روش و قواعد برجسته نگاری قرآن کریم

روش و قواعد برجسته‌ نگاری قرآن کریم

سید عبدالعلی حسینی (روحانی، روشندل، پژوهشگر و ساکن قم)
چکیده و معرفی
سید عبدالعلی حسینی در اسفند ماه ۱۳۵۳ش در کابل افغانستان چشم به جهان گشود. و هم اکنون حدود چهل بهار از زندگی او می‌گذرد. در سه سالگی بر اثر حادثه‌ای کاملاً نابینا شد. او حافظ و قاری قرآن کریم و نهج البلاغه است. در ارتقای برنامه جاز و آماده سازی آن برای روشندلان، فعالیت مستمر داشت. نیز در عرصه بریل خدماتی داشته است. اقداماتش در این زمینه عبارت‌اند از: بومی سازی خط بریل به ویژه به هنگام نگارش قرآن کریم و ادعیه و متون دینی. مهم‌ترین مسأله از چپ به راست نویسی بریل است که مخالف رویه و ساختار خط عربی است. ایشان تلاش کرده خط بریل مثل خط عربی از راست به چپ نوشته شود.
نیز برنامه‌ای برای کوتاه نویسی قرآن کریم ابداع کرد. متن قرآن کریم با ۷ روایت از قرائت‌های معروف را با خط بریل ولی به روش کوتاه و مختصرنگاری تدوین کرد. این متن مورد استقبال نهادها و مراکز قرآنی در جهان اسلام قرار گرفت و قرار شد دولت کویت آن را منتشر کند.
تلاش دیگر آقای حسینی تدوین خط بریل و علایم اختصاری آن برای دانش‌های رجال و درایه بود. این متن سال‌ها در دانشکده الهیات دانشگاه تهران، متن درسی برای نابینایان بوده است (نک: مشاهیر تشیع در افغانستان، ج۲، ص۴۳۷- ۴۳۹)
وی در این مقاله به قواعد کتابت بریل (بسودنی یا نابینایی یا لمسی) برای قرآن کریم می‌پردازد.
لازم به ذکر است که آقای حسینی اغلب تأکید می‌نماید که در کار سترگ و سنگین برجسته سازی به ویژه برای بومی شدن و اسلامی شدن بریل و تعویض محتوا و صورت آن در قالب و صبغه فرهنگ اسلامی تنها و مظلوم بوده است. نهاد یا شخصی او را یاری نرسانده است و او با بضاعت شخصی خود این پروژه عظیم را به سامان و پایان رسانده است. حق با اوست و ما همدلانه از ایشان تقدیر می‌کنیم.
اما لازم به ذکر است که اگر ایشان راجع به کاری که انجام می‌داد، اطلاع رسانی می‌کرد و ضرورت آن را تبیین می‌نمود قطعاً نیکوکاران و مراکزی به کمک او می‌شتافتند. از اینرو مشکل اساسی در جامعه معلولین این است که اطلاع رسانی به روز و جامع وجود ندارد. از اینروست که مجله توان‌نامه و سایت دفتر فرهنگ معلولین به توصیه جناب حجة الاسلام والمسلمین سیدجواد شهرستانی آماده شده تا اگر آحاد روشندلان و دیگر اقشار توان خواه هرگونه طرح، نظر و پیشنهادی دارند، از آن استقبال کرده و منتشرش کنیم. به همین دلیل بارها به جناب حسینی اعلام کرده‌ایم که هر طرح و نظر و پیشنهادی دارد، می‌تواند از طریق توان‌نامه و سایت منتشر نماید.
