کتاب های ویژه

توان ‏‏نامه
فصلنامه مطالعاتی و اطلاع ‏رسانی ویژه معلولیت و توانمندسازی
Quarterly of Studies and Information Specially Disabled and Empowerment

شماره 4-5، بهار و تابستان 1395، 128 صفحه
با تحقیقات ویژه: جامعه‌سازی جبار باغچه‌بان؛ کتاب معلولیتی؛ معلولیت در افغانستان
(Jabbar baghche ban’s Sociology, Book for Disabled People, Disability in Afghanistan)
دریافت کامل مجله: PDF، 5 MB

کتاب‌های ویژه

کتاب‌های با خط بریل، صوتی و به زبان اشاره سه دسته از کتاب‌های شناخته شده برای نابینایان و ناشنوایان است. تا کنون آمار دقیق از این آثار در ایران منتشر نشده است. اما کتابشناسی آثار بریل و صوتی گویای بعضی واقعیت‌ها است.
کتاب‌هایی به تحلیل و بررسی ناشنوایی و زبان اشاره می‌پردازند، در مأخذشناسی کتب فارسی در مجله توان‌نامه (تابستان 94، ص 91-96) معرفی شده‌اند. اما تا کنون کتابشناسی آثاری که به زبان اشاره تألیف شده‌اند تألیف و منتشر نشده است. دو کتابشناسی جهت معرفی آثار بریل و صوتی توسط کتابخانه ملی ایران منتشر شده و تا حدی، برخی واقعیت‌های مرتبط به فرهنگ مکتوب را بیان می‌کند.
– شیرین تعاونی (خالقی) با همکاری مهوش بهنام و ایراندخت عزیزی کتابی با عنوان کتابشناسی منابع گویا و بریل را تدوین کرده‎اند و با مشخصات زیر منتشر شده است:
کتابشناسی منابع گویا و بریل ایران (۱۳۷۳ـ۱۳۷۹)، تهران، کتابخانه ملی جمهوری اسلامی ایران، ۱۳۸۱، ۳۱۰ص.
در گذشته و تا چند دهه قبل کتاب یا مکتوب و نوشته روی کاغذ، پوست یا… و یا حفظ شده در حافظه آدمی بود و برای کسانی مثل نابینایان که از خواندن عاجز بودند؛ یا در نبود امکانات نگارشی این کتب تدوین و عرضه نمی‎شد. اما در دهه‎های اخیر سه نوع کتاب دیگر اختراع و عرضه شده است: کتاب الکترونیکی (E Book)، کتاب بریل (Touch Book) و کتاب گویا (Audio Book). اما کتاب الکترونیکی از نظر مکتوب بودن و اینکه باید با چشم خوانده شود تفاوتی با کتب سنتی ندارد، تنها تفاوت کتب الکترونیکی با کتب سنتی در جای درج کلمات است. در گذشته روی کاغذ و امثال آن نوشته می‎شد ولی الآن در فایل کامپیوتری نوشته می‎شود و باید روی ص مانیتور خوانده شود. اما کتاب بریل، با کتاب سنتی از نظر محل درج کلمات مشابه‎اند و هر دو روی کاغذ می‎آیند ولی بریل با حس لامسه و سرانگشت خوانده می‎شود ولی در روش سنتی با حس بینایی مطالعه اجرا می‌شود. کتاب گویا هم روی کاست یا CD یا DVD یا دیگر حافظه‎های الکترونیکی درج می‎شود و با استفاده از حس شنوایی دریافت می‎شود.
