بزرگراه نجات جهانیان: قرآن کریم، نهج البلاغه و صحیفه سجادیه به خط بریل

بزرگراه نجات جهانیان
قرآن کریم، نهج البلاغه و صحیفه سجادیه به خط بریل

اعظم قاسمی(مدیر بخش بریل دفتر فرهنگ معلولین)
راه هدایت و رستگاری جهانیان (صراط الهدایة للعالمین) نام مجموعه‌ای از سه متن مقدس یعنی قرآن کریم، نهج البلاغه و صحیفه سجادیه است که به خط بریل برای مراکز و کتابخانه‌های کشورهای مختلف در حال آماده شدن است.
حجة الاسلام والمسلمین آقای سید جواد شهرستانی به دفتر فرهنگ معلولین مأموریت داده‌اند این مجموعه به روش علمی دقیق و شاکله نفیس و زیبا به کتابخانه‌های ملی و مهم جهان تقدیم و اهداء گردد. هدف این است که نابینایان در همه مناطق جهان، امکان دسترسی و مطالعه این آثار را داشته باشند و از طریق مطالعه متون اصلی اسلام، با معارف وآموزه‌های اسلام و شیعه آشنا شوند. نزدیک به دو قرن است، کلیسا و دستگاه پاپ، کتاب عهدین را به روش‌های مختلف از جمله خط بریل به کتابخانه‌های کشورها اهداء کرده است. حتی در اتاق‌های هتل‌ها، نسخه‌هایی از انجیل و تورات با جلد و جعبه زیبا و شیک وجود دارد. اما جمعیت حداقل چهل میلیونی نابینایان در سراسر جهان، امکان مطالعه قرآن کریم حتی در کشورهای اسلامی را ندارند زیرا قرآن به خط بریل نه تنها در کتابخانه‌های اروپا و غرب وجود ندارد، بلکه در کتابخانه‌های کشورهای اسلامی هم به ندرت یافت می‌شود.
دفتر فرهنگ معلولین این مجموعه ۲۵ جلدی را، با جعبه و صحافی نفیس به کتابخانه‌ها اهدا می‌کند. البته هم اکنون قرآن آماده شده و نهج البلاغه و صحیفه هم در حال آماده شدن است و امید است که تا پایان امسال مراسم رونمایی و اهدا آنها برگزار گردد. در اینجا از همه عزیزانی که برای به نتیجه رسیدن این پروژه زحمت کشیدند تشکر می‌شود علاوه بر حضرت حجت الاسلام و المسلمین حاج آقای شهرستانی، آقای حاج علاء الدین نجف (مدیر محترم ارتباطات ایشان) نیز تلاش گسترده‌ای مبذول داشته‌اند. بی تردید پاداش همه آنان نزد خداوند کریم محفوظ است.
تاریخ آشنایی مسلمانان با بریل
لوییس بریل در ۱۸۲۴م خط بریل را پایه گذاری و اختراع كرد. هدف او، ابداع خطی بود كه هم نوشتن و هم خواندن آن برای نابینایان راحت باشد. او به این نتیجه رسید اگر كلمات و حروف را به نقاط برجسته تبدیل كند، نابینایان می‌توانند با استفاده از دستگاه برجسته ساز نقطه كلمات را روی كاغذهای ضخیم حك كنند، سپس با سر انگشتان و حس لامسه آن نقطه‌ها كه جانشین كلمات شده‌اند، خوانده شود. تمامی نبوغ لوییس بریل در این بود كه كلمات و حروف را به نقطه تبدیل كند. آنگاه این نقاط را برجسته نماید، به طوری كه با لمس آنها توسط نابینا، كلمه و حرف تداعی شود.
اولین بار، خط بریل توسط پاستور كریستوفل در ۱۲۹۹ش وارد ایران شد و او به كمك چند تن از معلمین ایرانی، متون درسی و آموزشی برای نابینایان به خط بریل آماده كردند. یعنی حدود یکصدسال پس از اختراع خط بریل در اروپا، این خط به ایران آورده شد و در نتیجه نابیناهای ایران یکصدسال دیرتر به بریل پیوستند.
