تاکسیدرمی معلولیتی

تاکسیدرمی معلولیتی

دفتر فرهنگ معلولین

تاکسیدرمی یک واژه مرکب یونانی از تاکسیز Taxis به معنای آراستن و درما Derma به معنای پوست یا ظاهر است. ترجمه فارسی آن را هنر پوست آرایی، آکنده‌سازی، جانور پیرایی، پیکر پیرایی و مجسمه سازی طبیعی حیوانات گفته‌اند. این ترجمه‌ها هر کدام به بُعدی از این حرفه نظر دارد؛ چون تاکسیدرمی یک هنر یا حرفه است که حیوانات مرده یا شکار شده را با تخلیه عناصر فاسد شدنی از درون آنها و پر کردن داخل بدنشان از مواد خشک و غیر فاسدشدنی مثل کاه و سپس خشک کردن آنها با برق یا گرما یا در سایه و تاریکی، حیوانی به شکل و اندازه حیوان زنده می‌سازند. این حیوان برای صدها سال بلکه هزاران سال ماندگاری خواهد داشت. بنابراین هر یک از ترجمه‌های مزبور فارسی گویای بخشی از عملیات در این حرفه است.
این حرفه در عامه مردم به خشک کردن حیوانان معروف است و به خود حیوانات هم، حیوانات خشک شده می‌گویند. کسی که این حرفه و هنر را می‌داند و اجرا می‌کند تاکسیدرمیست می‌نامند.
سابقه این حرفه به مصر باستان و پنج هزار سال قبل باز می‌گردد که انسان و حیوان‌ها را تخلیه و مومیایی می‌کردند. بعدها در قرن هجدهم میلادی شخصی به نام «سوتر» که به نام پدر موزه مشهور است، تاکسیدرمی را به منظور تکمیل موزه‌های طبیعی احیا کرد و توسعه داد. اما کسی که تاکسیدرمی مدرن را به عنوان یک حرفه، هنر و دانش مطرح کرد، شخصی به نام اسلوون محقق هلندی است. اما این حرفه در قرن بیستم میلادی در ایران شناخته شد. هدایت الله تاجبخش متولد ۱۳۱۹ به دلیل علاقه ذاتی از حدود سال چهل شمسی به خشک حیوانات می‌پرداخت. اما کارش ابتدایی و ابتکار خودش بود. بعداً با چند آمریکایی آشنا شد و گویا از این طریق با تاکسیدرمی مدرن آشنا شد و حیوانات بسیاری را به شیوه علمی و جدید ساخت. آثارش در موزه طبیعی‌ دارآباد تهران در معرض دید گذاشته شده است. موزه دارآباد مهم‌ترین مرکزی است که با آموزش و توسعه این حرفه در توسعه آن کوشید.
تاکسیدرمی Taxidermy از منظرهای اخلاقی، آموزشی و تاریخ نگاری حیوانات بررسی شد و درباره آن از منظرهای موافق و مخالف مطالب فراوان نوشته و منتشر کرده‌اند. اما این مقاله درصدد است جنبه معلولیتی آن را توضیح دهد.
نابینایان برای آشنا شدن با محیط، با اشیاء و حیوانات، باید لمس کنند و با لامسه اطلاعات و آگاهی آنان افزایش می‌یابد. از این‌رو مراکز نابینایی دارای بخش تاکسیدرمی بوده‌اند.
پیش از انقلاب اسلامی در ایران، بسیاری از مراکز نابینایان بخش تاکسیدرمی داشتند و خودشان حیوانات را آماده می‌کردند تا مربی‌ها و معلمین سر کلاس نابیناها را با شکل و اندازه و اعضاء و جوارح حیوانات آشنا کنند. برای مثال مؤسسه آموزشی ابابصیر در اصفهان، مرکز آموزشی رضا پهلوی در تهران، بخشی به نام تاکسیدرمی داشتند. آموزشگاه‌های کودکان مثل پیش‌دبستانی‌ها و مهدکودک‌ها معمولاً بخش تاکسیدرمی نداشته‌اند ولی حیوانات تاکسیدرمی شده را خریده و در معرض دید و لمس کودکان قرار می‌دادند. اما این صنعت پس از پیروزی انقلاب در مدارس نابینایی به روش سازمان یافته و گسترده استفاده نشد و مدارس نابینایی بخش تاکسیدرمی خود را تعطیل کردند. به استثنای بعضی مربی‌ها که گاهی از بعضی حیوانات خشک شده برای آموزش استفاده می‌کنند، اما استفاده عمومی از آن تعطیل شده است.
نابینایان بسیاری از تصورات خود را با لمس و شنیدن به دست می‌آورند. حتی شنیدن در مواردی نمی‌تواند شناخت واقعی و درست به آنان عرضه کند. بسیاری از کارشناسان تعلیم و تربیت معتقدند نظام تصورات و نظام ادراکی نابینایان در دهه‌های اخیر با مشکلات جدی مواجه شده است و در بسیاری از زمینه‌ها توانایی درک صحیح یا تجزیه و تحلیل واقعی را ندارند و مهم‌ترین عامل این آسیب‌ها این است که تصور و عکس‌برداری واقعی از اشیاء ندارند.
مربی‌ها و معلمین قبلاً تأکید داشتند، همه اشیاء از حبوبات مثل نخود، برنج و همه حیوانات و دیگر اشیاء جامد و مایع جاندار باید توسط نابینا لمس شود تا ادراک درست در ذهن او شکل‌ گیرد و مفهوم‌سازی شود.
قشرهای دیگری از افراد دارای معلولیت مثل کسانی در یادگیری مشکل دارند یا اختلالات روانی یا ارتباطی مثل کسانی که اوتیسم دارند و بعضی از معلولین ذهنی هم می‌توانند از جانور پیرایی استفاده کنند.
بنابراین این صنعت در داخل کشور کاربرد فراوان برای معلولین دارد و می‌تواند در زمینه‌های مختلف از آن استفاده کرد.
ابعاد درآمدزایی و اشتغال‌زایی: در سال‌های دور در مؤسسه آموزشی ابابصیر ویژه نابینایان هر ماه حداقل ده نفر با کار در جانور پیرایی، درآمد و کار داشتند و خرج خود و خانواده خود را تأمین می‌کردند. بعضی کشورها که در سال‌های ۴۰ تا ۵۰ شمسی بسیار از ایران عقب‌ بودند، هم اکنون در زمینه تاکسیدرمی تبدیل به قطب‌های مهم شده‌اند و هزاران نفر در این زمینه اشتغال دارند، درآمدهای سرشاری هم دارند. از این‌رو لازم است تشکل‌های معلولین و نابینایان، این حرفه و شغل را احیا کرده و زمینه اشتغال صدها توانخواه و معلول را فراهم آورد.
در مراکز معلولیتی به ویژه در مراکز نابینایی «اتاق لمس» وجود داشت و الآن هم محدودتر در بعضی مراکز هست. تاکسیدرمی حیوانات در این اتاق بود و هر هفته افراد را برای لمس و یادگیری می‌بردند. البته در اتاق لمس علاوه بر تاکسیدرمی حیوانات، ماکت اشیاء مختلف، یا خود مواد خوراکی خشک مثل نخود و لوبیا یا موادی مثل پارچه، قطعه چوب، برگ درختان هم وجود داشت.
ایران به دلیل وضع آب و هوایی و امکان دسترسی به دریا و اقیانوس و آب‌های گرم و جنگل‌ها و کویر بهترین امکانات بومی را در این زمینه دارد. اگر یک ته مانده تورهای صیادان در یک روز جمع‌آوری گردد، مواد اولیه برای صدها تاکسیدرمی به دست می‌آید.
متأسفانه تشکل‌ها و مراکز آموزشی معلولین فقط در چند رشته خاص مانند خیاطی، بافتنی لباس، قالی‌بافی و معرق کار می‌کنند. چون بازار اشباع شده و این صنایع تکراری و خسته‌کننده شده، اولاً استقبال از آنها نمی‌شود؛ ثانیاً درآمدزایی ندارد؛ ثالثاً بازارهای مهم جهان را نمی‌توان تسخیر کرد.
اما جانور پیرایی رشته‌ای پرجاذبه، پردرآمد و دارای کاربرد در زمینه‌های مختلف است و سرمایه‌گذاری و اهتمام به آن حتماً آینده خوبی خواهد داشت.

