کتاب لمسی ـ تصویری برای نابینایان

کتاب لمسی ـ تصویری برای نابینایان

دفتر فرهنگ معلولین

نابینایان با لمس و با شنیدن می‌توانند مطالبی را بخوانند و اطلاعات کسب کنند. نوعی کتاب برای کودکان نابینا تولید می‌شود که به کتاب لمسی ـ تصویری معروف است. این کتاب‌ها شامل تصاویری است که سه بُعدی و قابل لمس شدن هستند. برای مثال کتابی درباره حیوانات اهلی چون مرغ و گوسفند است که شامل تصاویر مرغ، خروس و غیره است. اما این تصاویر با پارچه یا با نخ‌های بافتنی و یا با مواد دیگر ساخته و آماده می‌شود به طوری که قابلیت لمس دارند.
از چند هزار سال قبل انسان‌ها به ساختن اجسام و مجسمه‌های سه بُعدی رو آوردند. آثار انسان‌های نخستین هنوز در غارها و موزه‌ها وجود دارد. اما در دوره جدید مشخصاً از دهه ۱۹۷۰، گروهی از نویسندگان و هنرمندان و ناشران به تولید کتاب‌های لمسی ـ تصویری روی آوردند. سال ۱۹۸۱م یونسکو اعلام کرد کتاب نقش حساسی در زندگی کودکان معلول می‌تواند ایفا کند. کتاب موجب می‌شود، آنان نسبت به محیط و جامعه آگاه شوند و از منزوی شدن کامل آنها جلوگیری گردد. (کتاب برای کودکان با نیازهای ویژه، ص۶۱؛ «کتاب‌های لمسی و تصویری»، ص۳۷)

اهمیت
کتاب به عنوان یار مهربان، دانای خوش زبانی است که در زندگی کودکان، به ویژه افراد دارای معلولیت تأثیر اساسی دارد. زیرا اساسی‌ترین مشکل در معلولان، اختلال در روابط اجتماعی است و کتاب می‌تواند روابط را توسعه دهد و اختلالات ارتباطی را از بین ببرد.
اما کتاب‌های تصویری ـ لمسی مثل کتاب پارچه‌ای به دلیل جذابیت‌های مضاعفی که دارند، تأثیرگذاری افزون‌تری دارند.
کتاب‌های لمسی برای همه گروه‌های سنی کودکان و کودکان با انواع معلولیت‌ها ضرورت دارد. کودکان باید بتوانند از منابع مناسب برای شناخت بهتر و بیشتر محیط پیرامون خود استفاده کنند و کتاب‌های لمسی چنین هدفی را دنبال می‌کنند. کودک با لمس کتاب با ادبیات، مفاهیم و اشیاء و حتی حروف و کلمات بهتر آشنا می‌شود. كتاب لمسی با تکیه بر تحریک حس بساوایی (لامسه) و استفاده از تنوع جنس و بافت برای کودکان نابینا، کم‌بینا و سایر معلولیت‌های دیگر پیش‌بینی شده است. در این‌گونه کتاب‌ها کودک با لمس عناصر موجود در کتاب، حجم، – اندازه، شکل و جنس را می‌شناسد. کتاب‌های تصویری لمسی – تصویری می‌توانند به کودک دارای آسیب بینایی امکان لذت بردن از مطالعه و تشخیص اشکال را بدهند و همچنین او را برای فراگیری بریل آماده سازند. کودک نابینا از کتاب‌های لمسی خوشش می‌آید و تصاویر قابل درک برای او به رشد شناختی‌اش کمک می‌کند. البته مسئله تنها پیشرفت آموزش نیست، بلکه فراهم آوردن امکاناتی برای فعالیت در اوقات فراغت و لذت و سرگرمی نیز هست. («کتاب‌های لمسی و تصویری»، آزاده منافی، ص۳۶) سونسن درباره اهمیت کتاب لمسی ـ تصویری چنین می‌نویسد:
حتی اگر تولید تصویرها و کتاب‌های لمسی به منابع مالی و مهارت فراوان و افزایش میزان تقاضا از سوی خوانندگان نیاز داشته باشد، این تصویرها باید جایگاهی طبیعی در تولید کتاب داشته باشند. کتاب‌های تصویری لمسی به پیشرفت حس لامسه کودک یاری می‌رسانند و او را برای خواندن بریل آماده می‌کنند. کتاب‌های دارای تصویرهای لمسی گوناگون حتی در میان کودکان بینا نیز محبوبیت دارند. این کتاب‌ها «بلیت ورودی» افراد بینا به دنیای نابینایان‌اند. کودکان و بزرگسالان می‌توانند به کمک آنها تا اندازه‌ای دریابند فرد نابینا یا دارای مشکلات شدید بینایی، دنیای پیرامون خود را چگونه درک می‌کند.
بیشتر کتاب‌های تصویری منبعی برای گسترش زبان، اطلاعات، تجربه، لذت خواندن و دارای کارکرد اجتماعی ممتاز هستند. به همین دلیل، بدیهی و حتی ضروری است که به افراد دچار اختلال‌های شدید بینایی، این شانس را بدهیم تا به تنهایی یا با مشارکت و همراهی دیگران تصویرها و هنر را در کتاب‌ها تجربه کنند. (کتاب برای کودکان با نیازهای ویژه، ص۶۶)

