پلکان؛ موانع همیشگی پیش روی افراد دارای معلولیت

پلکان ؛ موانع همیشگی پیش روی افراد دارای معلولیت

کامران عاروان، مدیرعامل جامعه معلولین ایران

سوم اردیبهشت روز معمار و معماری بود و بی مناسبت نیست که مختصری در مورد چالشی همیشگی از منظری تاریخی برای افراد دارای معلولیت سخن گفته شود و آن “پلکان” است هر چند که از لحاظ معماری خودش سازه معماری مستقل محسوب نمی شود ولی همیشه از ارکان مهم و ارتباطی بین دو سطح غیر هم سطح در معماری بوده و سازه ارتباطی و معناداری در معماری بوده است.
میرچا الیاده در کتاب “مقدس و نامقدس” بناهای بلند را مبنایی برای مقدس سازی مکان ها قلمداد کرده و ارزش بناها به آن بود که رو به آسمان و بلندبالا باشند تا مقدس جلوه دهند و اتفاقا در این بناها پلکانی بودن یا داشتن پلکان های بسیار مدنظر بود اهرام ثلاثه ، زیگورات ها ، آتشکده ها و آتشگاه های ایرانی ، معابد هند و چین و معابد آزتک ها این دست سازه ها با این نگرش هستند . این نگرش در بناهای سیاسی که خود را به قدسیت پیوند می دادند یا از معماری قدسی بهره می بردند نیز مشاهده شد مانند تخت جمشید ، کاخ پاسارگاد ، کاخ عالی قاپو . البته از معانی سیاسی پله در بلندمرتبه بودن ، قدرتمند بودن و باشکوه و جلال بودن نیز نباید چشم پوشی کرد.
حتی در مساجد و در مناره های آن در دوران اسلامی پلکان جایگاه مهمی یافت ماننده مسجد سامره و پلکان مارپیچی آن و مقابر افراد مقدس و شاهان که خود را مقدس می پنداشتند همراه با پلکان بود گنبد فابوس و مقبره الجایتو در سلطانیه از این موارد است . بناهای عمومی مانند آب انبارها (با پلکانی رو به عمق زمین و منبع آب) ، حمام ها ، مدارس ، باغ های ایرانی و زورخانه ها نیز از پلکان بر اساس همین معانی بهره بردند.
پله ها با همین نگرش وارد منزل های شخصی شد و اکثر خانه های قدیمی ایرانی این مشخصه را با نمونه های بسیار در تمام شهرهای ایرانی به عنوان یک رکن اصلی دارا هستند.
هر چند این صد در صد قابل تعمیم نیست ولی بیشتر بناها تاریخی ایران کم و بیش با محوریت یا همراه پلکان ساخته شده اند . اکثر بازارهای تاریخی ایران یا کاروانسراها قابل دسترس و کم پله هستند.
البته بلند سازی بناها دلایل طبیعی و ممانعت از بلایای طبیعی مانند سیل و زلزله را هم داشته است . دلایل نظامی و امنیتی هم باعث رواج پله سازی به عنوان مانع برای مقابله با مخالفان و دشمنان داخلی و خارجی می شد که در معماری قلعه ها و ارگ ها مشهود است . هر چند شرایط کنونی و پیدایش فنون و شیوه های جدید معماری الزام خیلی از اینها را از بین برده است .
دوره قاجار هم با این که معماری جدید تا حدی وارد ایران شده بود ولی بیشتر تحت تاثیر تفکرات گذشته قرار داشتند و بناهای این دوره هم با پلکان پیوند اساسی برقرار کرده بود مانند کاخ گلستان ، کاخ شمس العماره ، مسجد و مدرسه سپسالار ، مجلس شورای ملی دارالفنون و بسیاری دیگر.
معماری جدید در دوره پهلوی بطور همه گیر در شهرسازی و بناسازی های این دوره نمایان شد ولی هم بناهای با سبک نوین و هم بناهای مبتنی بر معماری ایرانی و یا بناهای ترکیبی از این دو سبک ، از پلکان بهره کافی را بردند و نتوانستند از این سازه دست بکشند . بناهای کاخ دادگستری و دارایی ، موزه ایران باستان ، دانشگاه تهران و دانشکده های آن ، کاخ های جدید سعدآباد ، ساختمان وزارت کشور ، تئاتر شهر ، برج آزادی (به خصوص ورودی های آن)، ساختمان های مرکزی بانک ها ، ساختمان راه آهن و فرودگاه مهرآباد و از این موارد همگی مبتنی بر پله سازی هستند.
