تأثر خط بریل عربی بر بریل فارسی

تأثير خط بريل عربي بر بريل فارسي

نادر جهانگیری ؛ ابوالقاسم قوام ؛ نرجس منفرد ؛ حمید محیب ازغندی
چكيده
اين مقاله به کوشش دانشجویان، نرجس منفرد و حميد محيب ازغندي و استادان نادر جهانگيري و ابوالقاسم قوام در دانشگاه فردوسي مشهد تألیف شده است. مؤلفین موضوع داد و ستد زبان‌ها در عرصه خط بریل را برای اولین بار بررسی کرده و به خوبی از عهده آن بر آمده‌اند.
همانطور که خط بینایی عربی از صدها سال قبل با خط و زبان فارسی در تعامل بوده، در دوره معاصر هم، فارسی زبانان از علائم بریل عربی برای تکمیل بریل فارسی کمک گرفتند و تعامل این دو آغاز شد. در این مقاله پس از نگاهی گذرا به تاریخچه ابداع و گسترش خط بریل در جهان و ورود آن به ایران، جنبه‌هایی از میزان تأثیرپذیری خط بریل فارسی از عربی بررسی می‌شود. پس از رسمیت یافتن خط بریل در فرانسه به تدریج دیگر کشورهای جهان آن را مورد استفاده قرار دادند.
اين خط اولين بار در سال ۱۲۹۹ش توسط پاستور کريستوفل وارد ايران شد در اين مرحله تنها برخي از علائم بين‌المللي بريل انگليسي وارد خط بريل فارسي شده بودند براي مناسب سازي اين خط با زبان فارسي، علائمي از قبيل انواع همزه، تنوين، واكه‌هاي كوتاه، تشديد و «آ» از بريل عربي اقتباس شدند و علامت «ژ» توسط ايرانيان اختراع شد با توجه به اينكه نظام نوشتاري فارسي بر بنياد خط عربي شكل گرفته است و خط بريل فارسي نيز كاملاً با خط بينايي فارسي منطبق شده است قرض‌گيري از بريل عربي به صورت غيرمستقيم بوده است و خط بينايي فارسي حلقه‌ واسطه‌اي در اين قرض‌گيري محسوب مي‌شود. خط بریل به تدریج به مثابه فرهنگ شده و لازم است بریل فارسی، بریل عربی، بریل فرانسه و … با هم در داد و ستد و تعامل باشند. فقط در این صورت می‌توان بریل فارسی را تقویت کرد. این مقاله نخستین و مهم‌ترین اثر در این باره است و به خوبی از عهده موضوع برآمده است.
مقدمه
خط بريل عربي از صد سال قبل برای نوشتن زبان فارسی مورد استفاده قرار گرفت. اين خط با نظام آوايي زبان فارسي تطابق يافت و نشانه‌هاي خطي «ژ»، «پ»، «گ» و «چ» بدان افزوده شد. علاوه بر اين در دوره معاصر سيستم نوشتاري بريل فارسي علائمي را از بريل عربي اقتباس كرده است. گزارش‌های پراكنده‌اي در مورد نحوه شكل‌گيري الفباي بريل فارسي بيان شده است و بسياري از جنبه‌هاي آن هنوز هم مبهم است. بديهي است برخي از حروف بريل فارسي از عربي گرفته شده است اما ميزان و چگونگي اين تأثيرپذيري به دقت مورد بررسي قرار نگرفته است. در ادامه ضمن اشاره به سير تاريخي خط بريل فارسي روند تكامل خط بريل و تأثيرپذيري آن از بريل عربي را مورد بحث و بررسي قرار مي‌دهيم.