ضوابط برجسته نگاری قرآن کریم
از آن جا که خط بریل طبق قانون کتابت لاتین از سمت چپ به راست انجام می‌گیرد، (زیرا مخترع این خط فرانسوی بوده است) لذا تا کنون هر کتاب اسلامی و غیر اسلامی، درسی و غیر درسی که برای نابینایان نوشته شده طبق قانون فوق الذکر صورت گرفته است. اما بنده در مطالعات خودم همیشه برایم این سؤال ایجاد می‌شد، که چرا قرآن کریم با توجه به قانون کتابت مسلمین و همچنین عرف کتابت در کشورهای اسلامی که از راست به چپ می‌باشد، نوشته نشده است؟! چرا باید حتماً آموزش خط بریل و کتابت آن از قانون نوشتار لاتین تبعیت کند؟ شاید این کار هم نمونه‌ای از استعمار فرهنگی تلقی شود که متأسفانه مسئولان فرهنگی و آموزشی کشورهای اسلامی به آن توجه ندارند. آیا این غربزدگی نیست که تمام نابینایان جهان که بسیاری از آن‌ها از کشورهای اسلامی و عربی هستند باید به همین روش لاتینی از دبستان تا دانشگاه آموزش ببینند؟ بنده ضمن درس خواندن در مراکز علمی حوزه علمیه با مشقت و سختی فراوان سالیان زیادی است که توفیق کتابت قرآن کریم، مفاتیح الجنان، رجال و درایه و تفسیر قرآن کریم را به روش خط متعارف مسلمین برای نابینایان دارم. ضمناً تلاش برای گویاسازی کتاب‌ها از اهداف دیگر بنده بوده است که تا کنون حدود بیست و شش هزار جلد کتاب معتبر برای نابینایان گویا شده است. من اسم این علائم و خطوط را خط برجسته اسلامی ویژه نابینایان گذاشته‌ام، نه خط بریل چون دیگر نیازی به نوشتن و خواندن از چپ به راست نداریم.
علائم خط برجسته اسلامی در حرکات
علامت اَ -َ (فتحه)
علامت فتحه در بریل عربی نقطه ۲ می‌باشد که در خط برجسته اسلامی بعد از حرف مفتوح قرار می‌گیرد.
مانند: کَتَبَ
علامت اِ -ِ (کسره)
علامت کسره در بریل عربی نقطه‌های ۱و۵ می‌باشد که در خط برجسته اسلامی بعد از حرف مکسور قرار می‌گیرد.
مانند: عَلِمَ
علامت اُ -َُ (ضمه)
علامت ضمه در بریل عربی نقطه‌های ۱و۳و۶ می‌باشد که در خط برجسته اسلامی بعد از حرف مضموم قرار می‌گیرد.
مانند: فُتِحَ
علامت ساکن -ْ
علامت ساکن در بریل عربی نقطه‌های ۲و۴ می‌باشد و در خط برجسته اسلامی آن را بعد از حروفی قرار می‌دهند که حرکت ندارند و هر حرفی که علامت ساکن بعد از آن باشد، با کمک صدا و حرف قبل خوانده می‌شود.
مانند: تَمْلِکُ
علامت ٰا -ٰ
صدای (ٰا) در قرآن به چهار شکل آمده است ولی علامت آن در رسم الخط چاپی (بینایی) در همه جا یکسان است و آن (الف) کوتاهی است به این شکل (-ٰ) است که روی دو حرف قرار می‌گیرد. آن حرف با صدای (ٰا) خوانده می‌شود.
علامت تشدید (-ّ)
اگر در یک کلمه یک حرف دوبار پشت سرهم بیاید به طوری که اولی ساکن و دومی دارای حرکت باشد، حرف ساکن را بر می‌دارند و به جای آن یک تشدید روی حرف دیگر می‌گذارند. یعنی تشدید به جای یک حرف ساکن می‌نشیند و ما را از دوبار نوشتن آن در کلمه بی نیاز می‌کند حرفی را که دارای تشدید باشد (مشدّد) می‌نامند. در خط برجسته اسلامی برای نمایش علامت تشدید از نقطه ۶ استفاده می‌شود که همیشه قبل از حرف مشدد باید نوشته شود.
مانند: ذَرَّةٍ
علامت مد (-~)
مد یعنی کشش و کشیدن و در اصطلاح تجویدی عبارتست از کشیدن صوت در مواردی مخصوص که به اختصار توضیح می‌دهیم. حروف مد: حروف مد سه تا هستند، که عبارتند از (واو) ما قبل مضموم و (الف) ما قبل مفتوح و (یا) ما قبل مکسور. سبب مد: سبب مد دو چیز است: همزه (ء) و سکون (-ْ)، اقسام مد: مد بر دو قسم است، واجب یا متصل و مستحب یا منفصل.
