کتابخانه معلولیتی

کتابخانه معلولیتی

دفتر فرهنگ معلولین

در سال ۱۹۷۱ میلادی مجمع عمومی سازمان ملل متحد بیانیه حقوق عام و خاص معلولان را به تصویب رساند. این سند نشانگر تلاش‌های به عمل آمده برای کودکان معلول تهیه و تدارک امکان دسترسی آگاهانه و مفید و متنوع آنان به کتاب‌ها و منابع مربوط است. این بیانیه همه کشورها را ملزم می‌کرد به منظور برآوردن نیازهای کودکان معلول، امکانات فعلی را تغییر یا گسترش دهند و آنها را با نیازهای کودکان معلول منطبق سازند.
با توجه به بیانیه مذکور و با در نظر گرفتن این نکته که اگر جایگاه و نقش مهم کتاب و کتابخانه را در زندگی کودکان معلول پذیرفته باشیم بنابراین، بالا بردن کیفیت آنها لازم و ضروری است و از آنجا که هر دسته از کودکان معلول دارای نیازمندهای خاص و متفاوت از هم هستند لازم است گزینش کتاب و نحوه دسترسی به آن با نیازمندی‌ها و محدودیت‌های آموزشی آنان صورت گیرد این امر که به مناسب‌سازی تعریف شده است.
همه کارشناسانی که درباره اصلاح امور افراد دارای معلولیت نظر داده و سخن گفته‌اند، کتاب را به عنوان اساسی‌ترین عامل برای اصلاح جامعه هدف، مورد توجه قرار داده‌اند. اما کتاب بدون مهارت‌های وابسته مثل کتابخانه، نویسندگی و کتابداری ممکن نیست سامان پذیرد. اما اغلب این کارشناسان از کتابخانه و دیگر مهارت‌های وابسته به کتاب غفلت کرده‌اند. حتی اسناد مهم حقوقی مثل کنوانسیون حقوق افراد دارای معلولیت به عنوان مهم‌ترین سند جهانی در زمینه معلولین، نسبت به کتابخانه ساکت است. فقط در دو جا توصیه کرده که دولت‌ها موظف‌اند امکان دسترسی معلولان را به کتابخانه فراهم آورند. ولی به وظیفه دولت‌ها یا تشکل‌ها در زمینه ایجاد کتابخانه هیچ تأکیدی نشده است.

