کتابخانه ‏های نابینایی تهران

توان ‏‏نامه
فصلنامه مطالعاتی و اطلاع ‏رسانی ویژه معلولیت و توانمندسازی
Quarterly of Studies and Information Specially Disabled and Empowerment

شماره ۲-۳، پاییز و زمستان ۱۳۹۴
(ویژه پیشگیری/ Special Issue for Prevention of Disabilities)
دریافت کامل مجله: PDF، ۸ MB

معرفی کتابخانه

کتابخانه‏ های نابینایی تهران

مریم قاسمی

نابینایان به کتابخانه‏ ها نیاز مبرم دارند. آنان از طریق کتابخانه با جهان ارتباط برقرار می‏کنند و از فناوری‏های جدید مرتبط به نابینایان آگاه می‏شوند. کتابخانه‌ها و مراکز اطلاع‌رسانی نابینایان با هدف رفع نیازهای اطلاعاتی نابینایان و کم بینایان، گسترش فرهنگ و ارتقای علم و دانش، و ایجاد امکانات و شرایط مناسب برای پر کردن اوقات فراغت آنان به‌وجود آمده است. طبق تعریف بین‌المللی، نابینا کسی است که میزان دید او کمتر از یک دهم و کم بینا کسی است که میزان دید او بیشتر از یک دهم است و با استفاده از وسایل کمکی (عینک) میزان دید او حداکثر به سه دهم برسد.
تاریخ تحولات
نابینایان در زمان گذشته هیچ‌گونه کتابخانه‌ای نداشتند و برای انجام مطالعات خود از دیگران کمک می‌گرفتند. با ورود خط بریل به ایران و تطبیق آن با حروف الفبای فارسی، کتاب‌هایی برای آنان تهیه گردید که به علت عدم وجود ماشین چاپ، غیر مرغوب بودن کاغذهای ایران و کمبود متخصص در این زمینه، به برخی کتاب‌های مقدس مسیحیان و کتاب‌های درسی منحصر می‌شد. معدود کسانی هم که خط بریل آموخته بودند، کتاب‌های داستان چندی را، تهیه می‌کردند و به نهادهای مربوط هدیه می‌نمودند. با گذشت زمان و با حمایت‌های بیشتر کشورهای پیشرفته و حکومت وقت ایران، وسایل و تجهیزات چاپی مورد نیاز نابینایان تهیه شد و کتابخانه‌هایی برای آنان تأسیس گردید. با این همه، تدارک کتابخانه برای خواننده نابینا بسیار کم و محدود است. کتاب‌های آنان را به طور کلی مؤسسات خیریه و یا سازمان‌های وابسته به دولت تهیه می‌کنند.
با اختراع و فراگیرشدن دستگاه‌های بریل، گویا و درشت خط و افزایش تولیدات بریل و گویا و درشت کتابخانه‌های نابینایی هم به سه روش کلی طبقه‌بندی می‌شوند.
الف- کتاب‌های بریل: با آموزش خط بریل به نابینایان کتاب‌های مختلفی برای آنان تهیه شده است و در کتابخانه‌های مختلف وجود دارد. تعداد و موضوعات این کتاب‌ها به علت مشکلات خط بریل و مشکل فرستادن آنها در مقایسه با کتاب‌های عادی بسیار اندک است.
ب- کتاب‌های درشت خط: این کتاب‌ها برای افراد کم بینا تهیه می‌شوند که می‌توانند حروف عادی را به صورت درشت بخوانند. این کتاب‌ها یا توسط دستگاه رونوشت درشت شده و یا در چاپ جدید به صورت درشت تهیه می‌گردند. البته باید توجه داشت که تهیه کتاب برای نابینایان مستلزم رعایت حقوق نویسنده و ناشر است. بیشتر کشورها برای تسویه حقوق این قشر، موافقت‌نامه‌هایی با آنان تنظیم می‌کنند. برخی نیز پیمان‌‌هایی با انجمن ناشران دارند و برخی هم حق نویسنده هر عنوان را قبل از انتشار پرداخت می‌کنند و … .