حتی در دوران جمهوری اسلامی نیز این سنت پله سازی رها نشد و معماران به تداوم این سنت و حتی به زنده نگهداشتن سنت های قدسی پرداختند . سازه عظیم و ناتمام مصلی با انواع و اقسام پله ها تداعی قدسی سازی مکان هاست . ساختمان های جدید هم بدون اتکا به پله ساخته نشده اند ساختمان های جدید وزارت مسکن و راه آهن در خیابان افریقا ، پاساژ ها و فروشگاه های زنجیره ای و بسیاری موارد دیگر.
اما بحث اصلی امر دیگری است . طبق اسناد و مدارک تاریخی ، زمان زیادی است که معلولان به خاطر این گونه معماری ها از حضور در جامعه و بالتبع از مشارکت در امور اجتماعی محروم بوده اند . بر پایه این واقعیت ها در جوامع سنتی -به جز مواردی که از لحاظ اقتصادی ، تمدنی و فرهنگی در اوج قرار داشتند و وضعیت افراد دارای معلولیت به نسبت مساعد تر بود- بقیه دوران ها در اولویت نبوده اند و به اصطلاح جامعه کاملا “سالم محور” بوده است . با این که از دوران قاجار تغییرات در نگرش ها آغاز شد ولی تغییر وضع معماری متناسب با حال معلولان به خصوص معلولان دارای معلولیت جسمی حرکتی و نابینایان خیلی دیرتر مطرح شد . بیشتر به بهبود بناهای ویژه آنها که در آن ایزوله بودند ، پرداختند و نه بناهای عمومی و شخصی و در دهه شصت تلاش های ذهنیتی و عملی برای رفع این قضیه صورتی جدی به خود گرفت . ولی به نظر می رسد هنوز معماری و معمارهای سنتی و مدرن و سازمان های این
سازندگان بناها (وزارت مسکن ، شهرداری ها و نظام مهندسی و …) از درک کامل وضعیت این افراد و نگرش های اجتماعی مرتبط با آنها عاجز اند و هنوز بناهای جدید با انواع پلکان آغاز و ختم می شود . این در حالی است که پلکان از بزرگترین موانع فیزیکی است که یک فرد معلول برای حضور و مشارکت در جامعه با ان مواجه است و عوارض اجتماعی و آسیب های جسمی و روحی بسیاری برای آنها دارد.
البته دستاوردهای صنعتی جدید در ساختمان ها مانند آسانسورها ، پله های برقی و بالابرها این قضیه را تعدیل کرده ولی متاسفانه نتوانسته پلکان را متاسفانه بطور کامل حذف کند.
اکنون متخصصان حوزه افراد دارای معلولین بر این نظر هستند که تا شهرها برای افراد دارای معلولین دسترس پذیر و مناسب سازی نشود هر گونه تحول در این حوزه یا پیش نمی رود یا کند پیش خواهد رفت . تدوین و صدور انواع قوانین و بخشنامه ها و آیین نامه ها و دستورالعمل ها ، تسهیلات و سرمایه گذاری ها برای اشتغال و تحصیل معلولان ، تخفیف های مالیاتی و مساعدت های شغلی ، اصلاح وضعیت حمل و نقل عمومی و غیره بدون رفع موانع فیزیکی ساختمان ، کم فایده و بلااستفاده خوهد بود چون افراد دارای معلولیت اصلا در این بناها نمی توانند تردد کنند و حضور یابند چه بتوانند از این مزایای به روز مربوط به افراد دارای معلولیت که با تبلیغات فراوان سازمان های متولی همراه است ، بهره مند شوند.
باید یک بار برای همیشه معماران به این فکر کنند که اولویت های انسانی و اجتماعی را در سازه های معماری خود لحاظ کنند و از پله محوری دست بکشند . با این روند می توان حضور و مشارکت افراد دارای معلولیت و نیز سالمندان و بیماران موقتی و زنان باردار و دارای کودک را در جامعه با فراغ بال رقم زد و این شهروندان نقش اجتماعی موثرتر و فراگیری را در جامعه ایفا می کنند . این افراد حق دارند از ورودی های اصلی و نه فرعی و همراه با دیگر شهروندان وارد ساختمان های با کاربری های مختلف شوند.

“شهر بدون پلکان” آرزوی دیرینه افراد دارای معلولیت است که امید است به زودی تحقق یابد.

منبع: کانال تلگرامی جامعه معلولین ایران، اردیبهشت ۱۳۹۹

0 پاسخ

دیدگاه خود را ثبت کنید

Want to join the discussion?
Feel free to contribute!

دیدگاهتان را بنویسید

نشانی ایمیل شما منتشر نخواهد شد. بخش‌های موردنیاز علامت‌گذاری شده‌اند *