مناسب‌سازی محیط کتابخانه
کتابخانه‌ای مطلوب است که به روش علمی برای قشرهای مختلف معلولین، مناسب‌سازی شده باشد. لازم است بر اساس نیازهای کودکان دارای معلولیت روش دسترسی به کتاب و نوع کتاب برای این کودکان برنامه‌ریزی گردد. به وجود آوردن تغییراتی کوچک برای دسترسی آسان به مواد کتابخانه‌ای و ایجاد تغییراتی در شکل و محتوای کتاب موجب یادگیری بیشتر، اعتماد به نفس بالاتر و فراگیری رفتارهای بهتری در این کودکان می‌شود. در سال ۱۷۹۱ میلادی مجمع عمومی سازمان ملل متحد بیانیه حقوق عام و خاص معلولان را به تصویب رساند. این سند نشانگر تلاش‌های به عمل آمده برای کودکان معلول و تهیه و تدارک امکان دسترسی آگاهانه، مفید و متنوع آنان به کتاب‌ها و منابع مربوط است. این بیانیه همه کشورها را ملزم می‌کرد به منظور برآوردن نیازهای کودکان معلول، امکانات فعلی را تغییر یا گسترش دهند و آنها را با نیازهای کودکان معلول منطبق سازند.
سامان‌دهی کتابخانه‌های ویژه معلولان باید با توجه به مراعات این نکات باشد:
– ضبط کتاب روی نوار با لوح فشرده برای کودکانی که اختلال خواندن یا مشکلات بینایی دارند.
– نوشتن کتاب به صورت بریل برای کودکانی که مشکل بینایی دارند.
– قصه‌گویی کتاب به صورت زبان اشاره برای کودکانی که مشکلات شنوایی دارند همچنین کتاب‌های تصویری که متن بسیار کوتاهی دارند و داستان بیشتر به وسیله تصاویر بیان می‌شود برای کودکان ناشنوا مناسب است. این کتاب‌های مصوّر موضوع را گام به گام و به طور واضح نشان می‌دهد تا به فهم ناشنوایان (که دچار فقر گنجینه واژگان هستند) کمک کند.
– کتاب‌های لمسی که در آنها با روش‌های هنری تصاویر کتاب قابل لمس می‌شود و در کنار خط بریل، نوار، لوح فشرده و یا در کنار متن درشت نویسی شده قرار می‌گیرد این روش برای کودکان نابینا مفید است. همچنین موجب تقویت حس لامسه در کودکانی که دچار کاستی‌هایی در این حس هستند می‌شود.
علاوه بر موارد بالا درشت نویسی، ساده نویسی، قطع یا اندازه و جنس کتاب نیز از جمله مواردی هستند که در شکل و فرم کتاب برای کودکان دارای نیازهای ویژه بایستی در نظر گرفته شود.
همان‌گونه که گفته شد محتوای کتاب نیز برای کودکان دارای نیازهای ویژه از اهمیت زیادی برخوردار می‌باشد. محتوای کتاب که مفهوم و پیام اصلی نویسنده را در بردارد می‌تواند موجب افزایش دانش، اطلاعات و توانایی‌های مختلف این کودکان شود. در این زمینه می‌توان گفت که خلق داستان‌های اجتماعی باعث بهبود مهارت‌های اجتماعی در افراد دارای به ناتوانی‌های کلی یادگیری می‌شود. محتوای این‌گونه داستان‌ها موقعیت‌هایی را مطرح می‌سازند که کودک آن موقعیت را دشوار می‌یابد ولی راهی برای غلبه بر آن وجود دارد. با انتخاب و خواندن چنین داستان‌هایی که با راهنمایی آموزگار و با توجه به نیاز کودک صورت می‌گیرد سعی در حل مشکل و افزایش باقیمانده توانایی وی می‌شود. البته برای آن که این داستان‌ها مؤثر واقع شوند. بهتر است محتوای کتاب، دیدگاه‌ها و احساسات کودک را ا در نظر داشته باشند. استفاده از داستان، فن مداخله‌ای مفیدی است مشروط بر اینکه ضمن ارزش‌های هنری، محتوای کتاب نیز نیازهای روحی و روانی این کودکان را مورد توجه قرار دهد.
از سوی دیگر، شرایط کتابخانه نیز برای کودکان دارای نیازهای ویژه بایستی متناسب با نیازهای آنان باشد. با فراهم کردن امکانات این کودکان دسترسی آسان‌تری به منابع کتابخانه‌ای خواهند داشت این امکانات شامل موارد زیر است که بر پایه ویژگی‌های فیزیکی محیط‌های آموزشی همچون استفاده از فضا و دستگاه‌های خاص می‌باشد که با توجه به نیاز کودک مورد استفاده قرار می‌گیرند.
– وجود سطوح شیبدار (جهت رفت و آمد آسان‌تر)
– حذف پله‌ها و موانع
– حفظ محیطی منظم به طوری که کودکان بتواند به راحتی در آن حرکت کنند
ـ سرویس‌های بهداشتی مناسب
– مجهزسازی درها به سامانه هوشمند (جهت باز و بست شدن)
– تکیه گاه‌های ابری با اسفنجی ثابت تا کودکان دارای ناتوانی‌های فیزیکی بتوانند روی زمین استراحت کنند
ـ فراهم کردن سطوح شیبدار برای کودکان دارای آسیب بینایی تا آسان‌تر مطالعه کنند
– تضمین اینکه کودکان دارای محدودیت‌های حرکتی دسترسی به کتاب‌ها دارند. تأمین دستیابی آسان‌تر و وجود گیرنده‌هایی برای قفسه‌های بالاتر،
ـ مطابقت نور با نقشه‌ها و طرح‌های مهم و برجسته کتابخانه برای کمک به تمرکز کودکان، پرهیز از نور کم و زیاد
– بهینه کردن صوت‌ها به طوری که کودکان بتوانند جهت اصوات را بشنوند
– نگهداری محیط آموزشی از صدای چرخش صندلی به طوری که کودکان حواس پرت بتوانند بهتر تمرکز کنند
ـ خلق علامت‌های دوستانه و استفاده از رمزهای چندگانه یعنی ترکیب لغات، عکس‌ها، نشانه‌ها و حروف یک جور ساده برای کودکان ناشنوا و تعبیه تابلوی اعلانات برای درخواست‌ها و نیازهای مشترک آنها
– فراهم کردن رایانه (مجهز به برجسته نگار و سامانه‌های گویا) و دستگاه‌های به دید (دستگاه‌های بزرگنمایی حروف)
– وجود دستگاه‌های صوتی و تصویری
فراهم کردن این امکانات نه تنها برای کودکان بلکه برای والدین بر آنها نیز مهم است. والدین می‌خواهند چنین خدماتی به کودکانشان ارائه شود و از سوی دیگر کودکان معلول اگر چه ممکن است نتوانند بخوانند یا بنویسند اما می‌فهمند که مکانی دارند تا زمان خوبی را در آنجا سپری کنند. همچنین این‌گونه برنامه‌ریزی برای کودکان دارای نیازهای ویژه موجب می‌شود آنان بفهمند مراجعان ارزشمند کتابخانه هستند.
انجام چنین تلاش‌هایی در زمینه کتاب و کتابخانه موجب رشد مهارت‌های لازم برای زندگی بهتر این گروه است. («کتاب و کتابخانه برای کودکان»، نادیان رستمی، مجله تعلیم و تربیت استثنایی، ص ۶۱-۶۲)