مشکلات
هنوز تحقیقات جامع درباره آسیب‌ها و مشکلات کتاب‌های لمسی ـ تصویری منتشر نشده است؛ ولی اجمالاً می‌دانند که ساخت و نشر این‌گونه آثار دارای مشکلاتی بیش از کتاب‌های عادی است. پژوهشگری درباره برخی مشکلات این‌گونه نوشته است:
تولید کتاب‌های لمسی برای افراد دچار اختلال‌های شدید بینایی، چالشی جدی برای ناشران است. ویرجینیا آلن جِنسِن به عنوان فردی پیشگام در این زمینه، از تجربه خود که چگونه به جست‌وجوی چاپخانه‌ای رفته است که بتواند تولید کتاب‌هایی با چاپ برجسته را بپذیرد سخن می‌گوید. او سرانجام توانست کریستین سورم ، کارشناس سری گرافی (نوعی از تصویرگری که هنرمند، رنگ را با شابلون روی مواد دارای منفذ یا بدون منفذ می‌فشارد و تصویرهایی پدید می‌آورد. سری گرافی را می‌توان روی پارچه، یا چوب انجام داد) را پیدا کند. سورم، دستگاهی مخصوص برای این کار ساخت و سرانجام توانست یک صفحه کامل از چاپ‌های برجسته را با دقت تمام به تولید انبوه برساند.
این کار حدود ۳۰ سال پیش انجام شد. هنوز هم هر کتاب لمسی جدید برای ناشران چالشی جدید شمرده می‌شود. سولوم فورلاگ (اسلو) پانزده سال است که کتاب‌های لمسی آنِته دیسن را به چاپ می‌رساند. آن دو عناصر لمسی بسیار گوناگون مانند عروسک‌ها، صدف‌ها، مرواریدها، جعبه‌های موسیقی، سکه‌ها… را مورد آزمایش قرار داده‌اند. چون هدف ناشر، چاپ هزاران جلد کتاب است، باید در این زمینه بسیار تلاش کند. برای این کار به «چسب بسیار قوی و کاملاً غیر سمی نیاز است. باید گونه‌ای از صحافی محكم انتخاب شود که بتواند از کتاب حفاظت کند و باز کردن کتاب به شکل کاملاً مسطح را امکان‌پذیر سازد. این کارها بیشتر با صحافی سیمی ممکن است که برخی کتابداران با آن مشکل دارند.
کریستین بیلِنبرگ در مقاله انتشار کتاب‌های لمسی می‌نویسد: «نشر کتاب‌های مصور برای افراد نابینا، در تمامی مراحل تولید با چالش‌های غیر قابل پیش‌بینی و پیچیده همراه است. هدف نشر سولوم فورلاگ زمانی که کار دشوار انتشار چنین کتاب‌هایی را پیش گرفت، انتشار ادبیات برای همگان بود اما مشکل اینجاست که چاپ این‌گونه کتاب‌ها از مرزهای توانمندی و محدودیت‌های موجود در کار انتشارات عادی فراتر می‌رود.» هزینه‌های انتشار کتاب‌های لمسی، ناشران را کاملاً به پشتیبانی‌های اقتصادی وابسته می‌کند. (کتاب برای کودکان با نیازهای ویژه، ص ۶۷-۶۸)