تولید کتب گویا و کتب بریل در چند دهه اخیر رو به افزایش بوده است و غیر از نابینایان اقشار غیر معلول هم در فرصت‎هایی که چشم آنان مشغول است می‎توانند از طریق گوش به مطالعه بپردازند. مثلاً به هنگام رانندگی می‎توان مطالب کتاب را با گوش دادن دریافت کرد. از اینرو از پنج حس اصلی، با استفاده از سه حس می‎توان به مطالعه پرداخت. فقط هنوز از حس بویایی و چشایی استفاده نمی‎شود. اما این فهرست، کتاب‎های بریل و گویا که در سال‌های ۱۳۷۳ تا ۱۳۷۹ در ایران عرضه شده، به روش کتابشناسی معرفی شده است.
اثر دیگر فهرستگان کتاب‌های بریل است که کتابشناسی کتب بریل در ایران تا سال ۱۳۷۵ می‌باشد. شیرین تعاونی (خالقی) با همکاری ایراندخت عزیزی، کتاب‌های بریل را در ایران شناسایی و مشخصات کتابشناختی آنها را ثبت نموده و این مأخذشناسی را آماده و منتشر کرده است:
فهرستگان کتاب‌های بریل ایران، تهران، کتابخانه ملی جمهوری اسلامی ایران، ۱۳۷۷، ۲۶۹ ص.
این فهرست شامل آثاری است که به شیوه بریل تدوین شد و نابینایان با لمس صفحات به مطالعه آن می‎پردازند. قلمرو زمانی آن از ابتدای تولید کتب بریل تا پایان سال ۱۳۷۵ است. آثار به ترتیب الفبایی عنوان کتب تنظیم شده است. اطلاعات کتاب‎شناختی هر اثر در دو بخش فراهم آمده است:
نخست اطلاعات ظاهری چاپ بینایی مثل محل چاپ، ناشر و تاریخ نشر ثبت شده؛ آنگاه اطلاعات چاپ بریل (نابینایی) مثل تعداد صفحات، ناشر و تعداد جلد چاپ شده است.
هر کتاب یا نشریه نخست باید به صورت بینایی آماده چاپ شود، سپس فایل‎های آن کتاب به دستگاه بریل داده می‎شود؛ سپس متن مکتوب آن به روش برجسته‎سازی و بریل، چاپ می‎شود.
کتابشناسی منابع گویا و بریل اطلاعات فهرستگان را تکمیل کرد و در سال ۱۳۷۹ منتشر شد.
نخستین کتاب از حیث تاریخی که در فهرستگان بریل (فهرستگان کتاب‌های بریل ایران) معرفی شده مربوط به سال 1325 است. این کتاب لغت‌نامه دهخدا است که توسط مؤسسه لغت‌نامه دهخدا در سال 1325 منتشر شده و بعدها در مجتمع آموزشی نابینایان شهید محبی در 22 جلد بریل شده است. (فهرستگان بریل، ص201.)
تاریخ چاپ آخرین اثر 1375 است. یعنی کتاب‌هایی که توسط چند مؤسسه در ایران برای نابینایان بریل شده‌اند، طی پنجاه سال از 25 تا 75 در ایران منتشر شده‌اند. آمار این آثار 781 عنوان کتاب است.
همانطور که گفته شد بعضی از 781 اثر که در این کتابشناسی معرفی شده، تاریخ نشر آنها یا تاریخ بریل شدن آنها درج نشده است. چون به احتمال زیاد در شناسنامه یا در فهرست آن این تاریخ ذکر نشده است. اما کتاب‌هایی که تاریخ بریل آنها ذکر شده، اولین تاریخ بریل 1345است. یعنی بر اساس این فهرست، اولین کتاب در سال 1345 در ایران تبدیل به بریل شده است. اگر این تاریخ را مبنا بگیریم، می‌توان نتیجه گرفت که بین 45 تا 75 یعنی سی سال، 781 عنوان کتاب بریل شده است. هر سال 26 عنوان کتاب در ایران بریل شده و در اختیار نابینایان قرار گرفته است.
اگر جمعیت نابینایان ایران را در سال 1345، یکصد هزار نفر بدانیم، به هر 3846 نفر یک کتاب بریل در سال می‌رسد. این آمار و اعداد گویای واقعیت‌هایی است که دقت درباره آنها و بررسی کارشناسانه آنها موجب کشف حقایق جدید خواهد شد.
