صاحب ریاض) مدظله از مستمعان افادات شرعیه بود. از افضال جناب باری و امداد انفاس شریفه آبائی و اجدادی و علمای اوتاد به درجه کمال رسید.
و باز در مرآت الاحوال ذیل شرح حال آقا محمدعلی می‌نویسد: … و بعد از سه روز تعزیه داری(در وفات آقا محمدعلی که در سنه ۱۲۱۶ واقع شده) بندگان فتحعلی خان(حاکم وقت کرمانشاه) با اعاظم و ارکان و اهالی آن سامان در روز جمعه به خدمت بندگان عالی جاه معلی القاب فضائل مآب، مجتهد الزمان و فقیه الدوران برادر نامدار و الاتبار، آقا محمدجعفر دام ظلّه که در هر باب وارث مراتب عالیه آن جناب بوده، آمده استدعای نماز جمعه و جماعت نمودند. بعد از ابرام و الحاح بسیار قبول فرمودند، … و امور مفوضه به آن مرحوم (آقا محمدعلی کرمانشاهی) از قبیل متوجه شدن موقوفات سرحد فیض آثار حضرت امیرالمؤمنین (علیه السلام) که در آن بلده می‌باشد، و اجرای اوامر و نواهی به ایشان تفویض نمودند.
و باز در بخشی دیگر از مرآت الاحوال مؤلف ضمن شرح احوال خود از آقامحمدجعفر نیز نام برده و می‌گوید: حضرت پادشاه جم جاه فتحعلی‌شاه را با وی رسم مراسلات و نهایت الطاف و مهربانی و اشفاق است. امامت جمعه و جماعت و اجرای حدود شرعیه به خدمتش مرجوع و به انجام می‌رساند. بسیار گوشه‌گیر و عزلت طلبند و در مجلس تا به حد ضرورت نرسد لب به سخن نمی‌گشاید.
جناب آقای علی دوانی در کتاب وحید بهبهانی ضمن نقل مطالب فوق از مرآت الاحوال می‌نویسد: صورت اجازه مرحوم شیخ جعفر کبیر را که به آن فقیه عالی مقام (آقا محمدجعفر) داده، در یادداشت‌های خطی مرحوم آقا جمال‌الدین مقامع که از صفحه آخر کتاب قضا و شهادات شرح مفاتیح او (یعنی آقامحمدجعفر) نقل کرده است، دیده‌ام که حاکی از مقام ارجمند و شخصیت بلندپایه آقامحمدجعفر نزد اساتیدش می‌باشد.
ایشان در ادامه به ذکر تألیفات آقا محمد جعفر و فرزندان و خاندان او پرداخته است(رج به وحید بهبهانی صفحه ۳۳۴ تا ۳۳۸). لازم به ذکر است که برخی از تألیفات آقا محمد جعفر به خط خود او در کتابخانه دانشکده الهیات دانشگاه تهران ضمن مجموعه کتب امانی خاندان آل آقا موجود است.

[۱۰]. مثنوی معنوی، دفتر اول، بخش ۹۰: در شنیدن آن طوطی حرکت آن طوطیان و مردن آن طوطی در قفس و نوحه خواجه بر وی.

[۱۱]. راجع به حاجی ملامحسن شیرازی و برادرش ملاحسن بسمل شیرازی در حدیقه الشعراء دیوان بیگی ۱/۲۳۵ به بعد مفصلاً مطالبی آمده است که خلاصه‌ای از آن چنین است:

بسمل شیرازی، اولاً نسبش از جانب پدر به جناب شیخ علی بن‏ عبدالعالی کرکی و از جانب مادر به جناب آخوند فیض رحمه اللّه علیهما متصل است و حاجی ملا سمیعای پدرش در شیراز امامت جمعه داشته. وقتی رحلت کرده دو پسر صغیر از او باقیمانده، مکنتی هم داشته‌اند. در انقلاب زندیه مکنت آن‌ها از دستشان رفت و قلیلی از مالیه آن‌ها مانده، مادرش دو پسر خود را برداشته به عتبات عالیات عرش درجات برده به تحصیل علوم بداشت. حاجی ملامحسن که برادر اکبر بود به کمال علم و زهد و تقوی و پرهیز آراسته شد. بسمل که حاجی ملاحسن نام داشت، هم در علوم کمال تسلط به هم رسانید و در ادبیت ربطش بیشتر شد. بعد از تحصیل و تکمیل در سال ۱۲۲۱ هر دو برادر به کرمانشاهان آمده، مرحوم دولتشاه کمال احترام از آن‏ها به عمل آورد و حاجی ملامحسن با اینکه به مرافعات و محاکمات و تدریس اشتغال داشت و در تمام مشکلات مسائل مردم رجوع به ایشان می‌کردند، مدار معاش خود را به خیاطی می‌گذرانید و ابداً به غذای حکام و مباشران لب نمی‌آلود. بلکه از نشستن بر فرش و مجلس آن‏ها احتراز داشت. بعد از آنکه در سال ۱۲۴۷ به مرض طاعون درگذشت، آقا محمدمهدی فرزندش به جای او نشست، او نیز مرد بزرگی بوده. حالا آقا عبداللّه پسر آقا محمدتقی پسر آقا محمدمهدی ریاست شرعیه دارد و مرد زاهد با علم و فضلی است.
و اما حاجی ملاحسن بسمل که وکیل الشرع لقب داشته با کمال فضل و زهد و تقوی و علم و ادب و خط، شعر هم می‌گفته، لیکن سبک شاعریش خالی از غرابت نیست … دیوانی به وضع غریب ترتیب داده قریب پنج هزار بیت که ابتدا مطلبی عنوان می‌کند به مثنوی و در بین مثنوی که در آن هم اصطلاحات اکراد و الوار آن حدود را می‌آورد، بر سر مطلبی که رسید، غزل یا تغزلی به مناسبت همان مطلب یا به تتبع طرز خواجه تا تقلید شیخ اطعمه علیهما الرحمه می‌کند، باز می‌رود بر سر آن مطلب تا تمام شود. بر سر هر حکایتی هم قدری نثر دارد. … رحلت مشارالیه هم در همان سال ۱۲۴۷ به قلیل زمان بعد از برادرش بود، رحمه اللّه.
(پس از ان قدری از اشعار بسمل را ذکر کرده است، در خصوص بسمل همچنین رجوع شود به سفینه المحمود ۱/۲۱۱ و ۲/۵۱۱ و تذکره مراه الفصاحه صفحه ۸۹ از مفید شیرازی، دیوانی دارد از اشعار هزل که در آن اشعاری در وصف اطعمه آمده است و از نمونه‌هایی که در مقدمه کلیات بسحق اطعمه، ص ۱۲۲ و ۱۲۳، ذکر شده است استادی، حسن ذوق و لطف طبع او پیداست)
آقا احمد بن‏ محمدعلی بهبهانی در مرآت الاحوال جهان‌نما ضمن ذکر بعضی بزرگان کرمانشاه می‌نویسد: … و دیگر عالیجناب معلی القاب فضائل مآب عالم فاضل کامل آخوند ملامحسن، خلف مرحوم ملاسمیع مکتب دار است. وی علوم شرعیه را از خدمت والد ماجد فقیر و مرحوم مغفور مقدس بی‌عدیل، فقیه الدوران آقا سیدحسین قزوینی و جناب مستغنی الالقاب مجتهد الزمان آقا سید علی طباطبائی استفاده کرده است و نهایت مستقیم الطبع و مقدس و زاهد است.( مرآت الاحوال چاپ اول ۱/۱۸۶)

[۱۲]. آقا احمد بن‏ محمدعلی بهبهانی در مرآت الاحوال ضمن برشمردن بزرگان کرمانشاه ویرا ذکر کرده و می‌گوید: … و دیگر عالیجناب فضائل مأب فواضل اکتساب علّامی فهّامی آخوند ملا ابوتراب همدانی است که ارشد تلامذه والد ماجد طاب ثراه و بسیار صاحب وفا و خجسته اخلاق و بی ساخته است.