کتاب لمسی برای نابینایان
نابینایان به کتاب لمسی بیش از دیگران نیاز دارند، هر چند کتاب لمسی در کودکان دارای دیگر معلولیت‌ها هم مؤثر است و به اینان هم شناخت می‌دهد.
کتاب‌های مصور اطلاعاتی را به نابینایان ارایه می‌کنند که دیگران از راه دیدن به آن می‌رسند. تصویر کتاب برای کودکان نابینا، نقش چشم، فیلم، عکس و یا هر نوع رسانه تصویری دیگر را بازی می‌کند. تصاویر کتاب‌ها باید با حساسیت انتخاب شوند زیرا کودکان نابینا اطلاعات تصویری بسیار اندکی در مورد دنیای پیرامون خود دارند. بسیاری از تصویر‌های کتاب‌های معمولی برای کودکان نابینا مناسب نیستند. کتاب مصور برای نابینایان باید به گونه‌ای باشد که هر نابینایی حتی علی‌رغم نداشتن هیچ‌گونه سابقه با تجربه بینایی بتواند تصویر را درک کند. تصویر یک اسب از هر زاویه‌ای برای انسان بینا قابل درک است، ولی تصویری که بتواند تجسم اسب را در ذهن نابینایان ایجاد کند با حساسیت بسیار باید انتخاب شود. این تصویر اصول و ویژگی‌هایی دارد، از جمله سادگی، جزئیات کم، نمایش کلی موضوع، نداشتن پرسپکتیو، موقعیت مناسب موضوع در صفحه، داشتن خط مرجع، تناسب با موضوعات همجوار، اندازه درست نسبت به دست مخاطب، تنوع بافت، تضاد لازم در بافت‌ها همراه با هماهنگی بافت موضوع، توضیحات نوشتاری، اصول و ویژگی‌های تصاویر حیوانات، انسان‌ها، گیاهان، ساختمان‌ها، مناظر، اشیاء و غیره. تصاویر باید کاملاً از زمینه برجسته‌تر باشند. تنها توسط تصاویر و الگوها است که می‌توانیم قدرت ادراک اندازه حشرات کوچک با ساختمان‌های بزرگ را گسترش دهیم. در این رابطه این نکته را همیشه باید به خاطر داشت که تلاش کنیم تصاویر حس شوند، نه اینکه دیده شوند. تصاویر لمسی برای ادراک از راه انگشتان ساخته می‌شوند، به ادراک از راه چشم. از این نظر مخاطبین نابینا ده چشم دارند (سر انگشتانشان). تصاویر لمسی با دست دیده می‌شوند و معمولاً آسیب‌پذیرند. اگر یک کتاب معمولی یک سال در کتابخانه‌ای دوام داشته باشد یک کتاب لمسی – تصویری (به شرط مراجعه خوانندگان) ممکن است مدت طولانی شکل اولیه خود را حفظ نکند. بخش ساخت کتاب‌های لمسی تصویری نه تنها نمایش عشق، بلکه قدم گذاشتن به دنیای جدیدی از ادراک نیز هست. از آنجا که مخاطبان این کتاب‌ها هم نابینایان و هم کودکانی که باقیمانده بینایی دارند و هم بینایان هستند، از عنصر رنگ تیز استفاده می‌شود. هیجان بچه‌ها و علاقه‌شان نسبت به تصاحب این‌گونه کتاب‌ها نشان داده که این کار موفقیت‌آمیز است. کودکان دارای نقص بینایی می‌توانند مانند کودکان سالم در سال‌های اولیه زندگی، از متن‌های همراه با تصاویر در کتاب‌های لمسی لذت ببرند. به علاوه این نوع کتاب‌ها باعث سهولت آشنایی با خط بریل نیز می‌شود.( «کتاب‌های لمسی تصویری»، آزاده منافی، ص ۳۶-۳۷)

