چشم پزشکی در دوره اسلامی

print

چشم پزشکی در دوره اسلامی
به کوشش: الهه قاسمی

مقدمه
چشم ظریف‌ترین و حساس‌ترین عضو بدن است و در طول تاریخ همیشه عوامل آسیب رسان و مخرب چشم وجود داشته و موجب از بین رفتن بینایی افراد می‌شده است. در مقابل عالمانی بوده‌اند که با تلاش و کوشش سعی می‌کرده‌اند برای بازیابی بینایی راهی پیدا کنند و به درمان این آسیب بپردازند. در دوره اسلامی، پزشکان مشهوری در ایران پیدا شدند و آوازه آنان از مرزها گذشت و جهانی گردید.
خود نابینایان در بر دوش کشیدن مسئولیت درمان و پیشرفت تحقیقات مربوط به درمان نابینایی، مشارکت داشته‌اند؛ حتی بعضی از آنان به مقام پزشکی دست یافتند؛ گاه به پژوهش و نویسندگی در این باره روی آوردند.
دفتر فرهنگ معلولین درصدد است با معرفی اجمالی و با عرضه چشم اندازی از دانش چشم پزشکی یا کحاله در تاریخ ایران، زمینه‌های توسعه تحقیقات و بررسی‌های همه جانبه را فراهم آورد. به ویژه معرفی معلولین فرهیخته و نابینایان نخبه و اطلاع‌رسانی تحقیقات آنان در این موضوع نشانگر توانمندی‌های آنان است.
شناخت میراث کهن ایرانیان و مسلمانان در زمینه چشم پزشکی سودمندی‌های بسیار دارد و می‌تواند پیشرفت‌های بیشتر را به ارمغان آورد. اهتمام به آسیب شناسی نابینایی و درمان این بیماری نشانگر این واقعیت هم هست که مقصد و مقصود اسلام و نیز فرهنگ ایرانی زدودن این معضل از جامعه انسانی است. بر خلاف بعضی از اروپائیان که به نابودی و هلاکت معلولان به ویژه نابینایان می‌اندیشیدند، ایرانیان به درمان و تداوم حیات این قشر می‌اندیشند. زیرا معتقد بودند، اینان مثل دیگر انسان‌ها حق حیات و زندگی دارند و مثل دیگر اقشار جامعه لازم است موانع حیات آنان شناسایی و زدوده شود.
دفتر فرهنگ معلولین بر اساس اندیشه حیات داری و حق حیات و حق زیست معلولان از ماه‌های نخست تأسیس، به جمع‌آوری اسناد و مدارک و منابع درباره تاریخ تحولات درمان در حوزه‌های چشم، گوش، عضلات، نخاع و دیگر اعضاء و جوارح بدن پرداخت.
در زمینه چشم و تاریخ تحولات درمان آن، حدود شش جلد تا کنون آماده انتشار شده است. مجلد حاضر کلیات و نگاه کلی به تاریخ چشم پزشکی است.
دفتر فرهنگ معلولین

پیشگفتار
چشم یکی از اعضاء مهم بدن انسان است که از قدیم توجه بشر را به خود جلب کرده به ویژه پزشکان درباره ابعاد این عضو و آسیب شناسی آن بسیار کوشیدند. به ویژه در دوره اسلامی رشته علمی به نام کحاله یا چشم پزشکی یا علم العین پدید آمد و گسترش یافت.
کَحّاله به عنوان شاخه‎ای از پزشکی در جهان اسلام مورد توجه فراوان قرار گرفت؛ کحّالّی یا کحّال به کسی گفته می‌شد که حرفه و تبحرش چشم پزشکی بود و به درمان بیماری‌های چشمی می‌پرداخت. کَحّال یا چشم پزشک در جهان اسلامی در میان طبقات مختلف پزشکان از منزلت خاص برخوردار بود. مسلمانان، وارث اطلاعات چشم‎ پزشکی یونانی و اسکندرانی شدند و میراث بر منابع علمی گردیدند. در قدیم‎ترین رساله‎های عربی منعکس شده که نخستین چشم‎پزشکان در جهان اسلام جبرئیل الکحال المأمونی است. وی کحال دربار مأمون بود و ماهانه‎ای برابر هزار درهم می‎گرفت. حُنین بن اسحاق (درگذشت ۲۶۰ق) طبیب نصرانی و مؤلف و مترجم بزرگ آثار پزشکی، در کحالی نیز مهارت داشت. کتاب او، عشر مقالات فی العین که در ۱۹۲۸م در قاهره به چاپ رسیده است، قدیمی‎ترین اثر بازمانده در چشم پزشکی است. از چهره‎های برجسته چشم پزشکی در سده چهارم قمری، ابن وصیف است. وی در حدود ۳۵۰ق در بغداد به طبابت اشتغال داشت و دانشجویان از سرزمین‎های دور و نزدیک برای تحصیل این دانش، نزد او می‎آمدند. پس از آن، علی بن عیسی کحّال (درگذشت ۳۰۰ق) در این دانش درخشید و کتاب تذکره الکحّالین را تألیف کرد که همه وقت در بین کحّالان معمول بود و همه جا، متن درسی بوده است. حتی به زبان لاتینی نیز ترجمه شد. این کتاب در ۱۹۶۴م در حیدرآباد هند منتشر شد. بزرگ‎ترین کحّال ایرانی ابوروح محمد جرجانی ملقب به زرین‎دست است که کتاب نورالعین وی قرن‎ها منبع اطلاع کحالان بوده است.
چشم پزشکی به صورت خاص در سرزمین مصر رشد پیدا کرد و شاید سبب این امر آن بوده باشد که چون گرد و غبار فراوان از بیابان به این سرزمین می‎رسیده، بیماری‎های چشم در آنجا بیش از جاهای دیگر شیوع داشته است. حتی در دوران پیش از اسلام نیز پزشکان اسکندریه به کارهای خود در چشم پزشکی شهرت داشتند. در مشرق تألیفات مردانی چون جرجانی در هندوستان رواج پیدا کرد. در آنجا، گزارش‌های عمل بیرون آوردن جلیدیه در معالجه آب مروارید تا زمان حاضر بر جای مانده است. بعداً نام این رشته در کشورهای عربی به «طب العین»، و در ایران به چشم پزشکی مشهور شد.
این دفتر به منظور این آماده شد که پژوهشگران معلولیت نابینایی، شناخت عمومی و اجمالی داشته باشند.
اطلاعات عرضه شده در این دفتر مستند به دو مقاله از دانشنامه جهان اسلام، دائرهالمعارف بزرگ اسلامی و چند منبع مرجع دیگر تدوین شده است. البته تمامی مطالب این دو منبع را نیاورده‌ام بلکه به روش گزینشی منتخبی از مطالب همراه با شرح توضیحات آمده است.
الهه قاسمی

—» دانلود متن کامل کتاب(pdf)  ؛  html

0 پاسخ

دیدگاه خود را ثبت کنید

Want to join the discussion?
Feel free to contribute!

پاسخ دهید

نشانی ایمیل شما منتشر نخواهد شد. بخش‌های موردنیاز علامت‌گذاری شده‌اند *