هرگاه حرف مد و سبب مد هر دو در یک کلمه جمع شوند، ایجاد مد متصل می‌کنند. مانند: حآءَ و اگر حرف مد در یک کلمه و سبب مد در کلمه بعدی قرار گیرند مد منفصل حاصل می‌شود. مانند: مآء اُنْزِلَ
در آغاز بعضی از سوره‌های قرآن کریم یک حرف یا مجموعه‌ای از چند حرف قرار گرفته که به آن (حروف مقطعه) می‌گویند. و باید جدا جدا تلفظ شود، بعضی از این حروف دارای علامت مد هستند که در موقع خواندن باید آن‌ها را کشیده بخوانیم مانند: ص که خوانده می‌شود. صاد.
در خط برجسته اسلامی برای نمایش علامت مد متصل از نقاط ۲و۴و۶ برای نشان دادن علامت مد منفصل از نقاط ۲و۴و۵و۶ استفاده می‌کنیم که در هر دو چیز علامت مد بعد از حرف که در بینایی مد بر روی آن قرار گرفته (حرف ممدود) نوشته می‌شود.
وقتی که (الف مقصوره) روی یکی از حروف، به جز حرف (ی) قرار می‌گیرد. در خط برجسته اسلامی برای نمایش آن از نقطه ۵ استفاده می‌شود. مانند: ذٰلِکَ ولی اگر به صورت (یٰ) [چه در وسط و یا آخر کلمه] در خط برجسته اسلامی بدون نوشتن حرف (ی) برای نمایش (یٰ) از نقطه‌های ۱و۳و۵ استفاده می‌شود.
مانند: تَقْویٰ
علامت ا یا (یـ یا)
هرگاه (الف مقصوره) در زیر حرف (ی) به صورت (یـ) و (ی) نوشته شده باشد، در خط برجسته اسلامی باز هم از نقطه ۵ استفاده می‌شود. که البته قرائت آن به صورت (ا یا) حرف [مد] می‌باشد. مانند: دینِ
علامت تنوین (ﹱﹴٌ)
این این سه علامت (ﹱﹴٌ) تنوین است. این علامت‌ها در آخر برخی از کلمات می‌آید و نشانه یک نون ساکن (یْ) است که نوشته نمی‌شود ولی خوانده می‌شود. و همواره به صدا و حرف ماقبل خود می‌چسبد تنوین مختص به اسم است نه فعل و حرف و همیشه در آخر اسم قرار می‌گیرد. به علامت نصب ﹱ و به علامت — جر و به علامت رفع—ﹲ می‌گویند و به کلماتی که دارای علائم فوق باشند به ترتیب: منصوب، مجرور، مرفوع گویند.
در خط برجسته اسلامی تنوین‌ها به این صورت نوشته می‌شوند. نصب(نقاط ۲و۳) جرّ(نقاط ۳و۵) رفع(نقاط ۲و۶)
علامت (ة) و یا (ﺔ) که در کلمات عربی به کار می‌رود به (تای) گرد مشهور است که در خط برجسته اسلامی برای نمایش آن از نقطه ۱و۶ استفاده می‌شود.