گرافیک لمسی
برجسته‌سازی تصاویر یا ساختن تصویر برجسته به طوری قابل درک با لامسه باشد، «گرافیک لمسی» نامیده می‌شود. گاه گرافیک لمسی را این‌گونه تعریف کرده‌اند:
«نوعی ارتباط تصویری که از طریق لمس امکان‌پذیر است، گرافیک لمسی نام دارد.» («کتاب‌های لمسی، تصویری»، ص۳۷)
در این نوع گرافیک، تصویر و تصویرسازی مقدم بر برجسته‌سازی است. یعنی نخست باید تصویر یک پدیده ترسیم آنگاه برجسته و سه بُعدی شود. با اینکه در علوم مختلف به گرافیک لمسی یا گرافیک برجسته نیاز هست؛ مثلاً در پزشکی برای نشان دادن اعضاء و جوارح انسان مثل قلب یا در جغرافیا برای نشان دادن کوه‌ها و دره‌های یک شهر نیاز به گرافیک لمسی هست؛ اما هنوز این گرافیک به عنوان یک رشته مستقل در آموزش عالی جایگاه ندارد. خانم پلی ک. ادمن از اولین پژوهشگرانی است که در زمینه گرافیک لمسی، تحقیقاتی انجام داده است.
گرافیک لمسی برای همه کودکان و به ویژه برای کودکان دارای معلولیت و مخصوصاً برای کودکان نابینا یک نیاز حتمی است و لازم است، مراکز آموزشی در این زمینه به تربیت نیروهای کاردان و خلاق اقدام کنند.
اسکویچ در این باره نوشته است:
پژوهشگران در زمینه مناسب‌سازی تصویرها برای افراد نابینا یا دارای اختلال‌های شدید بینایی، آزمایش‌های بسیاری انجام داده‌اند که خواندن و درک تصویر را با دست و انگشتان امکان‌پذیر می‌سازند. این‌گونه تصویرها بیشتر برای هدف‌های آموزشی، نقشه‌ها، گراف‌ها و مانند آنها طراحی می‌شوند. اما گروهی از نویسندگان، هنرمندان و ناشران از دهه ۱۹۷۰ میلادی توانسته‌اند شمار اندکی کتاب لمسی داستانی برای کودکان و نوجوانان تولید کنند. (کتاب برای کودکان با نیازهای ویژه، ص۶۱)

کتاب پارچه‌ای
یک نوع از کتاب‌های لمسی ـ تصویری، کتاب‌هایی است که با پارچه می‌سازند. به دلیل انعطاف‌پذیری، و مأنوس بودن پارچه، کودکان به کتاب‌هایی که با پارچه ساخته می‌شود، علاقه و توجه بیشتر نشان می‌دهند. مهم‌تر اینکه پارچه قابل شستشو و ضدعفونی و تمیز شدن را دارد و دوام آن بیشتر است. کتاب پارچه‌ای برای همه کودکان و به ویژه کودکان دارای معلولیت و مخصوصاً کودکان نابینا قابل استفاده و جذاب است. تجربه نشان داده، کودکان عموماً از آن لذت می‌برند. یک نکته مهم این است که با پارچه می‌توان ویژگی‌های مختلف یک پدیده را نشان داد. برای مثال سطح پوست و موهای گربه نرم است و با انتخاب پارچه نرم برای گربه این ویژگی را می‌توان به کودکان فهماند. زبری، نرمی، خشن بودن، ظریف و ضخیم بودن، صاف بودن یا دارای پستی و بلندی بودن اشیاء را با پارچه بهتر می‌توان نشان داد.

مواد
موادی که می‌توان با آن کتاب لمسی ـ تصویری ساخت، مختلف‌اند: کاغذ و مقوا، پارچه، پلاستیک، مروارید و صدف، آهن، خمیرها، حبوباتی مانند دانه نخود و لوبیا و برنج، چوب، میوه‌های خشک شده. اما از بین همه اینها هنوز کاغذ و مقوا و پارچه از دیگر مواد جذابیت بیشتر دارد و کودکان و مربیان استقبال بیشتر کرده‌اند. شاخص‌ها مختلف در انتخاب مواد مؤثر هستند، مثل اقتصادی و به صرفه بودن، قابلیت شستشو و تمیز کردن و ضدعفونی، تداوم و ماندگاری برجستگی‌ها. همه اینها در انتخاب مواد کتاب لمسی، تصویر مؤثر هستند. و بر این اساس هنوز پارچه و کاغذ در اولویت‌اند. (کتاب برای کودکان، ص ۶۱-۶۲)