کتابخانه نابینایی
نابینایان به کتابخانه‏ها نیاز مبرم دارند. آنان از طریق کتابخانه با جهان ارتباط برقرار می‏کنند و از فناوری‏های جدید مرتبط به نابینایان آگاه می‏شوند. کتابخانه‌ها و مراکز اطلاع‌رسانی نابینایان با هدف رفع نیازهای اطلاعاتی نابینایان و کم‌بینایان، گسترش فرهنگ و ارتقای علم و دانش، و ایجاد امکانات و شرایط مناسب برای پر کردن اوقات فراغت آنان به وجود آمده است. طبق تعریف بین‌المللی، نابینا کسی است که میزان دید او کمتر از یک دهم و کم‌بینا کسی است که میزان دید او بیشتر از یک دهم است و با استفاده از وسایل کمکی (عینک) میزان دید او حداکثر به سه دهم برسد.
مجمع عمومی سازمان ملل متحد، در دی ماه ۱۳۷۲ راه‏کارهای فراهم‌سازی امکانات برابر برای معلولان را به تصویب رساند. بندهای ۵ و ۱۰ این مصوبه به صراحت دولت‌ها را مسئول تأمین خدمات اطلاع‌رسانی و منابع اطلاعاتی برای گروه‌های مختلف معلولان از جمله نابینایان معرفی می‌کند. دولت‏ها باید شرایطی فراهم آورند که نابینایان مانند افراد سالم، به همه امکانات و تسهیلات دسترسی داشته باشند و تبعیضی در کار نباشد.

کتابخانه‌ها و مراکز اطلاع‌رسانی نابینایان در جهان
نخستین کتابخانه نابینایان در ۱۷۶۸ در بریتانیا با مجموعه‌ای به خط برجسته برای دانشجویان نابینا تأسیس شد. کتابخانه ملی نابینایان بریتانیا در ۱۸۸۲ تأسیس شد. این کشور به امکانات پیشرفته خدمت‌رسانی به نابینایان و کم‌بینایان مجهز شده است. در حال حاضر مؤسسه ملی سلطنتی نابینایان انگلستان بیش از ۴۵ درصد کتاب‌های معروف کتابخانه‌های انگلستان را به قلم‌های بزرگ، دستگاه‌های گویا و خط بریل برگردانده است.
در امریکا کتابخانه بوستون نخستین کتابخانه‌ای است که خدمات به نابینایان را در ۱۸۶۸ آغاز کرد. در این کشور فکر ایجاد کتابخانه ملی برای نابینایان در ۱۸۹۷ توسط راسل یانگ، کتابدار کتابخانه کنگره، با ایجاد قرائت‌خانه‌ای برای نابینایان با حدود ۵۰۰ کتاب و صفحه موسیقی شکل گرفت. امروزه، خدمات کتابخانه ملی برای نابینایان که از طریق کتابخانه کنگره هدایت می‌شود، در چهار مرکز ایالتی، ۵۶ کتابخانه منطقه‌ای و ۱۰۱ کتابخانه ناحیه‌ای انجام می‌شود. کتاب و مجلات به شکل بریل، نوار ضبط شده، لوح فشرده، تجهیزات شنیداری و ابزار و وسایل به‌طور رایگان در اختیار افراد قرار می‌گیرد.
کتابخانه ملی نابینایان کانادا در ۱۹۰۶ فعالیت خود را آغاز کرده و به‌صورت بخشی از سازمان خصوصی مؤسسه نابینایان کانادا اداره می‌شود. این کتابخانه خدمات سفارش پستی را در سطح ملی انجام می‌دهد و خدماتی به نام ویزنت دارد که از اینترنت برای تولید و اشاعه اطلاعات میان کاربران نابینا استفاده می‌کند. طبق قانون اساسی این کشور، کلیه کتابخانه‌های عمومی کانادا ملزم به ارائه خدمات به نابینایان هستند.
در سوئد امانت کتاب‌های گویا به‌صورت بخشی از خدمات یکپارچه کتابخانه‌های عمومی درآمده است و طرح توزیع کتاب‌های گویای دیجیتالی در این کشور در حال راه‌اندازی است. کتابخانه ملی افریقای جنوبی برای نابینایان در ۱۹۱۹ تأسیس و در ۱۹۶۹ به کتابخانه‌ای برای نگهداری آثار چاپی برای کسانی که مشکل بینایی دارند تبدیل شد. این کتابخانه، کتاب‌های گویا و کتاب‌های بریل تولید می‌کند و دانشجویان نابینای سراسر کشور از خدمات آن بهره می‌برند. امروزه شاهد کتابخانه‌های الکترونیکی بسیاری برای نابینایان و سایر گروه‌های معلول در جهان هستیم. اما متأسفانه ارتباط همه جانبه بین کتابخانه‏ها نیست. لازم است؛ مدیران کتابخانه‏ها هر سال نشستی داشته باشند و تشکیلاتی را پی‏ریزی نمایند که ارتباط همه جانبه‏ای را بین آنها راه اندازی نماید.

