چرتکه معلولیتی

چرتکه معلولیتی

دفتر فرهنگ معلولین

چرتکه[۱] یا چتکه وسیله‌ای قدیمی برای محاسبه است که برای آموزش بعضی از معلولان مثل نابینایان هم استفاده می‌شود.
این وسیله مرکب از چارچوبی است که چند رشته مهره در آن به میله‌هایی موازی کشیده شده‌اند. یونانیان و رومیان روش محاسبه با تعدادی سنگریزه روی سطح تخت را می‌شناختند. این وسیله را در تمدن‌های قدیمی‌تر، شاید حتی در بابل باستان، به کار می‌برده‌اند. اسچوتی در روسیه و سوروبن در ژاپن گونه‌های پیچیده‌تر آن‌اند. اکنون ماشین حساب‌های الکترونیکی جای چرتکه را گرفته‌اند. میله‌های چرتکه معرف مرتبه ارقام‌اند، مثلاً در دستگاه اعداد دهدهی، میله‌ها از راست به چپ به ترتیب نماینده یکان، دهگان، صدگان، هزارگان و غیره‌اند. برای نمایش ارقام هر عدد خاص، مهره‌ها در میله‌ها به طرف بالا لغزانده می‌شوند.
این وسیله چون با حس لامسه و بدون اتکا به بینایی هم می‌تواند کارآیی داشته باشد، از این رو برای نابینایان مورد استفاده است. نیز ناشنوایان برای نشان دادن حساب یک نفر از آن می‌توانند استفاده کنند.
اما مطلبی در زندگی‌نامه خودنوشت آقای باغچه‌بان درج شده و ایشان در مورد چرتکه برای ناشنوایان بسیار حساس بود و به آنها آموزش می‌داده است. باغچه‌بان می‌گوید: من در سال ۱۳۰۲ یک چرتکه به رئیس آموزش و پرورش آذربایجان نشان دادم و گفتم این را برای آموزش ناشنوایان تهیه کرده‌ام.[۲] اما محمدحسن درباره این مطلب می‌گوید:
البته احتمالاً چرتکه ژاپنی نبوده است. چون چرتکه‌ای که من نوشتم، چرتکه‌ی ژاپنی است و اینها با هم فرق می‌کنند نابینایان باید ریاضیات را به وسیله انگشتانشان یاد بگیرند برای نابینایان دو وسیله دیگر غیر از چرتکه جهت محاسبات ریاضی وجود دارد. یک حساب افزار و جبر و یکی هم لوح حساب مکعبی این لوح مکعبی تا دست به آن می‌خورد جابه‌جا می‌شد و به هم می‌ریخت با لوح مکعبی به کندی می‌توانستند کار کنند و با حساب‌افزارهای میخی که مهره‌های آن از جنس سُرب بود هم به سختی می‌توانستند مهره‌ها در درون لوح جا بدهند علاوه بر این به دلیل سُربی بودن جنس مهره‌ها مشکلات تنفسی برای دانش‌آموزان ایجاد می‌کرد که حتماً باید بعد از کار شیر می‌خوردند. کاری که چرتکه ژاپنی انجام می‌دهد این است که با بالا و پایین کردن مهره‌ها می‌توانند کار کنند و عملیات ضرب، تقسیم، جمع، تفریق و جزر را انجام دهند. من علاوه بر نوشتن کتاب چرتکه، کتاب چرتکه و حساب‌افزارها را هم نوشتم و کار با هر یک را توضیح دادم در زمان مسئولیتم قرار بود ما چرتکه را از آمریکا بخریم یک هر چرتکه معادل ۱۵ دلار هزینه در برداشت. ولی به جای خرید چرتکه قالبش را پیدا کردیم و خودمان درست کردیم و چرتکه را هم روی خط تولید آوردیم در آن زمان فقط چرتکه را بلد بودم که در تربیت معلم تدریس می‌کردم این وسیله به مراتب بهتر از کامپیوتر است.[۳]