لویيس بريل پس از تسلط بر ساير خطوط برجسته، در سال ۱۸۲۴م، سيستم نوشتاري بريل را برپايه خط باربير- كه نوشتار شب (Night Writing) نام داشت- بنا كرد. وي كه دريافته بود ادراك نقطه‌هاي برجسته براي نابينايان بسيار راحت‌تر از حروف برجسته رومي است سيستم شش نقطه‌اي با دو رديف عمودي ۳ نقطه‌اي را ابداع كند. بر اين اساس ۶۳ تركيب به وجود مي‌آمد كه مي‌‌توان با آن حروف الفبا را نشان داد. سپس نشانه‌هايي براي علائم موسيقي، رياضي، علايم نگارشي و … ايجاد كرد.
دو سال پس از مرگ لويس بريل، در سال ۱۸۵۴م، دولت فرانسه خط بريل را به رسميت شناخت. در فاصله سال‌هاي ۱۸۶۰-۱۸۷۰ كشورهاي اروپايي از جمله آلمانو آمريكا خط بريل را از فرانسه اقتباس كردند. (مكنزي، ۱۹۵۳: ۲۱) در سال ۱۸۸۳م در انگلستان به عنوان خط رسمي نابينايان پذيرفته شد. (اسپنسر، ‌۱۹۶۵: ۹) و (كيمبرگ، ۱۹۶۷: ۶- ۱۷) در سال ۱۹۳۲م، با توافق عمومي بين كشورهاي انگلسي زبان و ايالات متحده آمريكا،‌ بريل انگليسي معيار براي زبان‌هاي انگليس زبان ايجاد شد.
پس از آن در سال ۱۸۷۰م خط بريل به آسيا و اروپا راه يافت؛‌ اولين بار بريل عربي در سال ۱۸۷۰م توسط يك مسيونر انگليسي به نام لاول (lovell) به مصر وارد شد. (مكنزي،‌ ۱۹۵۳: ۳۳) اين خط در ۱۸۸۶م، به ژاپن و در ۱۸۹۰م بريل به هندوستان و چين وارد شد. پس از آن بقيه زبانها از جمله سينهالي (Sinhalese)، برمسي، كره‌اي، فارسي، ارمني و تركي خط بريل را پذيرفتند. بسياري از زبانهاي ناشناخته بدون اينكه اسنادي از آن‌ها در دست باشد، بريل را اقتباس كردند.
مراحل تكامل خط بريل فارسي
خط بريل فارسي به يكباره به وجود نيامده است و در طي مراحل مختلفي با تأثيرپذيري از خطوط مختلفي از جمله بريل عربي به صورت امروزي درآمده است. بطور كلي جريان تكامل خط بريل فارسي با قرض‌گيري از بريل عربي دو مرحله ورود بريل به ايران تا جلسه بين‌المللي يونسكو و از كميسيون جهاني يونسكو تا بريل امروزي را در بر مي‌گيرد.
ورود بريل به ايران تا كنفرانس يونسكو:
در اين مرحله اطلاعات پراكنده و بسيار مبهمي وجود دارد كه با استفاده از آن‌ها تا حدي مي‌توان ميزان تأثيرپذيري الفباي اوليه بريل فارسي از عربي را مورد بررسي قرار داد.