[۱۳]. آقا محمداسمعیل بهبهانی کرمانشاهی فرزند سوم آقا محمدعلی کرمانشاهی است، برادرش آقا احمد در مراه الاحوال جهان‌نما می‌نویسد: عالم فاضل کامل نبیل، مقدس زاهد جلیل بی‌عدیل، آقا اسمعیل اطال اللّه بقاه، به سن از این فقیر کوچکتر است… ولادت با سعادتش در رشت اتفاق افتاده، مراتب علمیه را نزد والد و چندی در خدمت آقا سید علی صاحب ریاض طی نموده و بسیار نکته‌گیر و نکته‌دان و دقیقه یاب است. خوش تقریر و نیکو تحریر و در علوم، خاصه اصول و فقه نهایت روشن ضمیر …، در اول امر صبیه جناب سید معظم له (سید علی طباطبائی) را که عمه زاده است نکاح نمود و از او صاحب چند اولاد شد و همه فوت شدند. و بعد از چند مدت به جهت سوء مزاجی که فیمابین ایشان شد تفریق افتاد و الحال صبیه عالیجناب میرزا زین‌العابدین طبیب اصفهانی در نکاح اوست. و از طایفه کلهر نیز نکاحی کرده و شنیدم که در این اوقات دختر عالیجناب ملاشریف خلف حاجی سید عرب را که از بدو سن طفولیت الی الآن از رفقای ما برادران است در نکاح آورده، و در این اوقات به اتفاق خیر الحاج حاج شهباز خان کلهر به زیارت مکه مشرف شده … وقتی من در ایران بودم مشغول تألیف دو کتاب در فقه و اصول بود… (کتاب وحید بهبهانی از علی دوانی صفحه ۳۴۷ و نیز رج به کرام البرره ۱/۱۴۳)

[۱۴]. راجع به آقا محمد صالح کرمانشاهی، اعتماد السلطنه در المآثر و الاثار (۱/۲۳۸) می‌نویسد: «از اجله علما و مشاهیر و رؤسا بود. بزرگی خاندان ایشان مشهور تمام ایران است، اعلی اللّه مقامه.
و نیز در موضعی دیگر به نقل از کتاب موائد سید محمدحسین شهرستانی نوشته است: آقا محمد صالح سابق الذکر خلف آقا محمداسمعیل‏بن‏ آقا محمدعلی مذکور، فوتش در محرم ۱۲۸۱ هجری است. قبرش در حجره متصل به باب السدر. (الماثر و الاثار۱/۲۴۴)
جناب آقای علی دوانی در کتاب وحید بهبهانی صفحه ۳۴۷ مختصری راجع به وی و بازماندگان او نگاشته‌اند.

[۱۵]. شرح احوال آقا محمد علی را در منابع فراوانی می‌توان یافت که جناب آقای علی دوانی با تفصیل بیشتری در این باب مطالبی به رشته تحریر درآورده اند.(رج به کتاب وحید بهبهانی صفحه ۲۷۵ به بعد)

[۱۶]. مرحوم آقا بزرگ تهرانی در کرام البرره راجع به وی می‌نویسد: آقا محمدصادق بن‏ الآقا محمدجعفر بن‏ الآقا محمدعلی بهبهانی کرمانشاهی عالم جلیل. کان من فقهاء عصره و اجلاء وقته، صاهر المولی محمدصالح‏ بن‏ علی المازندرانی نائب الصداره فی کرمانشاه علی ابنته، و کان والده الآقا محمد جعفر قد صاهره علی اخته، و کانت للمترجم له مکتبه نفیسه، فیها من جلائل الاثار و مهام الاسفار شیء کثیر، رأیت منها الاستبصار لشیخ الطائفه الطوسی، بخط جید و علیها اجازات جمع من العلماء بخطوطهم … اشتراها المترجم له فی سلخ ربیع الثانی سنه ۱۲۲۵ و کتب تملکه علیها بخطه … (کرام البرره ۲/۶۳۶)
جناب آقای دوانی در (وحید بهبهانی) تعدادی از فرزندان او را نام می‌برند.(وحید بهبهانی، صفحه ۳۳۶)

[۱۷]. مثنوی معنوی، مقدمه دفتر پنجم.