ج- کتاب‌های گویا: با اختراع ضبط صوت و نوار کاست امکان بسیار مهم دیگری برای مطالعه نابینایان فراهم شد؛ برخی افراد کتاب‌ها را روی نوار کاست ضبط کرده تا نابینایان آنها را مطالعه کنند. استفاده از کتاب‌های گویا در اوایل دهه ۱۹۳۰م آغاز شد و باعث حضور بیشتر دانش‌آموزان نابینا در مراکز آموزشی و افزایش کتاب‌های آنان گردید. سرعت خواندن به این روش سه برابر خواندن کتاب‌های بریل است. در گذشته دستگاه‌هایی مانند ریل، ریل کاست، دِک و تکثیر کننده برای ضبط به کار می‌رفتند؛ کتاب روی نوار ریل ضبط می‌شد و مصحح غلط‌ها و اشکالات گفتاری آن را برطرف می‌کرد، سپس متون اصلاح شده از نوار ریل به نوار کاست انتقال می‌یافت. با پیشرفت فناوری رایانه‌ای برخی مراحل مانند ضبط بر روی نوار ریل و یا کاست، به تدریج حذف شد و گوینده کتاب را به صورت مستقیم با رایانه و یا وسایل ضبط کننده جدید آماده می‌کند.
مجمع عمومی سازمان ملل متحد، در دی ماه ۱۳۷۲ راه‏کارهای فراهم‌سازی امکانات برابر برای معلولان را به تصویب رساند. بندهای ۵ و ۱۰ این مصوبه به صراحت دولت‌ها را مسئول تأمین خدمات اطلاع‌رسانی و منابع اطلاعاتی برای گروه‌های مختلف معلولان از جمله نابینایان معرفی می‌کند. دولت‏ها باید شرایطی فراهم آورند که نابینایان مانند افراد سالم، به همه امکانات و تسهیلات دسترسی داشته باشند و تبعیضی در کار نباشد.
کتابخانه‌های مشهور نابینایان در ایران
در نیم قرن اخیر فعالیت‏های فرهنگی و علمی نابینایان همواره روبه پیشرفت و توسعه بوده است. در بسیاری از شهرها کتابخانه و مراکز اطلاع رسانی تأسیس شده است. اما هنوز گزارش جامعی از این فعالیت‏ها تدوین و عرضه نشده است. مهم‌ترین کتابخانه‌های نابینایان در تهران عبارت‌اند از:
۱٫ کتابخانه رودکی.
کتابخانه رودکی که بزرگ‌ترین کتابخانه ویژه نابینایان در ایران است، در ۱۳۵۲ رسماً فعالیت خود را آغاز کرد. پس از پیروزی انقلاب اسلامی در سال ۱۳۵۹ و تشکیل سازمان بهزیستی کشور، «سازمان بهزیستی خدمات نابینایان رودکی» شکل گرفت. نام این نهاد قبلاً «مؤسسه ملی بهزیستی نابینایان» بود. مقصود مسئولین کشوری این بود که این کتابخانه به عنوان مادر به دیگر کتابخانه‏های نابینایان در سراسر کشور خدمات کتابخانه‏ای و مشاوره کتابداری بدهد. کتابخانه رودکی تنها کتابخانه در ایران است که به نابینایان شهرستان‌ها نیز ارائه خدمت می‌کند. این کتابخانه دارای چهار بخش است: الف) کتابخانه عادی؛ ب) کتابخانه بریل؛ ج) کتابخانه گویا؛ و د) چاپخانه. در کتابخانه عادی، که مساحت آن تنها ۳۵ مترمربع است، کتاب‌ها عمدتاً برای تبدیل شدن به بریل و گویا، استفاده کارکنان بینا، و گاه امانت به نابینایان تهیه می‌شوند. کتابخانه بریل ۵۶ مترمربع است که در آن ۲۳۲۱ جلد کتاب بریل در ۸۵۲ عنوان وجود دارد. مساحت کتابخانه گویا ۱۰۸ مترمربع است. در این کتابخانه ۲۰۰۷۶ حلقه نوار در ۱۸۱۸ عنوان وجود دارد. تکثیر تمام نوارهای درسی نابینایان بر عهده این کتابخانه است. استودیوی ضبط کتاب‌های گویا با کمک سازمان صدا و سیما راه‌اندازی شده است. در چاپخانه کتابخانه نیز کتاب‌های بریل چاپ و تکثیر می‌شود.