بنابر گزارش يونسكو، ورود خط بريل به آسيا بيشتر مديون هيئت‌هاي اعزامي اروپايي و آمريكايي براي كمك به كودكان نابينا و جمع‌آوري آنها در اتحاديه‌هاي مسيونري است. در ايران نيز هيئت‌هاي مسيونري آلماني به منظور تبليغ مسيحيت،‌ خدمات مختلفي از جمله تأسیس بيمارستان‌ها،‌ مدارس، آموزش نابينايان و … انجام دادند. يكي از مبلغان مسيحي به نام پاستور ارنست جي كريستوفل (Pastor Christofer) پس از اينكه در تركيه موفق به ادامه فعاليت‌هاي مذهبي خود نشد، به ايران آمد.
كريستوفل در سال ۱۲۹۹ش (۱۹۲۰م)، اولين مدرسه ويژه نابينايان را در تبريز تأسیس كرد و در اين سال به منظور آموزش نابينايان،‌ خط بريل را وارد ايران كرد. گاه این خط را به نام وارد کننده آن، خط کریستوفل نامیده‌اند. (نامني، ۱۳۶۳: ۲۱) وي در آلمان با خط بريل آشنا شد و در تركيه در آموزش نابينايان از آن استفاده نمود. پس از ورود به ايران سعي نمود اولين الفباي بريل فارسي را بر مبناي بريل آلماني تدوين كند. اين خط كه به خط كريستوفل مشهور شد با خط بريل امروزي اختلاف بسياري داشت. اطلاعات دقيقي از خط كريستوفل در دست نيست تنها اشاره شده است كه كريستوفل بسياري از حروف بريل آلماني از قبيل ب، پ، ت، د، ر و … كه مستقيماً از بريل فرانسوي گرفته شده بود را براي بريل فارسي به كار برد اما نتوانست علائمي براي برخي حروف مانند مصوت‌ها، همزه، تشديد و … ايجاد كند.
اولين الفباي بريل فارسي: كريستوفل در ادامه فعاليت‌هاي خود ابتدا در سال ۱۳۰۵ش با كمك يكي از دبيران با سابقه مدرسه تبريز به نام محمد علي خاموشي كتاب‌هاي درسي نابينايان را به خط بريل برگرداند و سپس در اصفهان در حدود سال‌هاي ۱۳۲۰-۱۳۱۰ش با كمك يكي ديگر از فرهنگيان با سابقه به نام علي اكبر كابلي، كتاب‌هاي درسي و غير درسي را در دوره ابتدايي و راهنمايي به خط بريل فارسي تبديل كرد. اين دو با همكاري كريستوفل نخستين الفباي بريل فارسي را به صورت زير ارائه نمودند. در واقع این خط تا زمان اصلاح و نهایی شدن توسط یونسکو در سال ۱۳۳۱ (۱۹۵۱م) به مدت سی سال در ایران تداوم داشت. این خط به خط بریل کریستوفل مشهور شده است.
شماره رديف نشانه‌هاي خطي بينايي فارسي علائم بريل فارسي
۱ الف A
۲ ب B
۳ پ P
۴ ت T
۵ ث ?
۶ ج J
۷ چ C
۸ ح :
۹ خ X
۱۰ د D
۱۱ ذ è
۱۲ ر R
۱۳ ز Z
۱۴ ژ .
۱۵ س S
۱۶ ش
۱۷ ص &
۱۸ ض $
۱۹ ط (
۲۰ ظ
۲۱ ع )
۲۲ غ >
۲۳ ف F
۲۴ ق Q
۲۵ ك K
۲۶ گ g
۲۷ ل L
۲۸ م M
۲۹ ن N
۳۰ و W
۳۱ ه H
۳۲ ي I
۳۳ آ Ä
۳۴ همزه M
۳۵ تشديد ,
۳۶ فتحه ۱
۳۷ كسره ۲
۳۸ ضمه u