[۱۸]. شرح حال مفصلی از او در حدیقه الشعراء دیوان بیگی ۲/۱۰۹۹ به بعد آمده است که ملخصاً ذکر می‌شود: طائر شیرازی اسمش حسن خان است. عبدالرحیم خان پدرش برادر حاجی ابراهیم خان شیرازی است که شرح حالش در تواریخ قاجاریه و زندیه مسطور است و چندی وزارت آقا محمد شاه و پنج سال وزارت فتحعلی شاه کرده تا به تفصیل مرقومه در تواریخ مبسوطه، خود و قاطبه سلسله‌اش مبتلا به سیاست شدند و حسن خان از جمله اشخاصی است که از حلیه بصر محروم شده و در آن وقت که ثانیاً فتحعلی‏شاه با آن طائفه بر سر عنایت آمد هر یک از آن‏ها را به یکی از شاهزادگان سپرد که رعایت و نگاهداری نمایند. من‌جمله حسن خان را نزد شاهزاده محمد علی میرزا به کرمانشاهان فرستاد و از شاهزاده مزبور کمال رعایت و مرحمت دید. بالجمله مشارالیه یکی از ادبای عصر محسوب می‌شده و از همه نوع علمی بهره داشته و در شطرنج خیلی ماهر بوده … خلاصه دیوان غزلش را در کرمانشاهان دیدم… رحلتش در سال ۱۲۴۷ بوده است.
شاهزاده محمود میرزا در سفینه المحمود(۲/۵۲۵) در ذکر احوال او بسطی داده و نوشته است: … این جوان خوش ذات نیکو خصال خوش خوی شیرین زبان، وداع چشم نازنین کرد. بعد از این قضیه در دارالسلطنه اصفهان آسود. پس از چندی به هوای خاک‌بوسی آستان امیرالمؤمنین علیه السلام بار سفر بست. بعد از ورود به دارالدوله کرمانشاهان، نواب محمدعلی میرزا به اصرار بسیار به ملازمت و منادمت خود آن نیک روان را مفتخر فرموده، رفته رفته کار بندگی به رفاقت کشید …، به این نمط فزون از ده سال طائر بختش خوش همی خواند. بعد از ارتحال شاهزاده به عالمی دیگر(در ۱۲۳۷) تلافی مامضی را سپهر دون نمود. چنان که آن نشاط و بشاشت طبع جمله به کدورت و حزن بَدل گشت. همدمش در دارالدوله کرمانشاهان، ایدون نکبت و خذلان است. … خط شکسته را اینک خوش‌نویس است و به یاران و احبّا اجرای مطالب و امضای مقاصد را به تحریر خود موقوف دارد. به کرات من خود گواهم که با استادان شطرنج که در این فن قادر بودند، شطرنج باخته و از جمله برده. در علم عروض و قافیه مسلّم است، در ضبط حکایات سلف فرید دوران. در قصیده و غزل هر دو سخن‌سرا، اما در ادای غزل یکی از فحول معاصرین بلکه درست خیال تر از جمله تواند بود … دفتری به اندازه پنج هزار شعر دارد.
در تذکره اختر صفحه ۱۳۵ هم شرح حالی از او با نمونه اشعارش آمده است.

[۱۹]. در این باب موارد پراکنده‏ای در مطاوی آثار مختلف ملاحظه شده که به پاره‏ای از آن‏ها در ملحق انتهای این رساله اشاره می‌کنیم.