وجدانی‌نژاد وقتی در سال‌های ۶۲ به بعد به عنوان کارشناس نابینایان در وزارت آموزش و پرورش فعالیت داشته، اقداماتی در توسعه چرتکه در مدارس نابینایان انجام داده است. خودش در این باره نوشته است:
کتاب دیگر من روش‌های کاربردی چرتکه ژاپنی و حساب‌افزارها است. این کتاب چاپ وزارت آموزش و پرورش است کتاب دیگری که برای اولین بار در ایران نوشته شده و بعد از من هم افراد پیگیر شدند و نتوانستند به نتیجه برسند. این کتاب با هیئت مؤلفین که خودم در رأس آن بودم نوشته شده است. آنها هم بزرگواری کردند و بنده را به عنوان نویسنده معرفی کردند نام این کتاب روش کوتاه‌نویسی بریل فارسی می‌باشد این کتاب تنها کتابی است که تاکنون در این زمینه به چاپ رسیده است. در این کتاب حروف الفبای کشورهای اروپایی و حروف ژاپنی آورده شده است و این اولین کتابی است حروف ژاپنی در آن درج گردیده است. چون با ژاپنی آشنا بودم و حدود سال ۶۲ یا ۶۳ من برای مأموریت با هزینه شخصی و جهت تحقیق در مسائل نابینایان به همراه همسر مرحومم به ژاپن رفتم. این کتاب توسط سازمان بهزیستی منتشر شد که البته حق‌‌التألیف به من پرداخت شد و پول خوبی هم دادند این کتاب به بریل در ابابصیر چاپ شده که البته جزء ۱۶۰ جلد کتاب بریل من نیست.[۴]
در جای دیگر درباره چرتکه ژاپنی و انتشار کتاب در این باره می‌نویسد:
وجدانی‌نژاد: کتاب چرتکه ژاپنی و حساب افزارها که به چاپ سازمان کتب درسی وزارت آموزش و پرورش رسیده است مجموعه‌ای از سه عنوان کتاب به شرح ذیل است:
الف ـ چرتکه ژاپنی
ب – حساب افزار مکعبی
ج – حساب افزار میله‌‌ای
این وسایل مورد نیاز نابینایان مدت‌ها است که پس از خروج بنده از کارشناسی امور نابینایان کشور به واسطه عدم تخصص در این وزارت از رونق افتاده است و معلمین نابینایان در گروه خود که در وایبر تشکیل داده‌اند نسبت به آن احساس ضعف می‌کنند بنده هر سه این کتب را آمادگی دارم در حوزه آموزش ضمن خدمت به معلمین تدریس و عرضه کنم و ضمناً بنده یک دستگاه چرتکه ژاپنی آموزشی قبلاً تهیه کرده‌ام و این چرتکه به ابعاد حدود ۸۰ در ۴۰ سانتیمتر است و با مخارج زیاد از بودجه شخصی انجام شده است و در مرکز تربیت معلم بلال حبشی تهران می‌باشد و برای برگزاری این کلاس‌ها به این چرتکه منحصر به فرد نیاز مبرم احساس می‌شود و مضافاً به نظر جنابعالی می‌رسانم که این چرتکه گرچه از اختراعات کشور ژاپن است ولی در ژاپن فقط توان انجام چهار عمل اصلی را با این چرتکه دارند و بنده هم از اساتید این رشته در ژاپن سؤال کرده‌ام و هم نسخه چاپی روش این وسیله آموزشی را دارم و ان‌شاءالله آن را به دفتر معلولین جهت حفظ و حراست عرضه خواهم نمود در این کتاب فقط چهار عمل اصلی مطرح است در صورتی که در کتابی که نوشته اینجانب است استخراج جذر هم مدنظر و مورد تدریس آن هم آموزش داده شده است نحوه نگارش کتاب بنده با کتابی که به زبان انگلیسی نوشته شده است کاملاً متفاوت است.[۵]