گزارش حمید ازغندی اینگونه است:
۲٫ کتابخانه مؤسسه آموزشی امام خمینی(ره).
کتابخانه گویای مؤسسه آموزشی امام خمینی در ۱۳۶۹ تأسیس شد. تعداد کارمندان آن ۵ نفر و تعداد منابع آن ۱۱۰۰۰ حلقه نوار است.
۳٫ کتابخانه مجتمع نابینایان دکتر خزائلی.
این کتابخانه در ۱۳۴۲ تأسیس شد و ۶۰۰ جلد کتاب بریل و ۴۲۳ حلقه نوار دارد.
۴٫ کتابخانه مجتمع آموزشی نابینایان شهید محبی.
این کتابخانه در ۱۳۴۳ در تهران تأسیس شد. در حدود ۳۲ از کتاب‌های درسی کل کشور در این کتابخانه به خط بریل چاپ می‌شود. موجودی این کتابخانه ۷۰۰۰ جلد کتاب بریل و ۵۰۰۰ حلقه نوار است.
۵٫ کتابخانه مؤسسه استثنایی عصای سفید.
این کتابخانه در ۱۳۶۹ در تهران تأسیس شد و ۳ نفر کارمند دارد. موجودی آن ۵۰۰ جلد کتاب بریل و ۳۵۰ حلقه نوار است.
۶٫ کتابخانه مؤسسه نهادگذاری مطالعات علمی و پژوهشی گویا (خندق).
این مؤسسه، مؤسسه‌ای غیرانتفاعی برای ضبط کتاب‌های گویا برای دانشجویان و فارغ‌التحصیلان نابیناست که در ۱۳۶۹ تأسیس شد. شعبه‌های آن در شهرهای اهواز، اصفهان، و شیراز دایر است. موجودی کتابخانه این مرکز ۲۵۰۰ حلقه نوار در ۱۲۰۰ عنوان است.
۷٫ کتابخانه مرکز تحقیقاتی بنیاد جانبازان.
این مرکز عهده‌دار تهیه و ارائه کتاب‌های گویا به کسانی است که در جنگ تحمیلی نابینا شده‌اند. موجودی کتابخانه آن در حدود ۵۰۰ عنوان کتاب گویاست.
۸٫ بخش نابینایان کتابخانه ملی ایران
بخش نابینایان کتابخانه ملی از سال ۱۳۸۲ و با تشکیل گروه ویژه در مدیریت اطلاع‌رسانی همگانی با نام بخش نابینایان و معلولان راه‌اندازی شد. هدف از راه‌اندازی این بخش ارائه خدمات به نابینایان و کم‌بینایان و تهیه مجموعه‌ای از منابع مطالعاتی و تحقیقاتی آنان بود. کتابخانه نابینایان و کم‌بینایان کتابخانه ملی یکی از مراکز مهم اطلاع‌رسانی ویژه کشور محسوب می‌شود که با ارائه انواع خدمات اطلاعاتی در قالب منابع گویا و بریل، ابزارهای خاص نابینایان و کم‌بینایان به خدمات‌دهی به این گروه از مراجعه‌کنندگان می‌پردازد. محیط این کتابخانه مخصوص نابینایان طراحی شده و چیدمان‌ وسایل و ابزارها به گونه‌ای است که آنان بتوانند به‌راحتی از فضای آن استفاده کنند. کتابخانه ملی برای ارائه منابع به روشندلان برنامه‌ها و خدمات جدیدی را در نظر گرفته است که از جمله این موارد طراحی نرم‌افزار جدید برای دسترسی آسان به منابع و همچنین افزایش دوره‌های آموزشی است که این امکانات در سال ۹۴ تا حدودی اجرا شد. قرار است از سال آینده از تعدادی از نرم‌افزار‌هایی که اخیراًٌ به همین منظور طراحی شده‌اند، استفاده کنند. این نرم‌افزارها امکان استفاده بهتر از منابع را برای مخاطبان نابینا و کم‌بینای کتابخانه فراهم می‌کند. همچنین قرار است تعداد کتاب‌های گویای کتابخانه نیز افزایش یابد. برای این منظور قرار است با تعدادی از مراکزی که در این زمینه فعال هستند، وارد مذاکره شده و منابع را رد و بدل کنند.