کتابخانه‌ها و مراکز فرهنگی نابینایان در ایران
نخستین مدرسه برای نابینایان و نگهداری آنها در ۱۳۴۲ توسط محمد خزائلی تحت عنوان «مجتمع نابینایان دکتر خزائلی» تأسیس شد. در ۱۳۵۰ دولت بودجه مستقلی برای این مدرسه در نظر گرفت. در همین سال «سازمان ملی رفاه نابینایان» تأسیس شد که وظیفه تهیه و توزیع کتاب‌های گویا و بریل را نیز بر عهده داشت. پس از تأسیس سازمان بهزیستی کشور، خدمات مربوط به کودکان نابینا به اداره کودکان استثنایی وابسته به وزارت آموزش و پرورش و رسیدگی به امور مربوط به نابینایان بزرگسال به سازمان ملی رفاه نابینایان واگذار شد که در همین زمان به سازمان بهزیستی نابینایان رودکی تغییر نام یافته بود. این مرکز وظیفه هماهنگی فعالیت‌های فرهنگی از جمله کتابخانه‌ها را بر عهده دارد.
در نیم قرن اخیر فعالیت‏های فرهنگی و علمی نابینایان همواره روبه پیشرفت و توسعه بوده است. در بسیاری از شهرها کتابخانه و مراکز اطلاع رسانی تأسیس شده است. اما هنوز گزارش جامعی از این فعالیت‏ها تدوین و عرضه نشده است. مهم‌ترین کتابخانه‌های نابینایان در ایران عبارتند از:
۱. کتابخانه رودکی.
کتابخانه رودکی که بزرگ‌ترین کتابخانه ویژه نابینایان در ایران است، در ۱۳۵۲ رسماً فعالیت خود را آغاز کرد. پس از پیروزی انقلاب اسلامی در سال ۱۳۵۷ و تشکیل سازمان بهزیستی کشور، «سازمان بهزیستی خدمات نابینایان رودکی» شکل گرفت. نام این نهاد قبلاً «مؤسسه ملی بهزیستی نابینایان» بود. کتابخانه رودکی تنها کتابخانه در ایران است که به نابینایان شهرستان‌ها نیز ارائه خدمت می‌کند. این کتابخانه دارای چهار بخش است: الف) کتابخانه عادی؛ ب) کتابخانه بریل؛ ج) کتابخانه گویا؛ و د) چاپخانه. در کتابخانه عادی، که مساحت آن تنها ۳۵ مترمربع است، کتاب‌ها عمدتاً برای تبدیل شدن به بریل و گویا، استفاده کارکنان بینا، و گاه امانت به نابینایان تهیه می‌شوند. کتابخانه بریل ۵۶ مترمربع است که در آن ۲۳۲۱ جلد کتاب بریل در ۸۵۲ عنوان وجود دارد. مساحت کتابخانه گویا ۱۰۸ مترمربع است. در این کتابخانه ۲۰۰۷۶ حلقه نوار در ۱۸۱۸ عنوان وجود دارد. تکثیر تمام نوارهای درسی نابینایان بر عهده این کتابخانه است. استودیوی ضبط کتاب‌های گویا با کمک سازمان صدا و سیما راه‌اندازی شده است. در چاپخانه کتابخانه نیز کتاب‌های بریل چاپ و تکثیر می‌شود.
۲. کتابخانه مؤسسه آموزشی امام خمینی(ره).
کتابخانه گویای مؤسسه آموزشی امام خمینی در ۱۳۶۹ تأسیس شد. تعداد کارمندان آن ۵ نفر و تعداد منابع آن ۱۱۰۰۰ حلقه نوار است.
۳. کتابخانه مجتمع نابینایان دکتر خزائلی.
این کتابخانه در ۱۳۴۲ تأسیس شد و ۶۰۰ جلد کتاب بریل و ۴۲۳ حلقه نوار دارد.
۴. کتابخانه مجتمع آموزشی نابینایان شهید محبی.
این کتابخانه در ۱۳۴۳ در تهران تأسیس شد. در حدود ۳۲ از کتاب‌های درسی کل کشور در این کتابخانه به خط بریل چاپ می‌شود. موجودی این کتابخانه ۷۰۰۰ جلد کتاب بریل و ۵۰۰۰ حلقه نوار است.
۵. کتابخانه مؤسسه استثنایی عصای سفید.
این کتابخانه در ۱۳۶۹ در تهران تأسیس شد و ۳ نفر کارمند دارد. موجودی آن ۵۰۰ جلد کتاب بریل و ۳۵۰ حلقه نوار است.
۶. کتابخانه مؤسسه نهادگذاری مطالعات علمی و پژوهشی گویا (خندق).
این مؤسسه، مؤسسه‌ای غیرانتفاعی برای ضبط کتاب‌های گویا برای دانشجویان و فارغ‌التحصیلان نابیناست که در ۱۳۶۹ تأسیس شد. شعبه‌های آن در شهرهای اهواز، اصفهان، و شیراز دایر است. موجودی کتابخانه این مرکز ۲۵۰۰ حلقه نوار در ۱۲۰۰ عنوان است.
۷. کتابخانه مرکز تحقیقاتی بنیاد جانبازان.
این مرکز عهده‌دار تهیه و ارائه کتاب‌های گویا به کسانی است که در جنگ تحمیلی نابینا شده‌اند. موجودی کتابخانه آن در حدود ۵۰۰ عنوان کتاب گویاست.
۸. کتابخانه‌ آیت الله خامنه‌ای قم.