یکی از مشکلات فقدان کتابشناسی درباره کتاب‌ها، مقالات و پایان‌نامه‌هایی است که درباره زبان اشاره، خط بریل و آثار صوتی است. نیز آثاری که به این سه شیوه تألیف شده‌اند.
به دلیل فقدان چنین اطلاعاتی، سیر تحقیقات در این باره و وضعیت صعودی یا آسیب‌مندی بریل‌شناسی، کتب گویاپژوهی و زبان اشاره‌شناسی معلوم نیست. بنابراین می‌توان نتیجه‌گیری نمود که عاجل‌ترین و ضروری‌ترین اقدام در عرصه پژوهش‌های معلولین گردآوری اطلاعات درباره منابع و انتشار مأخذشناسی‌های کارآمد و جامع است. در مقدمه فهرستگان بریل چنین آمده است:
بخش کتابخانه‌های نابینایان اتحادیه بین‌المللی انجمن‌های کتابداری (ایفلا) همواره بر لزوم اشتراک منابع، توسعه برنامه‌ها و امکانات بین کتابخانه‌ای، و نقش کتابخانه‌های ملی به عنوان مراکز اطلاعات کتابشناختی منابع کتابخانه‌ای نابینایان، به ویژه در کشورهای رو به رشد، تأکید ورزیده است و تهیه فهرستگان‌ها و کتابشناسی‌های این منابع را از جمله اهم وظایف کتابخانه ملی هر کشور بر شمرده است. فهرستگان کتاب‌های بریل ایران دومین بخش از مراجعی است که در واحد اطلاعات کتابشناختی منابع کتابخانه‌ای نابینایان معاونت خدمات فنی و عمومی کتابخانه ملی جمهوری اسلامی ایران با هدف شناسایی مجموعه‌های موجود مواد و منابع ویژه نابینایان و، مآلاً، هماهنگ کردن خدمات کتابخانه‌ها و مراکز تولید این موارد تهیه شده است.
هدف‌های اصلی این فهرستگان عبارتست از:
ـ آگاهانیدن نابینایان و کم‌ نابینایان از کم و کیف منابع و مواردی که به خط بریل در کتابخانه‌های ویژه نابینایان یا کتابخانه‌های عمومی ایران موجود است، و تعیین محل دقق دستیابی به این مواد.
ـ آگاهانیدن سازمان‌ها و کتابخانه‌های نابینایان از کم و کیف منابع موجود به منظور جلوگیری از دوباره کاری و اتلاف نیرو و هزینه در تهیه مجدد این مواد.
ـ فراهم‌سازی زمینه‌ای برای استفاده مشترک از این منابع و تسهیل برنامه‌های مبادله و امانت بین کتابخانه‌ای در داخل و خارج کشور.
ـ آگاه‌سازی کتابخانه‌های عمومی کشور از وجود این منابع و تشویق مراکز مزبور به تهیه نسخه‌هایی از عناوین مرتبط و مناسب این مجموعه‌ها جهت استفاده نابینایان، به ویژه در مناطقی که تحت پوشش خدماتی کتابخانه‌های نابینایان نیستند.
ـ کمک به شناخت وضعیت موجود، تعیین خلاءهای موضوعی و اولویت‌ها برای بهبود برنامه‌ریزی‌های تولید. (فهرستگان بریل، ص 6-7.)
نکات مهمی که در مقدمه آمده به دلیل عدم تداوم این کتابشناسی و فقدان اطلاع‌رسانی در دوره‌های بعد، عملی و اجرایی نشده است.

0 پاسخ

دیدگاه خود را ثبت کنید

تمایل دارید در گفتگوها شرکت کنید؟
در گفتگو ها شرکت کنید.

دیدگاهتان را بنویسید

نشانی ایمیل شما منتشر نخواهد شد. بخش‌های موردنیاز علامت‌گذاری شده‌اند *