مناسب سازی
تصاویر هر چه به نمونه اصلی نزدیک‌تر باشند و هر چه گویای ویژگی‌های طبیعی باشند. و واقعیت و اصالت را افاده کننده، مقبول‌تر می‌باشند. از این‌رو لازم است تصاویر را با مناسب‌سازی به اصل نزدیک‌تر نمود. بر این اساس مناسب‌سازی شیوه‌ای برای بهینه‌سازی تصاویر است. بسیاری تجربه‌ها نشان می‌دهند تصاویر لمسی برای افراد نابینا و دارای اختلالات بینایی شدید، باید شکل‌های دیگری جز تصویرهای سنتی «همسان با طبیعت» داشته باشند، با این وجود، برخی نمونه‌های ساده با بازنمایی درست طبیعت ممکن است کارایی خوبی داشته باشند. اما برای کودکان نابینا مناسب نباشند.
اما در مورد ارائه لمسی کتاب‌های تصویری معروف که نقش‌های اصلی در آنها بنابر تعریف‌ها و ترسیم‌های دیداری است، چه باید کرد؟ آنها چگونه تبدیل به نقش‌های برجسته می‌شوند؟ چنین بیان لمسی بر پایه جهان تصویری فرد بینا، با خلق تصاویری سازگار با ویژگی‌های افراد نابینا در تضاد است. درک این کتاب‌ها، بیشتر نیاز به هدایت فردی بینا یا راهنمای چاپی دارد.
اما، این «تبدیل‌ها یا برگردان‌ها» می‌توانند وظیفه‌ای را انجام داده یا دارای معنایی باشند. هر چند، شاید در نقش و نگاره‌ها دشوار باشد، چنین کتاب‌هایی می‌توانند سبب انگیزش حس کنجکاوی شوند و کودک را به یافتن سرنخ‌های موجود در تصویر برانگیزند. امکان دارد کودک با این کتاب‌ها، نشانه‌های دیداری بیشتری بیاموزد، تشخیص دهد و در ادامه، شانس آموختن نشانه‌هایی را بیابد که می‌توانند کارایی او را در مدرسه و اجتماع بیشتر کنند.
این مناسب‌ سازی‌ها ممکن است برای خوانندگان دیگر نیز هیجان انگیز و برانگیزاننده باشند. هم کودکان کم بینایی که می‌توانند کتاب‌های تصویری عادی را «بخوانند» و هم کودکان دارای مشکلات حرکتی و کم توانان ذهنی، ممکن است از کتاب‌های پارچه‌ای و کتاب‌های لمسی با تصویرهای متعارف و رنگارنگ که برای دیدن و لمس کردن، هر دو، خوشایند است، لذت فراوان ببرند. در واقع، این کتاب‌ها می‌توانند برای همه‌ی کودکان هیجان انگیز باشند و به ارتباط بیشتر و بهتر میان کودکان بینا و کودکان نابینا یا دارای اختلالات شدید بینایی کمک کنند.
بزرگسالان نابینا با زبانی تکامل یافته و تجربه‌های متفاوت خواندن، احتمالاً درک بهتری از تصویرهای مبتنی بر دیدار دارند، چون می‌توانند نوشته‌های زیر آنها را بخوانند. برای افراد بینا و نابینا در آثار هنرمندی نروژی به نام کرستی گروستاد یک «مکان گردهمایی» فراهم شده است. او تابلوهای معروف ادوارد مونش، فریاد و بوسه را به شکل برجسته، همراه با توصیف تصویرها به شکل صوتی، بریل و چاپ معمولی مناسب‌سازی کرده است. پاسخ‌هایی که به پرسش‌نامه‌ها در این مورد داده شده‌اند، نشان می‌دهند که افراد نابینا و دارای اختلالات شدید بینایی، به سبب وجود این توصیف‌ها از تصویرها بیشتر لذت برده و آنها را بهتر درک کرده‌اند. در نتیجه، می‌توان گفت توصیف درست و دقیق تصویرها می‌تواند به افراد نابینا، از آنچه تصویر در واقع به آن شبیه است، تصویر و تجسم درونی ارائه کند. (کتاب برای کودکان، ص ۶۳-۶۴)