یک مسیونر انگلیسی به نام لاول ((Lovell اولین بار در سال ۱۸۷۰م بریل را وارد جهان عرب نمود. او در مصر ساكن بود و تلاش كرد بریل را به نابینایان مصر آموزش دهد. یعنی نسبت به ایران حدود نیم سده، بریل زودتر به جهان عرب وارد شد. آشنایی دیرتر ایرانیان با بریل هنوز آثارش پیدا است چرا که هنوز عرب‌ها به بریل آشناترند و مشكلات بریل در جهان عرب کمتر از ایران است.
اما بریل نخست در متون آموزشی به ویژه ادبیات استفاده شد و متون مذهبی بویژه قرآن و روایات دیرتر با بریل مرتبط شدند و چند دهه بعد بریل در متون مذهبی راه یافت. به همین دلایل، مشكلات بریل، زبان اشاره و كتاب گویا در جامعه مذهبی معلولین بیشتر از جاهای دیگر است. ناگفته نماند كلیسا از بدو اختراع بریل و از زمانی‌كه كتاب گویا و زبان اشاره رونق یافت، تلاش كرد متون دینی كلیسا را با این زبا نها عرضه كند و معلولین را آموزش دهد تا به عنوان مبلغ مسیحی تلاش كنند.
دفتر فرهنگ معلولین نخستین مركزی است كه وابسته به مرجعیت اعلای شیعه در تلاش است متون مذهبی را به بریل و زبان اشاره و كتاب گویا عرضه كند.
سابقه نشر قرآن بریل
نخستین تلاش‌ها برای بریل سازی قرآن كریم معلوم نیست و نمی‌دانیم چه كسانی و در چه زمانی قرآن را بریل ساخته و عرضه كردند. اما به نظر می‌رسد پادشاهی عربستان سعودی زودتر از دیگران، اقدام به چاپ و نشر قرآن بریل نموده و قرآن بریل را برای بعضی كتابخانه‌های جهان فرستاده است.
ملك عبدالله پادشاه اردن دومین مقامی بود كه قرآن بریل را برای عموم مردم منتشر كرد. قرآن ملك عبدالله در شش جلد قطع خشتی بزرگ منتشر شده و به همه مراكز فرهنگی و كتابخانه‌های جهان ارسال شده است.
اما این دو قرآن دارای اغلاط بسیار است و هرچند هزینه‌های بسیار صرف صحافی و جلدسازی آن شده ولی محتوای آن مشكلات عدیده دارد. از اینرو دفتر فرهنگ معلولین تصمیم گرفت قرآن بریل جدیدی را در سه فاز منتشر و به كتابخانه‌های مهم جهان اهدا كند. یک تیم از متخصصین مسئول تهیه مقدمات شدند: بالاخره سه ماه طول كشید تا فایل نهایی آماده شد.
فایل تهیه شده مبتنی بر قرآن عثمان طه است و تلاش شده بدون مشكلات و اغلاط باشد. پس از آماده‌ شدن فایل، نوبت به آماده سازی دستگاه بریل و نصب فایل روی دستگاه رسید. پس از این مقدمات، دستگاه جهت تبدیل فایل بینایی قرآن به خط بریل تنظیم شد؛ نهایتاً فایل‌ها روی كاغذهای ضخیم اجرا شدند.
امیدواریم این پروژه به بهترین شكل و با کیفیت مطلوب بوده و بتواند در همه كشورهای جهان روشندلان علاقه‌مند به قرآن كریم را خوشحال کند. و به عنوان هدیه مردم مسلمان ایران، برازنده و مناسب شأن والای قرآن و جایگاه مردم ایران باشد.