مآخذ:
دانشنامه دانش‌گستر، به کوشش محمدعلی سادات و دیگران، تهران، ۱۳۸۹، ج۶، ص ۸۳۳-۸۳۴.
کاربرد حساب افزار و چرتکه ژاپنی، محمدحسن وجدانی‌نژاد، تهران، دفتر تحقیقات و برنامه‌ریزی و تألیف کتب درسی، ۱۳۶۴.
استاد محمدحسن وجدانی‌نژاد: فعال در جامعه و فرهنگ نابینایی، محمد نوری، قم، ۱۳۹۵.
«محمدحسن وجدانی، مصاحبه» به کوشش علی نوری، توان‌نامه، پاییز و زمستان، ۱۳۹۴.

پاورقی ها:
[۱]. Abacus
[۲]. زندگی‌‌نامه خودنوشت، جبار باغچه بان، تهران، ۱۳۵۶، ص۹۵.
[۳]. استاد محمدحسن وجدانی‌نژاد، محمد نوری، ص۹۲.
[۴]. مصاحبه با محمدحسن وجدانی‌نژاد، توان‌نامه، شماره ۲ـ۳، پاییز و زمستان، ۱۳۹۴.
[۵]. استاد محمدحسن وجدانی‌نژاد، ص ۲۰-۲۱.

*.م.ن

چرتکه از نگاه دانش گستر
عنوان دوم Abacus
دانشنامه دانش‌گستر، ج۶
شماره صفحه (از) ۸۳۳
شماره صفحه (تا) ۸۳۴
چرتکه یا چتکه، وسیله‌ای قدیمی برای محاسبه است. این وسیله مرکب از چارچوبی است که چند رشته مهره در آن به میله‌هایی موازی کشیده شده‌اند. یونانیان و رومیان روش محاسبه با تعدادی سنگریزه روی سطح تخت را می‌شناختند. این وسیله را در تمدن‌های قدیمی‌تر، شاید حتی در بابل باستان، به کار می‌برده‌اند. اسچوتی در روسیه و سوروبن در ژاپن گونه‌های پیچیده‌تر آن‌اند. اکنون ماشین حساب‌های الکترونیکی جای چرتکه را گرفته‌اند. میله‌های چرتکه معرف مرتبه ارقام‌اند، مثلاً در دستگاه اعداد دهدهی، میله‌ها از راست به چپ به ترتیب نماینده یکان، دهگان، صدگان، هزارگان و غیره‌اند. برای نمایش ارقام هر عدد خاص، مهره‌ها در میله‌ها به طرف بالا لغزانده می‌شوند.
این وسیله چون با حس لامسه و بدون اتکا به بینایی هم می‌تواند کارآیی داشته باشد، از این‌رو برای نابینایان مورد استفاده است. نیز ناشنوایان برای نشان دادن حساب یک نفر از آن می‌توانند استفاده کنند.
مأخذ: دانشنامه دانش‌گستر، ج۶، ص ۸۳۳-۸۳۴.

کاربرد حساب افزار و چرتکه ژاپنی
نویسنده: محمدحسن وجدانی
ناشر: دفتر تحقیقات و برنامه‌ریزی و تألیف کتب درسی
محل نشر: تهران
سال انتشار: ۱۳۶۴شمسی
نوبت چاپ: ۱
تعداد جلد: ۱
تعداد صفحه: ۹۰
زبان: فارسی
چکیده: محمدحسن وجدانی دبیر نابینایان و کارشناس امور نابینایی در وزارت آموزش و پرورش در سال‌های ۱۳۵۸ تا ۱۳۶۲ و مدرس مرکز تربیت معلم کودکان استثنایی، برای اولین بار متنی برای نابینایان تدوین کرد و تجارب تدریسی خود را در این اثر جمع‌آوری نمود. این اثر با مشخصات زیر منتشر شده است:
کاربرد حساب افزار و چرتکه ژاپنی، محمدحسن وجدانی، تهران، دفتر تحقیقات و برنامه‌ریزی و تألیف کتب درسی، ۱۳۶۴، ۹۰ص.
نابینایان به دلیل اینکه باید با لامسه کار کنند، عملیات‌های حساب و ریاضی را مجبوراند با چرتکه انجام دهند. از این‌رو درس و کتاب چرتکه در درس‌های نابینایان جایگاهی دارد.
این کتاب شامل سه فصل است. ابتدا حساب افزار مکعبی را معرفی می‌کند، در فصل دوم حساب افزار فلزی را توضیح می‌دهد و روش کار با آن را با تصویر نشان می‌دهد.
بالاخره در فصل سوم چرتکه ژاپنی را ابتدا معرفی کرده و ویژگی‌های آن را گفته است و در ادامه اجرای تفریق، جمع، ضرب و تقسیم و جذر با چرتکه ژاپنی را با تصویر نشان می‌دهد. این کتاب به عنوان کتاب درسی برای سال دوم مراکز تربیت معلم کودکان استثنایی: رشته نابینایان، منتشر شده است.
*.م.ن

0 پاسخ

دیدگاه خود را ثبت کنید

Want to join the discussion?
Feel free to contribute!

دیدگاهتان را بنویسید

نشانی ایمیل شما منتشر نخواهد شد. بخش‌های موردنیاز علامت‌گذاری شده‌اند *