استفاده از واژه‌ها
در کتاب‌های لمسی ـ تصویری، حروف و کلمات به دو منظور به کار گرفته می‌شوند. یکی اینکه حروف و کلمات مثل هر پدیده دیگر، تصویرسازی و سپس ملموس می‌شود مثلاً حروف الفبا مثل ب یا ش مصور و ملموس می‌شوند. به این شیوه نابینایان در ذهن تصویر درستی از حروف پیدا می‌کنند. همچنین کلمات مثل مامان یا بابا وقتی مصور و ملموس شوند، نابینا با لمس اینها، ذهنیت ماندگار و صحیحی پیدا می‌کند. به ویژه اگر این تصاویر با چهره‌نگاری همراه گردد مثلاً در کنار کلمه بابا عکس پدر خودش یا یک مرد آورده شود و مخصوصاً اگر نام و فامیل او هم مصور گردد.
کلمات در کتب تصویری و لمسی به منظور توضیحگر هم آورده می‌شود. یعنی ذیل هر تصویر، چند کلمه به عنوان توضیح با خط بینایی و نیز زیر آن با خط بریل می‌آید. انتخاب این واژه‌ها باید بسیار دقیق و نیز ساده و خلاصه باشد. پژوهشگری در این باره نوشته است:
متن کتاب‌های دارای تصویرهای لمسی، بیشتر به شکل بریل و برخی نیز همراه با حروف چاپی معمولی هستند تا هم نابینایان و هم بینایان بتوانند کتاب را بخوانند.
اگر قرار باشد فرد بینا و نابینا همزمان کتابی را بخوانند، باید خط بریل زیر حروف عادی قرار بگیرد تا «خوانش انگشتان» مانع «خوانش چشم» نشود. بسیار اهمیت دارد که خطوط بریل وارد تصاویر لمسی نشوند، بلکه دور از هم قرار گیرند. در این صورت، خواننده نابینا مشکلی در جدا کردن متن از تصویر نخواهد داشت. همچنین، چاپ کتاب بریل به کیفیت و تخصص بالا نیاز دارد تا به راحتی خوانده شود و گذشت زمان آن را دچار آسیب و تغییر نکند.
در انتخاب واژگان و مفاهیم، به ویژه در کتاب‌های خردسالان باید بسیار دقت شود. در متن کتاب «آن چیست» نویسنده، دو شخصیت خود را قدبلند و چاق وصف کرده بود. بی‌درنگ از او خواسته شد نام شخصیت‌ها را به دراز (Long Ru) و پهن (Broad Ru) تغییر دهد. چون تصویرهای برجسته به صورت دو بعدی خوانده می‌شوند و نمی‌توان آنها را با مفاهیم سه بعدی چون بلند و چاق توصیف کرد. تصویرها، حتى انواع لمسی آنها، بیشتر دارای تصوری از حالت سه بُعدی هستند. فرد بینا این حالت را به سرعت درک می‌کند، در حالی که درک این حالت برای فردی نابینا که باید تفاوت تصویر دو بعدی و سه بعدی را بیاموزد، ممکن است دشوار باشد. (کتاب برای کودکان با نیازهای ویژه، ص۶۶)