[۲۰]. “لَهُم قُلُوبٌ لاَیفقَهُونَ بِهَا، وَ لَهُم اَعینٌ لاَیبصِرُونَ بِهَا وَ لَهُم اذانٌ لاَیسمَعُونَ بِهَا، اُولئِکَ کَالاَنعَامِ بَل هُم اَضَلُّ اُولئکَ هُمُ الغَافِلُونَ”. (أعراف ۱۷۹)

[۲۱]. فقراتی از دعای حضرت سجاد (علیه السلام) به هنگام رخ ‏دادن حوادث: یا من تحل به عقد المکاره، و یا من یفثأ به حد الشدائد، و یا من یلتمس منه المخرج الی روح الفرج. ذلّت لقدرتک الصعاب، و تسببت بلطفک الاسباب، و جری بقدرتک القضاء، و مضت علی ارادتک الاشیاء. فهی بمشیتک دون قولک مؤتمره، و بارادتک دون نهیک منزجره. أنت المدعو للمهمات، و أنت المفزع فی الملمات، لا یندفع منها إلا ما دفعت، و لا ینکشف منها إلا ما کشفت. و قد نزل بی یا رب ما قد تکأدنی ثقله، و الم بی ما قد بهظنی حمله. و بقدرتک اوردته علی، و بسلطانک وجهته الی. فلا مصدر لما اوردت، و لا صارف لما وجهت، و لا فاتح لما اغلقت، و لا مغلق لما فتحت، و لا میسر لما عسرت، و لا ناصر لمن خذلت. فصلّ علی محمد و آله، و افتح لی یا ربّ باب الفرج بطولک، و اکسر عنّی سلطان الهم بحولک، و انلنی حسن النظر فیما شکوت، و اذقنی حلاوه الصنع فیما سألت، و هب لی من لدنک رحمه و فرجا هنیئا، و اجعل لی من عندک مخرجا وحیا. و لا تشغلنی بالاهتمام عن تعاهد فروضک، و استعمال سنتک. فقد ضقت لما نزل بی یا رب ذرعا، و امتلأت بحمل ما حدث علی همّا، و أنت القادر علی کشف ما منیت به، و دفع ما وقعت فیه، فافعل بی ذلک و إن لم استوجبه منک، یا ذاالعرش العظیم.

[۲۲]. فهرس التواریخ، صفحه ۴۲۳٫

[۲۳]. هدایه الطالبین، چاپ سوم، صفحه ۱۳۷٫

[۲۴]. پیشینه تاریخی و فرهنگی لاهیجان و بزرگان آن، از محمدعلی قربانی، صفحات ۷۸۲ و ۷۸۳٫

[۲۵]. ولایات دارالمرز گیلان، از کنت رابینو، صفحات ۵۵۱ و ۵۵۲٫

[۲۶]. فهرست نسخه‏های خطی کتابخانه دانشکده الهیات دانشگاه فردوسی مشهد، مرحوم استاد محمود فاضل، جلد ۳ صفحه ۹۶۴٫

[۲۷]. تحفه ناصری در تاریخ و جغرافیای کردستان، از میرزا شکراللّه سنندجی، صفحات ۲۰۴ و ۲۰۵

[۲۸]. تاریخ اردلان تألیف ماه شرف خانم ستوده، چاپ سنندجی، صفحه ۱۷۷٫

[۲۹]. بستان السیاحه، از حاج زین‌العابدین شیروانی، صفحه ۳۵۷٫

[۳۰]. این یادداشت از کسی است که رقم مهرش «عبده حبیب اللّه» می‌باشد و آن را در حاشیه صفحه اول نسخه‌ای خطی از کتاب (حدائق) بحرانی کتابت کرده. سواد یادداشت فوق را مرحوم آقای شیخ عبداللّه نورانی در اختیار خانم هما ناطق گذارده‌اند.