مشكلات و آسیب‌شناسی
در هر یک از مراحل انتشار قرآن به خط بریل، موانع و مشكلاتی وجود دارد. زیرا ابعاد خط بریل و آثار بریل هنوز نقادی و بررسی دقیق نشده؛ نیز کارشناسان برای رفع مشکلات نظری و علمی در هر بخش، راه‌کارهای جامع عرضه نکرده‌اند. اما برای شناخت مشکلات، نخست مهم‌ترین مراحل تولید این قرآن را بررسی کرده و در هر مرحله به رصد کردن و بررسی مشکلات می‌پردازیم؛ مهم‌ترین این مراحل عبارت‌اند از:
۱- آماده سازی فایل تبدیل قرآن بینایی به قرآن بریل
۲- ویرایش و سجاوندی در متن بریل
۳- انتشار خطوط بریل بر روی كاغذ ضخیم
۴- فرمت بندی و تقسیم اوراق چاپی
۵- طراحی جلد و جعبه
۶- صحافی، جلدسازی و جعبه سازی
۷- پخش و ارسال برای كاربران
عمده‌ترین مشكل در مرحله نخست، مربوط به نرم افزار ویژه تبدیل به بریل(Duxbury) بوده است. با توجه به اینكه Duxbury نرم افزار ناقصی است و علائم سجاوندی را نمی‌پذیرفت و این خود مشكلات بسیاری در پی داشت. همچنین اغلاط در قرآن‌های بریل موجود، كار را دشوارتر می‌كرد. مسأله دیگر شباهت علائم و حروف در خط بریل است كه در اكثر قرآن‌ها علائم و حروف بدون فاصله از یكدیگر نوشته شده است و مخاطب را به اشتباه می‌اندازد. از اینرو تلاش شده حداكثر علائم ویرایشی آورده شود؛ تا قرائت متن توسط روشندلان با حداقل اشتباه همراه باشد. جهت رفع این مشكل، تمام علائم سجاوندی مانند وقف و ضبط داخل گیومه قرار گرفته است. این از مهم‌ترین تفاوت‌های بارز آن با قرآ‌نهای دیگر است. از اینرو دفتر فرهنگ معلولین درصدد بوده قرآنی تولید كند كه دارای استانداردهای بین‌المللی، با كمترین غلط نگارشی و ویرایشی باشد.
زبان بریل مثل دیگر زبانها رو به تكامل و پیشرفت است. از اینرو این قرآن در این مرحله و در این شرایط مطلوب است ولی در سال‌های آتی با تكامل بریل، باید مجدداً ویرایش شود و نكات و مسائل جدیدی وارد آن گردد.
در حال حاضر كاغذهای مطلوب و دارای كیفیت به دلایل مختلف از جمله تحریم‌ها در بازار كم است. از طرف دیگر اگر كاغذ بریل كیفیت لازم را نداشته باشد پس از مدتی برجستگی‌ها از بین می‌رود.
آثار بریل معمولاً در قطع بزرگ رحلی یا خشتی تولید می‌شود. از اینرو حمل و نقل و نگهداری آن مشكل است. ولی تلاش شده، این قرآن حتی المقدور ابعاد كوچكتر داشته باشد. تنظیم برنامه و دستگاه نیز مشكلات خاص خود را دارد بویژه وقتی دستگاه پیشرفته نباشد و طرحهای صنعتی و كلان را بخواهیم توسط آن اجرا كنیم.
مدیریت این نشر مثل دیگر ناشران قرآن بریل اذعان دارد که برای نشر قرآن بریل نخست باید کوتاه‌نویسی عربی و کوتا‌نویسی قرآنی مصوب و مورد قبول همگان قرار گیرد. نیز آوانگاری و علائم سجاوندی و قواعد تجوید توسط همه مراکز نشر قرآن بریل تصویب و اجرایی گردد، آنگاه می‌توان قرآن بریل را برای همه جهانیان می‌توان منتشر نمود.
طراحی‌ها از یك سو باید صبغه مذهبی داشته باشد و از دیگر سو باید در سراسر جهان و مناطق اهل سنت پخش شود، مهم‌تر اینكه چون در همه مناطق جهان منتشر خواهد شد، از اینرو لازم است هم جذابیت داشته باشد و هم حساسیت برانگیز نباشد.
صحافی بریل ویژگی‌های فنی خاص خود را دارد و اگر فاصله كاغذها مراعات نشود، فشار آن‌ها بر روی یکدیگر موجب از بین رفتن برجستگی بریل می‌شود. و بالاخره پس از تولید نهایی قرآن بریل، باید آن را به مراكزی اهدا كرد كه به روشندلان خدمات می‌دهند. از اینرو درصدد شناسایی كتابخانه‌ها و مراكزی هستیم كه با اهدای قرآن به آنها، حداكثر سودمندی به دست آید. در ضمن از همه كسانی كه اطلاعات خاص از كتابخانه‌ها و مراكز خارج از كشور دارند درخواست می‌شود دفتر فرهنگ معلولین را یاری دهند.