اما اين فهرست تمامي نشانه‌هاي خطي فارسي از جمله انواع تنوين، الف مقصوره، ‌كوتاه و انواع همزه را در بر نداشت و بر اساس دسته بندي علمي بنا نشده بود و علائم اصلي و ثانويه از يكديگر تفكيك نشده بودند .
۲-۱-۳- تأثيرپذيري خط بريل فارسي از عربي:
گزارش دقيقي از نحوه شكل گيري الفباي اوليه بريل فارسي وجود ندارد. در گزارشهاي پراكنده يونسكو در مورد ورود بريل به آسيا اشاره شده است كه نشانه‌هاي خطي رومي,S, ,T,U ,V Y ,A ,B ,D ,E ,F ,G ,H , ,I J ,K ,L ,M ,N ,O ,P ,R نقش و ارزش آوايي مشابه يا يكساني در زبان‌هاي اروپايي و آسيايي دارند اين حروف توسط مبلغين مسيحي آمريكايي و اروپايي براي خط بريل زبان‌هاي آسيايي به كار گرفته شده‌اند. اما به دليل اينكه اغلب زبان‌هاي آسيايي علائمي بيش از موارد مذكور داشتند برخي علائم از جمله ,Gh, Kh, Th, Wh, Ch, Sh را از كوتاه نويسي بريل انگليسي اقتباس نموده‌اند و بسياري از زبان‌ها از جمله عربي، نشانه‌هاي قراردادي را وضع نموده‌اند.
بر اساس گزارش يونسكو، معادل سازي نشانه‌هاي خطي با ارزش‌هاي آوايي مشابه توسط مبلغين مذهبي آمريكايي و اروپايي در زبان‌هاي آسيايي صورت گرفته است و با توجه به اينكه خط كريستوفل فاقد مصوت بوده است، به احتمال قوي نشانه‌هاي خطي زير توسط كريستوفل از طريق بريل آلماني از الفباي اوليه بريل فرانسوي براي بريل فارسي مورد استفاده قرار گرفته‌اند:
شماره ستون حروف الفباي فارسي حروف الفباي اوليه فرانسوي فرانسوي علائم بريل فارسي
۱ الف A A
۲ ب B B
۳ پ P P
۴ ت T T
۵ ج J ?
۶ د D D
۷ ر R R
۸ ز Z Z
۹ س S S
۱۰ ف F F
۱۱ ك K K
۱۲ گ g g
۱۳ ل L L
۱۴ م M M
۱۵ ن N N
۱۶ و W W
۱۷ ه H H
۱۸ ي I I