مآخذ:
۱ـ استاد محمدحسن وجدانی نژاد: فعال در جامعه و فرهنگ نابینایی، علی نوری، قم، ۱۳۹۵.
۲ـ پدر تاکسیدرمی ایران بازنشستگی ندارد، ۲ شهریور ۱۳۹۳ www.tabnak.ir
۳ـ تاکسیدرمی ۲ مرداد ۱۳۹۷ www.onlypet.ir
۴ـ تاکسیدرمی چیست؟ سایت دانشگاه تفرش
۵ـ تاکسیدرمی چیست؟ الهام ابراهیمی، www.idehalTech
۶ـ تاکسیدرمی: مجسمه‌سازی از حیوانات بی‌جان، مریم احمدی شیروان www.qudsonline
۷ـ تاکسیدرمی پرندگان، ۱۱ مرداد ۸۶ www.aftabir.com
۸ـ کارنمای پنج ساله، قم، مهرماه ۱۳۹۵
۹ـ کتاب فرهنگ و جامعه معلولان شیراز: تاریخ تحولات، محمد نوری، قم، ۱۳۹۶
۱۰ـ «محمدحسن وجدانی‌نژاد: مبتکر کوتاه نویسی خط بریل فارسی: مصاحبه با محمدحسن وجدانی‌نژاد»، به کوشش علی نوری، توان‌نامه، شماره ۲ـ۳، پاییز و زمستان ۱۳۹۴.
۱۱ـ معنی تاکسیدرمی www.vajehyab.com

*.م.ن

0 پاسخ

دیدگاه خود را ثبت کنید

Want to join the discussion?
Feel free to contribute!

دیدگاهتان را بنویسید

نشانی ایمیل شما منتشر نخواهد شد. بخش‌های موردنیاز علامت‌گذاری شده‌اند *