تبدیل شعر اتل متل توتوله به کتاب لمسی ـ تصویری
شعر اتل، متل، توتوله از افسانه‌های قدیمی (متل) در ادبیات ایرانی است و شعری با این ابیات است:
اتل متل توتوله
گاو حسن چه جوره؟
نه شیر دارد نه پسون
گاوشو بُردن هندسون
یک زن کُردی بسون
هاچین و واچین
یه، پا تو، ورچین
یک نفر پایش را جمع می‌کند و دوباره شعر خوانده می‌شود آن فرد آخر که می‌ماند باید امتیازی به خواننده شعر بدهد. این شعر دارای ویژگی‌هایی است که موجب شده در کودکان جذاب و پرطرفدار باشد. از این‌رو بعضی به فکر افتادند بر اساس آن کتابی مصور برای کودکان بسازند. نیز بعضی کتاب لمسی ـ تصویری بر اساس این شعر ساخته‌اند.
خانم آزاده منافی در پایان‌نامه خود و سپس در مقاله‌ای ویژگی‌های کتاب لمسی ـ تصویری اتل متل توتوله را توضیح داده است. (کتاب‌های لمسی ـ تصویری، آزاده منافی، پایان‌نامه کارشناسی ارشد، مؤسسه آموزش عالی سوره شیراز، ۱۳۸۳؛ «کتاب‌های لمسی و تصویری»، مجله تعلیم و تربیت استثنایی، شماره ۸۳) این پژوهش درصدد است ابعاد مربوط به تصویر و تصویرسازی را بررسی کند آن هم بر اساس شعر اتل متل توتوله. پژوهشگر کودکان چهار تا شش ساله نابینا را به عنوان گروه آزمون در چهارچوب کتاب لمسی و پارچه‌ای و شعر اتل متل بررسی کرده است. او به شیوه طراحی و نمونه‌سازی بازی اتل، متل، توتوله به عنوان نمونه عملی مطرح کند. پژوهش حاضر نشان می‌دهد که طراحی و ایجاد کتاب‌های لمسی ـ تصویری پارچه‌ای با هدف تسهیل در آموزش برای نابینایان بسیار مفید می‌باشد، همچنین این کتاب‌ها قابل شستشو، سبک و بادوام نیز هستند. آنچه در این مبحث از اهمیت ویژه‌ای برخوردار است انتخاب نوع بافت، شناخت بافت و طرز تهیه بافت مورد نیاز جهت آماده سازی L2 این کتاب برای کودکان نابینا بوده است. این کتاب برای کودکان نابینای چهار تا شش ساله ساخته شده است، کودکانی که هنوز خواندن را نیاموخته‌اند از طریق لمس تصاویر می‌توانند به شناخت نسبی از پرندگان و حیوانات دست یابند. کودکان می‌توانند فرم ظاهری (خطوط محیطی)، فرم هر یک از اعضای بدن به صورت جداگانه و بافت اعضای بدن را بشناسند. در این کتاب با روایات مختلف شعر اتل متل توتوله از شهرهای مختلف نیز آشنا می‌شوند. در سنین ۴ تا ۶ سالگی که کودک هنوز خواندن را نیاموخته به کمک بزرگ‌ترها از این روایات لذت می‌برد و پس از آموختن خواندن می‌تواند این روایت‌ها را که به صورت کارت‌هایی به خط بریل در جیب‌های پشت هر صفحه این کتاب قرار دارد را بخواند.

تصویرسازی شعر اتل متل توتوله
در انتخاب شعر اتل، متل، توتوله برای تصویرسازی، علاوه بر داشتن جذابیت، تحرک و سرگرم‌ کنندگی، ویژگی ادبیات عامیانه آن نیز مدنظر بود. انتخاب فرم تاشو کتاب نیز به دلیل نوع بازی بوده است، چون برای این بازی معمولاً کودکان دایره‌وار و یا به صورت مستقیم کنار هم می‌نشینند. در بازی این کتاب همه کنار هم می‌نشینند و پاها را دراز می‌کنند، فقط با این تفاوت که به جای اینکه پاها را دراز کنند به صورت دو زانو نشسته‌اند. در نمونه دیگری از این کتاب که با شخصیت انسان‌ها – ساخته شده، پاها به صورت آویزان است که در فرم ایستاده کتاب پاها کاملاً به صورت طبیعی بازی – قرار می‌گیرند و قابلیت جمع و بسته شدن دارند.
تعدادی از جانوران و پرندگان بر اساس پرسش‌نامه‌های به عمل آمده از نابینایان انتخاب شده است. با شناخت بافت‌های مختلف، بافت‌های – مناسب برای جانوران و پرندگان بر اساس شناخت نابینایان انتخاب شده است. در پشت جلد کتاب نیز روایات این شعر در نواحی مختلف ایران به صورت بریل برای آگاهی بیشتر نابینایان آورده شده است.