امتیازات و اهمیت
قرآنی كه توسط دفتر فرهنگ معلولین تهیه شده نسبت به قرآن‌های پیشین امتیازاتی دارد. هر چند فقط متن عربی قرآن تبدیل به بریل شده است؛ ترجمه به زبان دیگر در این پروژه مورد نظر نبوده است. البته درصدد هستیم در پروژه دیگر چند ترجمه مهم هم تبدیل به بریل شود. قرآنی كه دارای رسم الخط عثمان طه بوده مبنای كار در دفتر فرهنگ معلولین قرار گرفت. هدف این است كه حافظان و قاریان روشندل كه تعداد آنها كم نیست، بتوانند راحت‌تر از این كتاب آسمانی بهره ببرند.
با توجه به احساس نیاز نابینایان به قرآن های مطمئن و صحیح كه با استاندارهای بین‌المللی نیز مطابقت داشته باشد، به طوری‌كه غیر از نابینایان ایران، نابینایان دیگر كشورها هم بتوانند از آن استفاده كنند، مقدمات تحقیق، پژوهش در رسم الخط قرآن به خط بریل توسط دفتر فرهنگ معلولین از آذرماه سال ۹۲ آغاز و همه مراحل از تحقیقات اولیه چاپ و نشر آن در همین دفتر اجرا شد. پس از انتشار خبر این طرح، نابینایان از مناطق و کشورهای مختلف با خوشحالی اعلام کرده‌اند که منتظر دریافت آن هستیم.
در سال‌های متمادی انتشار قرآن كریم به خط بریل، مورد توجه علاقمندان و قرآن پژوهان قرار داشت. ثمره این علاقه و توجه در حوزه فعالیت‌های قرآنی، اهتمام به برگردان مصحف شریف به خط بریل در نسخه‌های با ترجمه یا بدون ترجمه در سال‌های گذشته بود. اما مدیریت این پروژه درصدد انتشار نسخه بریل قرآن كریم، با شیوه و رسم‌الخط بین‌المللی که همه مسلمانان نابینا پذیرای آن باشند؛ نیز با کمترین اشكالات و در عین حال اصلاح برخی علائم اضافی در رسم‌الخط عربی بریل بوده است. دفتر فرهنگ معلولین تلاش کرده نظریات انتقادی کارشناسان قرآن كریم را با رعایت احترام و ادب اخذ کرده و نكات اصلاحی آنان را اجرا نماید.
قرآن‌های بریل موجود از لحاظ رسم الخط، ضبط و علائم وقف دارای ایراداتی هستند، البته هر کدام از آنها در طی چندین سال به مرور کم اشکال‌تر شده و همه رو به کمال هستند. اما كارشناسان دفتر فرهنگ معلولین سعی کردند قرآنی را مبنا قرار دهند که بی غلط یا کم غلط‌تر باشد. از سوی دیگر باید رسم‌الخطی انتخاب می‌کردیم که فقط پذیرش داخلی نداشته بلکه هم مبتنی بر تجارب حدود یک قرن ایرانیان باشد و هم مبتنی بر دستاوردهای کارشناسان دیگر کشورهای اسلامی باشد. از اینرو تلاش شده رسم‌الخط این مصحف مطابق با ضوابط و قواعد بین‌المللی یعنی همه کشورها تنظیم شود؛ به شكلی كه قرآن‌پژوهان نابینا در همه مناطق جهان بتوانند به طور سلیس و روان مطالعه كنند.
ویژگی‌های فنی
غیر از ویژگی‌های مزبور، می‌توان به نكات زیر هم اشاره كرد:
– هر سه جزء از متن قرآن به خط بریل در یك جلد جداگانه تنظیم شده و جمعاً ده جلد شده است.