در خط برجسته اسلامی برای نشان دادن (لا) از ۱و۲و۳و۶ استفاده می‌شود که چه به صورت کلمه‌ای منفرد و یا جزئی از یک کلمه می‌توان آن را به کار برد. هرگاه در خط بینایی علامت مد بر روی (یـِ) و یا (یا) قرار گیرد، و نیز هرگاه بر روی حرف ما قبل از الفی که دارای مد است، الف مقصوره قرار داشته باشد، در هنگام برگردان به خط برجسته اسلامی نوشتن علامت (الف مقصوره) یعنی نقطه ۵ ضرورت ندارد (مانند (الف مقصوره) در مثال دُعآءً
علامت همزه
همزه به صورت (ء، أ) در اول کلمه و (أ، ك، ؤ، ء، ئ) در وسط آخر کلمه می‌آید. همزه گاهی روی یکی از سه حرف (ا، و، ی) می‌نشیند که در این صورت این سه حروف خوانده نمی‌شود، و فقط همزه که دارای علامت است خوانده می‌شود. اشکال مختلف همزه در خط برجسته اسلامی چنین نوشته می‌شود. ألف همزه(نقاط ۳و۴) الفء(نقطه ۳) ؤ واوهمزه(نقاط ۱و۲و۵و۶) یاء همزه(نقاط ۱و۳و۴و۵و۶)
توجه: در هنگام برگردان متون عربی و آیات قرآن مجید از خط بینایی به خط برجسته اسلامی به منظور صرفه جویی در حجم کتاب و به دلیل جلوگیری از ابهام و نیز سهولت و سرعت در خواندن خط برجسته اسلامی از نوشتن فتحه ما قبل (الف) و کسره ما قبل (یاء) که در موارد فوق (الف) و (یاء) و (واو) ساکن می‌باشد، خودداری می‌شود. در غیر این صورت نمی‌توان فتحه یا کسره یا ضمه را حذف نمود.
علامت وقف و علائم آن
هنگام خواندن قرآن اغلب در آخر آیه‌ها با وسط آیات طولانی در پایان جمله‌ها مقداری توقف کرده، نفس تازه می‌کنند، این توقف و ایستادن را (وقف) می‌نامند. در قرآن مجید حروف ریزی در وسط و یا آخر آیات مشاهده می‌شود این حروف (علائم وقف) می‌باشند. که مهمترین آن‌ها شش علامت است. (م- لا- ط- ج- ز- ص) که به وسیله شیخ ابو جعفر سجاوندی وضع گردیده است. و به (رموز سجاوندی) معروف است و در همه چاپ‌های قدیم و جدید قرآن موجود می‌باشد. این رموز برای مشخص ساختن جای مناسب برای توقف و تنفس و در نتیجه حفظ ارتباط میان الفاظ و معانی آن‌ها می‌باشد.
توجه: در خط بینایی علائم فوق بر روی کلمه‌ای که یکی از حالات مشروحه ذیل را داراست قرار می‌گیرند. ولی در خط برجسته اسلامی، علامات وقف قبل از کلمه و چسبیده به آن نوشته می‌شوند.
شرح علامات وقف:
۱- م، علامت (وقف لازم) است و در جایی گذاشته می‌شود که بایستی حتماً وقف شود و رعایت نکردن آن سبب تغییر معنی می‌گردد، که در خط برجسته اسلامی از نقاط ۲و۳و۵ استفاده می‌شود.
۲- لا، علامت (وقف ممنوع) است و در جایی گذاشته می‌شود که اگر وقف شود ارتباط کلمات در یک جمله به هم می‌خورد و معنی آن تغییر می‌یابد بنابراین وقف جایز نیست و به آن وقف قبیح نیز می‌گویند (جز در آخر آیات که رعایت آن ضروری نمی‌باشد) که در خط برجسته اسلامی، از نقاط ۱و۳و۶ استفاده می‌شود.
۳- ط، علامت (وقف مطلق) است و در مواردی که عبارت از نظر لفظ و معنی کامل باشد نهاده می‌شود و آن را وقف تام می‌گویند که در خط برجسته اسلامی از نقاط ۱و۲و۵و۶ استفاده می‌شود.
۴- ج، علامت (وقف جایز) است و در محلی که عبارت از نظر لفظ تمام و از نظر معنی ارتباط به بعد دارد نهاده می‌شود و آن را وقف کافی نیز می‌گویند. که در خط برجسته اسلامی از نقاط ۳و۵و۶ استفاده می‌شود.
۵- ز، علامت (وقف مجوز) است و در حالی که وقف و وصل هر دو جایز است اما وقف نمودن بهتر می‌باشد نهاده می‌شود و به آن (وقف حسن) می‌گویند که در خط برجسته اسلامی از نقاط ۲و۵و۶ استفاده می‌شود.