شیوه اجرای بازی – ترانه اتل، متل، توتوله
اجرای بازی به طور معمول چنین است که افراد کنار هم می‌نشینند. شخصی در سمت “اوستا” ترانه را می‌خواند و همراه با هر ضرب آهنگ، روی پای کودکان ضربه آرامی می‌زند. آخرین کلام با پای هر کودکی که همراه شد، آن پا جمع می‌شود و دوباره ترانه خوانده می‌شود تا آخرین نفر که آخرین پا جمع شود.
بازی اتل، متل، توتوله در این کتاب به این صورت اجرا می‌شود که ابتدا شعر برای کودکان خوانده می‌شود، همراه با خواندن شعر دست کودک و دست خواننده روی صفحات کتاب و پای حیوانات ضربه آرام می‌زند، آخرین کلام ترانه به و هر پایی که افتاد کودک می‌گوید یا حدس می‌زند که این چه جانور یا پرنده‌ای است، کودک ابتدا پای جانور مورد نظر را و سپس دیگر اعضای بدن آن را لمس می‌کند. سپس پایین‌ترین قسمت پا را برگردانده و به بالاترین قسمت پا و روی چسبک می‌چسباند یعنی یکی از پاها جمع شده و از دور بازی خارج می‌شود و بازی به همین روش ادامه پیدا می‌کند تا تمام پاها جمع شده و بازی تمام شود.

اهداف آموزشی تصویر سازی اتل، متل توتوله
۱. بازی گروهی
۲. شناخت جانوران وحشی و پرندگان،
٣. شناخت اجزاء بدن جانوران و پرندگان،
۴. شناخت و تشخیص پاهای جانوران و پرندگان از ما بین پاهای دیگر،
۵. شناخت پای راست و چپ جانوران و پرندگان و تشخیص آنها از همدیگر به وسیله شکل آنها،
۶. شناخت بافت‌های مختلف بدن جانوران و پرندگان،
۷. شناخت جلو و عقب بودن اجزاء بدن جانوران و پرندگان به وسیله برجستگی‌ها و فرورفتگی‌ها،
۸. شناخت اندازه جانوران و پرندگان از بزرگ به کوچک،
۹. شناخت قد جانوران و پرندگان از بلند به کوتاه،
۱۰. خم و راست کردن پاها،
۱۱. باز و بسته کردن چسبک‌ها،
۱۲. برداشتن و گذاشتن پاها،
۱۳. جفت کردن و کنار هم گذاشتن پاها،
۱۴. شعرخوانی و یادگیری خواندن شعر. (کتاب برای کودکان با نیازهای ویژه، ص۶۶)

مآخذ
«کتاب‌های لمسی و تصویری»، آزاده منافی، مجله تعلیم و تربیت استثنایی، شماره ۸۳، آبان ۱۳۸۷، ص ۳۵-۳۹.
کتاب برای کودکان با نیازهای ویژه، سیسیل هافگارد سونسن، ترجمه سحر ترهنده و شبنم، عیوضی، تهران، مؤسسه فرهنگی هنری پژوهشی تاریخ ادبیات کودکان، ۱۳۸۹.
کتاب‌های لمسی ـ تصویری، پایان‌نامه کارشناسی ارشد، آزاده منافی، شیراز، مؤسسه آموزش عالی سوره، ۱۳۸۳.

منابع مکمل
سونسن چند منبع برای مطالعات بیشتر ذیل مبحث کتاب لمسی ـ تصویری معرفی کرده است:

Allen Jensen, Virginia: The prospect of discovery. Seminar Easy to Read – papers, criteria and results. (p. 49-63), Hague: Dutch Centre for Public libraries, 1989.
Fukurai, S.: How can I make what I cannot see?,New York: Van Nostrand, 1974.
Grøstad, Kjersti: Kunst for kjennere – hvordan kan man tilrettelegge billedkunst for synshemmede?, Oslo: Høgskolen i Oslo, avd. for estetiske fag, 1996. (Art for “feelers” – how can you adapt pictorial art for the visually impaired?
Allen Jensen, Virginia and Dorcas Woodbury Haller: What’s that? New York: Collins, 1978. ISBN 0529055007.
Diesen, Anette: Det var en gang. (Once upon a time), Oslo: Solum, 1990. ISBN 82560067491.

*.م.ن

0 پاسخ

دیدگاه خود را ثبت کنید

Want to join the discussion?
Feel free to contribute!

دیدگاهتان را بنویسید

نشانی ایمیل شما منتشر نخواهد شد. بخش‌های موردنیاز علامت‌گذاری شده‌اند *