– متن مصحف شریف روی برگه های سایز A4 و وزن ۱۶۰ گرم تبدیل به بریل شده است. این ویژگی‌ها هم ماندگاری و دوام آن را تا حد زیادی بالا می‌برد و هم سبك بودن و آسانی جابجایی آن‌را به همراه خواهد داشت.
– به منظور سهولت در قرائت و دسترسی آسان‌تر به شماره آیات، شماره آیات داخل پرانتز گذاشته شد.
– علائم وقف مورد استفاده در این مصحف بر طبق آخرین تحقیقات بین‌المللی مركز طبع و نشر قرآن جمهوری
اسلامی ایران است كه راهنمای بریل این علائم در ابتدای هر جلد از این مصحف به دو زبان عربی و فارسی درج شده است.
– تمام حزب‌های این قرآن از ابتدای پاراگراف آغاز شده همچنین تقسیم‌بندی جزء، ثلث و ربع حزب در آن صورت گرفته است.
– در بالای هر صفحه از این مصحف شماره جزء و نام سوره درج شده كه راهنمای خوبی برای كاربران است.
– ابتدای هر سوره به گونه‌ای تنظیم شده كه در آن شماره و نام سوره، شماره جزء، حزب، تعداد آیات آن سوره و مكی، مدنی بودن آن ذكر شده است.
– در هر جلد توضیحات آن به صورت خط بینایی بر روی جلد هم آورده شده است. همچنین همان توضیحات به خط بریل در صفحه نخست آمده است.
– ده جلد این مصحف شریف درون جعبه‌ای با طراحی زیبا قرار گرفته تا حمل و نقل آن آسان‌تر شود.
رونمایی و پخش
اهمیت این پروژه موجب شده تا مراسمی برای رونمایی آن در نیمه دوم سال ۱۳۹۳ برگزار گردد. پس از رونمایی، محموله‌ها به مناطق تعیین شده حمل و به كتابخانه‌ها اهدا می‌گردد.
متن قرآن برای همه مناطق جهان یكسان و مشابه است ولی روی جلد و پشت جلد و توضیحات در صفحه پایانی سه گونه است:
۱- برای مناطق فارسی زبان شامل كشورهای ایران، افغانستان و تاجیکستان، روی جلد ، پشت جلد و صفحه توضیحگر به زبان فارسی است.
۲- برای مناطق عرب زبان شامل كشورهای جهان عرب، روی جلد، پشت جلد و صفحه توضیحگر به زبان عربی است.
۳- برای كشورهای حوزه نفوذ زبان انگلیسی مثل هند و پاكستان و … روی جلد، پشت جلد و صفحه توضیح‌گر به انگلیسی است.
دومرحله‌ای بودن نشر
قرآن به خط بریل برای همه مسلمانان جهان، توسط دفتر فرهنگ معلولین در دو مرحله اجرا می‌شود. در مرحله نخست تعدادی محدود منتشر و برای شخصیت‌های کارشناس و مراکز علمی مهم نه فقط در سراسر ایران بلکه برای عراق، سوئد، پاکستان، مصر و انگلستان ارسال شده و پس از اخذ نظریات، اقدام به نشر انبوه و عمومی خواهد شد.
نهج البلاغه و صحیفه سجادیه
نهج البلاغه به عنوان ثمره قرآن یا اخ القرآن و صحیفه سجادیه به عنوان اخت القرآن هم در حال کارشناسی و اجرای نشر محدود است.
پیش‌بینی می‌شود این مجموعه، شامل قرآن کریم، نهج البلاغه و صحیفه سجادیه، بیست و پنج جلد و با صحافی و جعبه چرمی بسیار نفیس عرضه شود. انشاءالله می‌دانیم که عجله، آفت اینگونه پروژه‌ها است و باید مراحل آن به تدریج طی شود تا به مرحله مطلوب و انتشار عمومی برسد.

0 پاسخ

دیدگاه خود را ثبت کنید

تمایل دارید در گفتگوها شرکت کنید؟
در گفتگو ها شرکت کنید.

دیدگاهتان را بنویسید

نشانی ایمیل شما منتشر نخواهد شد. بخش‌های موردنیاز علامت‌گذاری شده‌اند *