کتابخانه‌ آیت الله خامنه‌ای یکی از کتابخانه‌های بزرگ و مجهز عمومی ایران در استان قم است. ریاست نهاد کتابخانه‌های عمومی استان در همین کتابخانه مستقر است. شامل بخش‏های متنوع از جمله بخش نابینایی است و افراد نابینا و کم‌بینا در تمام روزهای هفته می‏توانند از این بخش استفاده کنند. این بخش دارای ۲۵۷ عضو اعم از مرد و زن و کودک و بزرگسال است. ۵۲ عضو آن را کودکان از آمادگی تا پایان دبستان تشکیل می‌دهند. ارائه خدمات به اعضای کودک هم به صورت حضور اعضا در کتابخانه است. کتابخانه اقدام به کلاس برای آموزش قصه‌خوانی، شعرخوانی و داستان‏نویسی کرده است.
کتابخانه‌های ۴ استان البرز، تهران، قزوین و مازندران زیر مجموعه این مرکز است و کتاب‌های گویا و بریل مورد نیاز این ۴ استان توسط این مرکز تأمین می‌شود.
کتابخانه گویا این مرکز شامل ۲۸۰۰ عنوان کتاب گویا در موضوعات مختلف است. ۳۰ عنوان از آن کتاب‏ها در استودیو کتابخانه و توسط گویندگان کتابخانه گویا شده است. این کتاب‏های گویا روی فلش، رم موبایل و یا به صورت سی دی در اختیار اعضا قرار می‏گیرد. همچنین این کتابخانه کتاب‌ها و جزوه‏های درسی مورد نیاز اعضا را گویا کرده است. نظام طبقه‏بندی در اینجا، طبقه‏بندی دیویی است.
۹. معرفی بخش نابینایان کتابخانه ملی ایران
این بخش از سال ۱۳۸۲ و با تشکیل گروه ویژه در مدیریت اطلاع‏رسانی همگانی با نام بخش نابینایان و معلولان کتابخانه ملی راه‏اندازی گردید. هدف از راه‏اندازی این بخش ارائه خدمات به نابینایان و کم‏بینایان و تهیه مجموعه‏ای از منابع مطالعاتی و تحقیقاتی آنان بود. فراهم نمودن سخت‏افزارها و نرم‏افزارهای مورد نیاز مطالعه و نیز گردآوری حدود ۸۰۰ عنوان از تولیدات گویا از فعالیت‏های این بخش در سه سال گذشته بوده است. با انتقال کتابخانه ملی به ساختمان جدید برای این بخش نیز فضای مناسبی به مساحت حدود ۷۰۰ مترمربع جهت سرویس‏دهی مناسب انتخاب گردید که هم اکنون در مراحل آخر ساختمان‏سازی و تجهیز قرار داشته و در طی ماه‏های آینده به بهره‏برداری خواهد رسید. با انتقال بخش نابینایان به قسمت جدید و برنامه‏ریزی‏های انجام شده پیش‏بینی می‏گردد این بخش به یکی از مهم‏ترین مراکز مطالعاتی و پژوهشی کشور در زمینه خدمات‏رسانی به نابینایان، کم‏بینایان و معلولان خاص تبدیل شود. مجموعه‏سازی منابع گویا ‏ـ ‏دیجیتال و بریل، تحقیقات در زمینه فرمت‏های نوین اطلاعاتی، برنامه‏ریزی برای استانداردسازی کتابخانه‏های نابینایان در سطح کشور، حمایت معنوی و مادی از تولیدکنندگان، ایجاد محیطی مناسب و درخور نابینایان و کم‌بینایان برای پژوهش و مطالعه، برنامه‏ریزی جهت تشویق نابینایان و کم‏بینایان به انس با کتاب و کتاب‌خوانی و… از برنامه‏ای این قسمت در آینده می‏باشد.
۱۰. بخش نابینایان کتابخانه عمومی حسینیه ارشاد.
واحد نابینایان کتابخانه عمومی حسینیه ارشاد در سال ۱۳۷۲ شروع به کار کرد. از آن سال استودیویی در بخش راه‌اندازی و در آن کتاب‌های چاپی بر روی کاست و به صورت گویا تولید گردید که این امر تاکنون نیز ادامه داشته است.
فعالیت‏های بخش نابینایان کتابخانه عمومی حسینیه ارشاد از سال ۱۳۷۲ش با هدف تعمیم فعالیت‏های کتابخانه به کلیه نابینایان، صرف نظر از ویژگی‏های جسمی و حسی آنان آغاز به کار کرد. در ابتدا کتب از طریق گویندگان روی نوارهای کاست ضبط شده و در اختیار کاربران نابینا قرار می‏گرفت، اما در ادامه با تحول در فناوری ضبط و تکثیر کتب گویا، هم اکنون این کتب، به شکل CD صوتی تولید و در اختیار اعضاء بخش قرار می‏گیرد.
تجهیزات بخش نابینایان در سال ۱۳۸۱ بازسازی شده و در آن سال این بخش به رایانه و نرم‌افزارهای ویژه کاربری نابینایان مجهز شد.
نمایشگرهای بریل برای کارکنان نابینای بخش و اعضاء فراهم شد، که به‌وسیله آن مطالب موجود بر روی نمایشگرهای عادی رایانه به صورت بریل دریافت می‏شوند.
از سال ۱۳۸۶ نمایشگر بهدید، ویژه نمایش اطلاعات به صورت درشت‏نمایی برای بهره‏برداری افراد کم‏بینا به امکانات بخش افزوده شد. بخش نابینایان این مرکز شامل قسمت‌های زیر است:
۱. مخزن: بیش از ۲۰۰۰ عنوان کتاب گویا و بیش از ۳۵۰ عنوان کتاب بریل، پشتوانه علمی بخش را تشکیل می‏دهد. ۲. استودیو: در این بخش امکان تولید کتب گویا فراهم آمده است که در آغاز ضبط کتب به شکل آنالوگ و با دستگاه‏های ضبط صوت، انجام می‏گرفت که در ادامه روند بروز رسانی فناوری ضبط و تکثیر کتب گویا در بخش، از رایانه و نرم‏افزارهای ویژه صدابرداری استفاده شد.
روند ضبط کتب گویا: ضبط کتب توسط گویندگان افتخاری و حق‏الزحمه‏ای بخش، صدابرداری توسط صدابردار و کنترل و تدوین نهایی توسط مصحح بخش و انجام امور تخصصی پردازش فنی اطلاعات و آرشیو سازی کتب. با حذف صدابردار و استفاده گویندگان از نرم‏افزارهای حرفه‏ای صدابرداری و تصحیح همگام با افزایش کمی تولید کتب، بهینه‌سازی کیفیت ضبط آغاز شده است.
منابع جدید تهیه شده در این بخش به صورت هفتگی فهرست‏نویسی، ورود اطلاعات و آماده‏سازی می‏شوند و عناوین آنها در برد تازه‏ها قرار می‏گیرد. پس از ورود اطلاعات کتب ضبط شده به سیستم امانت، امکان استفاده کاربران از محصولات بخش فراهم می‏آید.
خدمات بخش: ۱. امکان عضویت در این بخش و امانت منابع گویا و بریل، برای نابینایان و کم‌بینایان سراسر کشور. ۲. انجام کلیه امور جستجو، امانت، برگشت و تمدید به وسیله رایانه. ۳. امانت منابع به صورت حضوری و پستی برای اعضاء، همچنین امکان استفاده کلیه اعضاء کتابخانه از منابع گویا.
خدمات ویژه بخش: ۱. خبرنامه گویا: گویا‏سازی خبرنامه داخلی کتابخانه در استودیو که در آن اطلاعات تخصصی بخش هم لحاظ می‏شود. ۲. جلسات کتاب‏خوانی: برگزاری دوره‌های آموزشی مختلف و کلاس‏های گوناگون از جمله کتاب‏خوانی. ۳. ترغیب گروه‏های مختلف نابینایان، از جمله کودکان و نوجوانان به کتاب‏خوانی از طریق حضور دست‏اندرکاران بخش نابینایان در مدارس، انجمن‏ها، مراکز آموزشی نابینایان و معرفی خدمات این بخش. ۴. برگزاری دوره‏های ترویج و تشویق به مطالعه از جمله طرح کتابخوان نمونه. ۵. تولید کتاب بریل: این بخش از مهرماه سال ۱۳۸۶ قادر به تولید کتاب‏های بریل گرید. در حال حاضر کلیه منابع مورد نیاز و تأیید شده، توسط اپراتور قسمت تایپ و آماده چاپ شده و به وسیله دو چاپگر بریل که در بخش قرار دارند چاپ و پس از صحافی در اختیار اعضا قرار می‏گیرد.
۱۱. کتابخانه تخصصی معلولین.
این کتابخانه وابسته به دفتر فرهنگ معلولین است و در سال ۱۳۹۱ در قم تأسیس شد. تمامی آثار درباره معلولیت و معلولین را از سراسر جهان گردآوری و در اختیار کاربران قرار می‏دهد.
دارای بخش‏های کتب چاپی معمولی، نشریات، کتاب بریل، کتاب الکترونیک، کتاب گویا و فیلم است.
۱۲. دیگر کتابخانه‏ها در تهران و شهرها.
کتابخانه‌های دیگری در شهرهای مختلف نیز به افراد نابینا خدمات رسانی می‏نماید؛ فهرست این کتابخانه‏ها عبارت‏اند از: بخش نابینایان کتابخانه شهید بهشتی (۱۳۷۲)؛ بخش نابینایان کتابخانه شورای کتاب کودک (۱۳۴۱)؛ کتابخانه مجتمع آموزشی نابینایان دخترانه نرجس (۱۳۵۶)؛ کتابخانه مجتمع دخترانه حضرت عبدالعظیم (۱۳۷۴)؛ کتابخانه مجتمع توانبخشی نابینایان خزانه (۱۳۷۰)؛ و کتابخانه نابینایان دانشگاه الزهرا. غیر از کتابخانه‏های مذکور کتابخانه‏های نابینایان در شهرهای ارومیه، اصفهان، اهواز، بندرعباس، تبریز، رشت، همدان، زاهدان، زنجان، سمنان، شاهرود، شهرکرد، شیراز، کرمان، کرمانشاه، گرگان، و مشهد فعال هستند. مثلاً در شیراز، در کتابخانه ملی پارس (شهید دستغیب فعلی) یک بخش خدمات به نابینایان از ۱۳۷۲ راه‌اندازی شده، که به کار تولید کتاب‌های بریل و ارائه خدمت به نابینایان در سطح استان فارس و کهگیلویه و بویراحمد می‌پردازد. نابینایان در سطح استان به این بخش معرفی می‌شوند و کتاب‌های بریل برایشان پست می‌شود. پست ایران، طبق تعهد بین‌المللی، به رایگان کار انتقال منابع را از کتابخانه و بالعکس انجام می‌دهد.