[۳۱]. مجموعه مقالات (مصیبت وبا و بلای حکومت)، از هما ناطق، مؤسسه چاپ و نشر گستره، زمستان ۱۳۵۸ شمسی، صفحه ۱۴٫

[۳۲]. فهرست کتب مشائخ عظام جلد۲، رساله ردیف ۱۹۰٫ ضمناً پدر شیخ اسماعیل یعنی علامه مولی اسدالله دزفولی کاظمی در سنه ۱۲۲۹ به دریافت اجازه روایت از شیخ احمد احسائی نائل گردیده که این اجازه به تحقیق دکتر حسینعلی محفوظ در کربلا به چاپ رسیده است.

[۳۳]. فهرست نسخه‏های عکسی کتابخانه مرحوم آیت الله نجفی مرعشی، جلد دوم صفحه ۳۴۴٫

[۳۴]. “فهرست نسخ خطی چند کتابخانه شخصی” از حسین مدرسی طباطبائی و رضا استادی، صفحات ۲۵۰ تا ۲۵۷٫ این مطالب مجدداً در مجموعه(میراث اسلامی ایران) شماره سوم، نیز چاپ شده است.

[۳۵]. ترتیب زمانی تحریر یادداشت‏ها به ترتیب صفحات نیست و یادداشت برگ‌های ۶۶ و ۶۷ و ۷۰ چنان که پیداست پیش از صفحات نخست نوشته شده، و در اینجا به ترتیب تاریخ تحریر نقل می‌گردد.

[۳۶]. یادداشت‌های کناره‌ی برگ‌های مشارع الاحکام با تاریخ ۱۱ ذی‌حجه۱۲۴۶ در کربلا پایان گرفته است. دیدیم که نگارنده‌ی آن در حاشیه‌ی برگ ۱۷ نسخه از خود با عنوان «شیخ الکجائی الجیلانی» یاد می‌کند. در ذریعه ۱۹:۱ و مکارم الآثار ۱۵۰:۱ از شیخ حسن بن‏ محمد علی کجائی کهدمی، زاده ۱۲۰۳ و مؤلف ارشاد المتعلمین در سال ۱۲۴۵ در کربلا یاد می‌شود که می‌تواند نگارنده این یادداشت‌ها همو باشد. نام فرزند نگارنده‌ی یادداشت‌ها «علی» بوده که این نکته را هم می‌توان عنوان قرینه‌ای بسیار ضعیف با احتمال بالا همراه ساخت. سبک مطالبی که در ذریعه از «ارشاد» مزبور نقل می‌شود نیز با سبک نگارش این یادداشت‌ها بی‌شباهت نیست. حسن کجائی در «ارشاد المتعلمین» مزبور، خود را از نوادگان «پیر احمد کجائی استاد شیخ بهائی در علم معقول» خوانده است. در ذریعه ۱۳۹:۵ و فهرست منزوی۸۶:۱ نام احمد کجائی مؤلف جمع القواعد در علم تجوید هست. در همان «ارشاد» گفته شده است که «کجا» دیهی است از ناحیه‌ی «کهدم» از بلاد گیلان که آن را به خاطر قرآنی به وزن ۹ من که در این دیه بوده است «نه من» نیز می‌خوانده‌اند.

[۳۷]. مناخور ای “میرآخور” و هی وقعه هجوم القواه الحکومه العثمانیه بقیاده داود پاشا، والی العراق آنذاک، الی کربلاء المقدسه، حوالی سنه ۱۲۴۲٫

[۳۸]. مدینه الحسین للاستاد محمدحسین کلیددار، ( الحلقه الرابعه، ص۱۷-۲۳)

[۳۹]. ماضی النجف و حاضرها، از جعفر بن‏ باقر آل محبوبه، جلد ۱، صفحه ۴۰۸٫

0 پاسخ

دیدگاه خود را ثبت کنید

Want to join the discussion?
Feel free to contribute!

دیدگاهتان را بنویسید

نشانی ایمیل شما منتشر نخواهد شد. بخش‌های موردنیاز علامت‌گذاری شده‌اند *