همانطور كه اشاره شد برخي حروف از بريل كوتاه نويسي انگليسي براي خط بريل كشورهاي آسيايي معادل سازي شدند. اما اينكه اين حروف از عربي وارد فارسي شده‌اند و يا توسط فارسي زبانان از كوتاه نويسي انگليسي به كار گرفته شده‌اند اطلاع دقيقي در دست نيست. اين علائم شامل موارد زيرند:
شماره ستون علائم كوتاه نويسي بريل انگليسي انگليسي انگليسي حروف الفباي فارسي علائم بريل فارسي
۱ TH ث ?
۲ WH ح :
۳ SH ش
۴ GH غ >
۵ KH خ x
۶ CH چ C

با توجه به عربي بودن خط فارسي و وجود بريل عربي سال‌ها قبل از بريل فارسي و با مقايسه بريل آلماني و عربي و فرانسوي مابقي حروف الفباي بريل فارسي از بريل عربي گرفته شده‌اند.
شماره ستون حروف الفباي عربي حروف الفباي فارسي علائم بريل فارسي
۱ ذ ذ è
۲ ص ص &
۳ ض ض $
۴ ط ط )
۵ ظ ظ
۶ ع ع (
۷ همزه همزه M
۸ تشديد تشديد ,

در مورد مصوت‌هاي كوتاه دو احتمال وجود دارد با توجه به گزارش يونسكو مي‌توان ادعا كرد كه اين نشانه‌هاي خطي از بريل فرانسوي گرفته شده‌اند اما با توجه به اينكه اين علائم در بريل عربي سال‌ها قبل از بريل فارسي وجود داشته است به همراه ساير علائم از بريل عربي قرض گرفته شده باشند.
شماره ستون حروف الفباي فارسي علائم بريل فارسي
۱ فتحه ۱
۲ كسره ۲
۳ ضمه U
و به دليل اينكه حرف «ژ» در حروف رومي مذكور و بريل عربي وجود نداشت نشانه‌اي قراردادي «۰» براي آن وضع شد.
كنفرانس بين‌المللي يونسكو تا بريل امروزي
با بررسي‌هاي انجام شده معلوم گرديده است كه در اين مرحله هر چند به صورت اندك اما تأثيرپذيري‌هايي از بريل عربي وجود داشته است.
سي سال پس از شروع آموزش نابينايان تبريز در سال ۱۹۵۰م، براي دستيابي به يك بريل جهاني كنفرانسي در يونسكو برگزار شد كه در حاشيه آن در اين سال يك كنفرانس محلي براي زبان‌هايي كه از خط عربي استفاده مي‌كردند برگزار شد و طرح اوليه براي الفباي بريل عربي، فارسي و اردو تهيه شد.
در اين جدول علائم مشترك در بريل عربي، فارسي و اردو بر اساس بريل اوليه فرانسوي تهيه شدند. پس از بازبيني علائم بريل در اين زبانها معلوم شد كه بسياري از نشانه‌هاي عربي سال‌ها قبل در بريل اردو و فارسي به كار مي‌رفتند و مابقي نشانه‌ها از كشورهاي عربي اقتباس شدند . پس از آن در كنفرانس محلي بيروت در ۱۲-۱۷ فوريه سال ۱۹۵۱م (۱۳۳۱ش)، حروف الفباي بريل فارسي توسط بخش فرهنگي يونسكو، به وزارت آموزش و پرورش وقت ارائه شد كه علاوه بر حروف الفباي اوليه بريل فارسي برخي نشانه‌هاي خطي عربي به آن اضافه شده بود:
شماره رديف نشانه‌هاي خط بينايي علامت بريل
۱ سكون ۳
۲ تاي گرد Å
۳ الف مقصوره O
۴ لام الف (لا) V
۵ الف همزه واو (أو) [
۶ الف همزه N
۷ ي همزه M
۸ واو همزه >
الفباي بريل فارسي امروزي:
الفباي پيشنهادي يونسكو همراه با تغييري جزئي مورد پذيرش ايرانيان قرار گرفت. در اين الفبا حرف «ژ» به دليل كوتاه قد بودنش توسط عبدالرحيم بقايي اصلاح شد. اين حرف كه قبلاً به صورت ۰ نوشته مي‌شد به + تبديل شد. حروف الفباي بريل فارسي يا تفكيك نشانه‌هاي ثانويه و ساير علائم الفبايي در واژه‌هاي قرضي به صورت زير مي‌باشد؛
جدول نشانه‌هاي خطي اوليه بريل فارسي:
شماره رديف حروف الفباي بينايي علامت بريل
۱ آ Ä
۲ الف A
۳ ب B
۴ پ P
۵ ت T
۶ ث ?
۷ ج J
۸ چ C
۹ ح :
۱۰ خ X
۱۱ د D
۱۲ ذ è
۱۳ ر R
۱۴ ز Z
۱۵ ژ +
۱۶ س S
۱۷ ش
۱۸ ص &
۱۹ ض $
۲۰ ط (
۲۱ ظ
۲۲ ع )
۲۳ غ >
۲۴ ف F
۲۵ ق Q
۲۶ ك K
۲۷ گ g
۲۸ ل L
۲۹ م M
۳۰ ن N
۳۱ و W
۳۲ ه H
۳۳ ي I
جدول نشانه‌هاي خطي ثانويه و ساير علائم الفبايي بريل:
شماره رديف علامت خط بينايي علامت بريل
۱ همزه M
۲ تنوين نصب ۲
۳ تنوين جر /
۴ تنوين رفع ۵
۵ فتحه ۱
۶ كسره ۲
۷ ضمه U
۸ الف مقصوره O
۹ سكون ۳
۱۰ الف كوتاه j
۱۱ تشديد ,
۱۲ واو همزه >
۱۳ الف همزه N
۱۴ ياي همزه M
نتيجه‌گيري
بر اساس بررسي‌هاي انجام شده نتايج زير به دست آمد:
– خط بريل فارسي به صورت غيرمستقيم علائمي را از بريل عربي اخذ و اقتباس نموده است؛ با توجه به اينكه خط عربي صدها سال قبل براي نوشتن زبان فارسي به كار گرفته شده است و بريل فارسي كاملاً برپايه خط بينايي شكل گرفته است، قرض‌گيري برخي علائم از بريل عربي از طريق خط بينايي فارسي صورت گرفته است.
– قرض‌گيري از بريل عربي به تدريج و به صورت مرحله‌اي صورت گرفته است. ابتدا خط بريل آلماني توسط كريستوفل وارد ايران شد و با همكاري محمد علي خاموشي و علي اكبر كابلي الفباي بريل اوليه شكل گرفت كه در اين مرحله تعدادي از اين علائم از عربي گرفته شده بودند. در مرحله بعدي با هماهنگي يونسكو علائم بريل مورد بازبيني قرار گرفتند و تعدادي علائم در اين مرحله از بريل عربي وارد فارسي شدند.
كتاب‌نامه
بورلي بورچ، (۱۳۸۳)، لويي بريل، ترجمه منيژه اسلامي، تهران: وزارت آموزش و پرورش، مؤسسه فرهنگي منادي تربيت؛ تقي زاده، قباد، (۱۳۴۴)، آلمان در نيم قرن اخير، افست،‌ تهران؛ حسيني، زاهد و تفضلي مقدم، عبدالحسين (۱۳۸۰)، كودكان و نوجوانان داراي ضايعات بينايي، مشهد: آستان قدس رضوي؛ رودباري، ام البنين، شعله اميري، مختار ملك پور و حسين مولوي (۱۳۸۷) «نقش دست‌ها در بريل خواني دانش‌آموزان نابينا»، تعليم و تربيت استثنايي، شماره‌هاي ۸۰ و ۸۱، صص۴۳- ۴۹؛ سيف نراقي، مريم و مريم رضايي دهنوي (۱۳۸۵)، «بررسي انواع غلط‌هاي املايي بريل در دانش‌آموزان ابتدايي شهر تهران»، پژوهش در حيطه كودكان استثنايي، سال ششم، شماره ۳، صص۸۲۴-۸۰۵؛ شريفي درآمدي، پرويز، (۱۳۷۹)، روان‌شناسي و آموزش كودكان نابينا، تهران: گفتمان خلاق؛ فرهنگستان زبان و ادب فارسي، (۱۳۸۲)، دستور خط فارسي، تهران: فرهنگستان زبان و ادب فارسي، چاپ ششم؛ فرهنگستان زبان و ادب فارسي، (۱۳۸۸)، دستور خط فارسي، تاريخ دريافت: ۸/۳/۱۳۸۸ www.persianacademy.ir؛ غفاري، عبدالله و سايرين، (۱۳۶۶)، روش كوته نويسي بريل فارسي، روابط عمومي بهزيستي پژوهشكده كودكان استثنايي، بهار؛ ظروفي و سايرين، (۱۳۷۸)، طرح گردآوري، تدوين و تثبت علائم خط بريل، وزارت آموزش و پرورش پژوهشكده تعليم و تربيت؛ مظاهري، هوشنگ، (۱۳۷۹) آرامگاه خارجيان در اصفهان، ‌ترجمه فريا فدايي، اصفهان، انتشارات غزل با همكاري حوزه هنري اصفهان، چاپ اول؛ نامني، محمد رضا، (۱۳۶۳)، سيري گذرا در آموزش و بهزيستي نابينايان (به انضمام علائم و نشانه‌هاي خط ويژه نابينايان)، ناشر [بي‌نا]، تهران؛

How Braille Began. (1967). www.rnib-PaulaKimbrogh.Com. Retrited: 2010/1/4; Reading by touch Www.RNIB.com 1965. Herbert Spencer Retrited: 2010/1/4; Heward. William L. (2009). Exceptional Children: An Introduction to Special Education; USA: Pearson International Education; Mackenzie, Culta, World Braille Usage, A Survey of Effort towards Uniformity of Braille Notation, Paris, UNESCO, (1953). www.Unwsco.org; www.unesco.org; www.RNIB.com; www.Persianacademy.ir

0 پاسخ

دیدگاه خود را ثبت کنید

Want to join the discussion?
Feel free to contribute!

دیدگاهتان را بنویسید

نشانی ایمیل شما منتشر نخواهد شد. بخش‌های موردنیاز علامت‌گذاری شده‌اند *