مشکلات و آسیب‏ها
خدمات کتابخانه‌ای به نابینایان در ایران سابقه‌ای چندان طولانی ندارد و با گذشت بیش از پنجاه ‌سال از تأسیس نخستین مرکز آموزشی مخصوص نابینایان، به علت عدم برنامه‌ریزی صحیح و فقدان سازمان مسئول برای این امور هنوز کتابخانه‌ای که بتواند نیازهای مربوط را تأمین کند و از شاخص‏های مطلوب برخوردار باشد، موجود نیست. مراکزی که به تهیه مواد و ارائه خدمات کتابخانه‌ای به این گروه اشتغال دارند، به علت عدم برخورداری از تجهیزات و نیروی متخصص و عدم ارتباط با مراکز بزرگ فرهنگی نابینایان در خارج از کشور جهت استفاده از تجارب و تخصص آنها، نتوانسته‌اند وظیفه خود را به خوبی ایفا کنند.
از سویی استقرار کتابخانه‌های نابینایان تنها در مراکز استان‌ها، دستیابی نابینایان به آنها را بسیار مشکل و در مواردی غیرممکن ساخته است. خوشبختانه، امروزه در ایران کار سخت‌افزاری رایانه‌ای در کتابخانه‌ها برای نابینایان در اکثر استان‌ها انجام شده و به زودی فعالیت نرم‌افزاری یعنی تهیه برنامه‌های مدون و منظم الکترونیکی پایان می‌پذیرد تا هر نابینایی در هر استانی از کشور بتواند از طریق شبکه به مرکز کتابخانه رودکی وصل شود و از امکانات آن بهره گیرد.
خدمات کتابخانه‌ای به نابینایان و کم‌بینایان، یکی از وظایف پر زحمت کتابداران است. در دورانی که حجم اطلاعات موجود در جهان به سرعت افزایش می‌یابد، توجه به نیازهای اطلاعاتی این گروه برای جلوگیری از عمیق‌تر شدن شکاف ناشی از «محرومیت اطلاعاتی» میان بینایان و نابینایان در زمره تعهدات حرفه‌ای کتابداران تمام کتابخانه‌ها به شمار می‌رود. از این گذشته، بیانیه‌ها، مقررات، و آیین‌نامه‌های بین‌المللی تدوین شده از سوی سازمان‌های جهانی مانند سازمان ملل متحد، یونسکو، و ایفلا همواره بر حقوق برابر معلولان با سایر شهروندان و نقش محوری دولت‌ها در فراهم‌سازی امکانات کتابخانه‌های برابر تأکید می‌ورزند. در عین حال پیشرفت‌های فناورانه و ابعاد گسترده نظام‌های اطلاع‌رسانی الکترونیکی، افق‌های جدیدی را بر روی نابینایان گشوده و حجم و دامنه مواد و اطلاعات قابل دسترس برای این گروه را متحول ساخته است. فناوری‌های موجود در زمینه نظام‌ها و شبکه‌های رایانه‌ای امکان تهیه متون، اطلاعات، و داده‌های کتابشناختی را در انواع قالب‌های جایگزین چاپ (بریل، گویا، چاپ درشت) فراهم می‌کند. بنابراین، لازم است از این ابزارها و امکانات به نفع کاربران نابینا بین کتابخانه‌ها به‌گونه‌ای بهره‌گیری شود که طیف وسیعی از خدمات برای آنان دست‌یافتنی و قابل استفاده باشد.
کتابخانه‌ها موظف‌اند امکان دسترسی کاربران نابینا و کم‌بینا به منابع و اطلاعات موردنیاز را در حداقل زمان، در شکل و قالب مناسب، و به تعداد لازم فراهم کنند. برای تحقق بخشیدن به این امر و استفاده هر چه بیشتر از منابع و امکانات موجود، لازم است خدمات کتابخانه‌ای به نابینایان با برنامه‌ریزی حساب شده و بر اساس اصل همکاری و مشارکت سازمان یابد. در بین مشکلاتی که برشمردیم، چند مشکل اساسی‏تر است: کتابخانه‏های موجود توان و ظرفیت پاسخگویی به نیازهای نابینایان را ندارند. چون ارتباط با دنیای پیشرفته به روش منظم قطع بوده و بسیاری از منابع مهم و مرجع به ایران نیامده است. علاوه بر آن فناوری پیشرفته هم وارد نشده است. برای نمونه هیچ یک از مراکز نابینایی ایران عضو دیزی نیستند. سومین مشکل اساسی اطلاع رسانی به معلولین هم به روز نیست. اساساً در ایران مراکز کتابشناسی و چکیده‌نویسی و امثال اینها که اطلاعات مورد نیاز را بومی‏سازی کرده و در اختیار کاربران معلول قرار دهد، وجود ندارد. مراکزی که هستند فاقد مهارت‏های لازم می‏باشند. از این¬رو نابینایان نه به خود منابع کتابخانه‏ای، نه به فناوری مدرن و نه به اطلاعاتی که بدانند در دنیا چه خبر است دسترسی ندارند. این مشکلات موجب شده که در ایران، سالانه، ده عنوان کتاب مطلوب درباره موضوعات نابینایی تألیف و عرضه نشود.