۶- ص، علامت (وقف مرخص) است و آن در صورت طولانی بودن آیه و ناچاری قاری از تنفس است که در محل مناسب نهاده می‌شود و در خط برجسته اسلامی برای آن نقاط ۱و۳و۴و۵و۶ استفاده می‌شود.
توضیح۱: از سایر رموز (ك) علامت کَذٰلِکَ یعنی هر حکمی برای جمله قبلی از رموز بوده برای این جایز چنان است که در خط برجسته اسلامی از نقاط ۴و۶ استفاده می‌شود و به حرف اول کلمه می‌چسبد.
توضیح۲: در بسیاری از قرآن‌ها روی نون پایین دو کلمه، میم کوچکی گذاشته شده است تا خواندن نون ساکن را قلب به میم نموده و میم تلفظ نماید. که در خط برجسته اسلامی از نقاط ۲و۳و۵و۶ استفاده می‌شود. و همیشه بعد از نون و چسبیدن به آن نوشته می‌شود، و وقتی هم که بین دو کلمه قرار می‌گیرد به آخرین حرف و یا علامت کلمه اولی می‌چسبد.
نکات دیگر و مهم
چند نکته دیگر در مورد قرآن کریم به خط برجسته اسلامی را تذکر می‌دهم:
۱- می‌دانیم که قرآن کریم دارای ۳۰ جزء می‌باشد و هر جزء ۴ حزب دارد که در چاپ‌های مختلف هر کدام پایان هر حزب را به نوعی مشخص نموده‌اند، همان‌طور که گفتیم هر جزء ۴ حزب دارد که در خط برجسته اسلامی پایان حزب اول از هر جزء را با یک علامت (نقاط ۳و۴و۵و۶) که از دو طرف یک خانه فاصله می‌گیرد نشان می‌دهد. و به همین ترتیب حزب دوم را با ۲ علامت عدد و حزب سوم را با ۳ علامت عدد و حزب چهارم. (پایان جزء) را با ۴ علامت عدد که بدون فاصله از یکدیگر نوشته می‌شوند نشان داده می‌شود.
۲- باید همیشه قبل از نوشتن هر سوره مشخصات آن را ذکر کنیم از جمله:
الف- نام سوه
ب- مکی یا مدنی بودن سوره (یا این که چند آیه مکی و چند آیه مدنی می‌باشد)
ج- تعداد آیات سوره
د- زمان نزول سوره
۳- در آخر هر آیه شماره همان آیه را با یک خانه فاصله می‌نویسیم.
توضیح، در موقع نوشتن آیات کلام الله مجید به خط برجسته اسلامی هرگز نمی‌توان به دلیل کم بود جا کلمه‌ای را به دو قسمت کرد و مثلاً مانند لغات فارسی نصف یک کلمه را در انتهای سطر و نیم دیگر را در ابتدای سطر بعد نوشت. بلکه باید تمامی حروف و صداهای یک کلمه به طور کامل در انتهای سطر و یا در ابتدای سطر بعد نوشته شود.
۴- وقتی که (الف و لام) تعریف بر سر کلمه‌ای می‌آید برای الف حرکت فتحه را نمی‌گذاریم. مانند: اَلْقَمَرْ
پایان
این قواعد و ضوابط را در طی مطالعات فراوان در سال‌های متمادی و نیز بر اثر تجربه‌های فراوان به دست آورده‌ام. البته مطالعات و تحقیقات خود را پایان یافته نمی‌دانم و هنوز جای کار دارد. امیدوارم با تکمیل این موضوعات بتوانم یک جلد کتاب در این زمینه منتشر بکنم.

0 پاسخ

دیدگاه خود را ثبت کنید

Want to join the discussion?
Feel free to contribute!

دیدگاهتان را بنویسید

نشانی ایمیل شما منتشر نخواهد شد. بخش‌های موردنیاز علامت‌گذاری شده‌اند *