مآخذ:
ارجمند، تاج‌الملوک، اطلاع‌رسانی به معلولان و پیشنهاد شبکه اطلاع‌رسانی برای معلولان کشور، تهران، دبیرخانه هیئت امنای کتابخانه‌های عمومی کشور، ۱۳۸۰؛ همو، «بررسی وضعیت کتابخانه‌ها و مراکز اطلاع‌رسانی نابینایان در کشورهای در حال رشد و…»، پایان‌نامه فوق‌لیسانس کتابداری، دانشگاه آزاد اسلامی، ۱۳۷۲؛ همو، «کتابخانه‌های مرکز نابینایان رودکی»، پیام کتابخانه، سال دوم شماره اول (بهار۷۱)، ۷۳-۷۷؛ همو، «نقش کتابخانه‌های عمومی در اطلاع‌رسانی معلولیت»، پیام کتابخانه، سال چهارم شماره اول و دوم (بهار و تابستان ۷۳)، ۵۴-۵۸؛ «بخش نابینایان کتابخانه ملی راه‌اندازی شد»، کتاب هفته، شماره ۱۶۰؛ «بررسی وضعیت کتابخانه‌های نابینایان در ایران»، روزنامه شرق، شماره ۱۶۲؛ بشارتی، مینا، «بررسی وضعیت کتابخانه‌ها و مراکز اطلاع‌رسانی نابینایان و نیمه بینایان مستقر در شهر تهران»، فصلنامه کتاب، دوره دهم، شماره چهارم، زمستان ۱۳۷۸، ص ۴۹-۵۵؛ تعاونی، شیرین، استانداردهای ملی خدمات کتابخانه برای نابینایان، تهران، هیئت امنای کتابخانه‌های عمومی کشور، دبیرخانه، ۱۳۷۹؛ «جهان در تلاش برای کتاب‌خوانی نابینایان»، کتاب هفته، شماره ۱۶۰؛ سلطانی، پوری، راستین، فروردین، دانشنامه کتابداری و اطلاع‌رسانی، تهران: فرهنگ معاصر، ۱۳۷۹؛ سلطانی‌زاده، شهین‏دخت، خدمات کتابخانه به معلولین و نابینایان، پایان‌نامه کارشناسی ارشد کتابداری و اطلاع‌رسانی، دانشگاه تهران، دانشگاه علوم تربیتی، ۱۳۵۴؛ کوانق، رزمری، «حمایت از نابینایان در زمینه آموزش و اشتغال» ترجمه مهرداد نیکنام، گزیده مقالات ایفلا (کوبا ۲۱-۲۷ اوت ۱۹۹۴)، زیر نظر عباس حری، به همت تاج‌الملوک ارجمند. تهران، کتابخانه ملی جمهوری اسلامی ایران، ۱۳۷۴، ص ۳۴۸-۳۶۷؛ «مطالعه نیازهای اطلاعاتی کاربران نابینای و کم‏بینای شهر کرمان»، فاطمه نوشین‏فرد، تحقیقات اطلاع‏رسانی و کتابخانه‏های عمومی، دوره ۱۶، ش۴، پیاپی۶۴، زمستان ۱۳۸۹؛ دائرة‌المعارف کتابداری و اطلاع‏رسانی.
بنتهام، سوزان (بی‌تا) روان‌شناسی تربیتی. (ترجمه اسماعیل بیابانگرد و علی نعمتی، ۱۳۸۴) تهران: انتشارات رشد.
قهرمان، روزبه (۱۳۷۵). جایگاه کتاب مصور و نمایش ایمایی در دنیای سکوت. اطلاعات، ۲۰۷۳۵.
رستمی، نادیا، «کتاب و کتابخانه برای کودکان دارای نیازهای ویژه»، مجله تعلیم و تربیت استثنایی، شماره ۸۶، بهمن ۱۳۸۷، ص ۶۱-۶۲.

Hogue Wojahn,R. (2006). Everyone’s Invited: Ways to make your Library
More Welcoming to Children with Special Needs. School Library Journal, 52: 46-48.
Schimmel, j. (1993). Programs That open Doors/ Programming for Children with special Needs lets them know that they too are valued Library Patrons. School Library Journal. 39: 36-38.
National Library Service for the Blind and Physically Handicapped (NLS) the Library of Congress. www.loc.gov/nls.
www. ketabehafeteh.archive/160.
www.sharahNewsPaper.com/830122/life.htm.
www.Ketabehafteh.ir/archive/ 160.

*.م.ن

0 پاسخ

دیدگاه خود را ثبت کنید

Want to join the discussion?
Feel free to contribute!

دیدگاهتان را بنویسید

نشانی ایمیل شما منتشر نخواهد شد. بخش‌های موردنیاز علامت‌گذاری شده‌اند *