در حال حاضر حدود ۹ هزار کتاب گویا که شامل نوار کاست و لوح فشرده و ۱۵۰۰ جلد کتاب بریل و ۷۷۵ جلد نشریه برای استفاده نابینایان و کم بینایان در این کتابخانه موجود می‌باشد. به این قشر از جامعه خدمات ارائه می‌کند. علاوه بر حدود ۹ هزار کتاب گویای موجود در این بخش، منابع دیگری نظیر پایان نامه و طرح‌های پژوهشی که فایل آن‌ها به صورت الکترونیکی آماده شده در اختیار این افراد قرار می‌گیرد. چهار کامپیو‌تر در این بخش به نرم افزارهای تبدیل کننده خط به صوت مجهز است. کتاب‌های گویا موجود در این بخش شامل کتاب‌های لاتین هم هست که تعداد آن‌ها حدود هزار عنوان است. همچنین طرح راه‌اندازی وب سایت نابینایان بر اساس استانداردهای تولید محتوای نرم افزار در دستور کار است. حدود ۱۷۰ هزار عنوان پایان نامه در کتابخانه ملی موجود است اما تاکنون استفاده از این منابع برای نابینایان و کم بینایان مقدور نبوده است. با راه‌اندازی این وب سایت این افراد می‌توانند در تالارهای رقمی با استفاده از نرم افزار «جاز» محتوای این منابع را به صورت شنیداری استفاده کنند. هرچند حدود ۷۰ هزار پایان نامه به دلیل در اختیار داشتن فایل‌های ورد و پی دی اف آن‌ها قابل استفاده برای این افراد است. از ابتدای سال ۱۳۹۴ کار گردآوری کتاب‌های گویا در کتابخانه ملی آغاز شده است. پس از گردآوری این منابع آن‌ها بر اساس نیاز مراجعین در تالارهای رقمی یا وبسایت نابینایان برای بهره برداری نابینایان در دسترس قرار خواهد گرفت. در حال حاضر حدود ۹ هزار عنوان کتاب گویا جمع آوری شده و طبق آمار‌ها کل کتاب‌های گویای تولید شده در کشور حدود ۲۰ هزار عنوان است.
۹٫ بخش نابینایان کتابخانه عمومی حسینیه ارشاد.
واحد نابینایان کتابخانه عمومی حسینیه ارشاد در سال ۱۳۷۲ شروع به کار کرد. از آن سال استودیویی در بخش راه‌اندازی و در آن کتاب‌های چاپی بر روی کاست و به صورت گویا تولید گردید که این امر تاکنون نیز ادامه داشته است.
فعالیت‏های بخش نابینایان کتابخانه عمومی حسینیه ارشاد از سال ۱۳۷۲ش با هدف تعمیم فعالیت‏های کتابخانه به کلیه نابینایان، صرف نظر از ویژگی‏های جسمی و حسی آنان آغاز به کار کرد. در ابتدا کتب از طریق گویندگان روی نوارهای کاست ضبط شده و در اختیار کاربران نابینا قرار می‏گرفت، اما در ادامه با تحول در فناوری ضبط و تکثیر کتب گویا، هم اکنون این کتب، به شکل CD صوتی تولید و در اختیار اعضاء بخش قرار می‏گیرد.
تجهیزات بخش نابینایان در سال ۱۳۸۱ بازسازی شده و در آن سال این بخش به رایانه و نرم افزارهای ویژه کاربری نابینایان مجهز شد. نمایشگرهای بریل برای کارکنان نابینای بخش و اعضاء فراهم شد، که بوسیله آن مطالب موجود بر روی نمایشگرهای عادی رایانه به صورت بریل دریافت می‏شوند. از سال ۱۳۸۶ نمایشگر بهدید، ویژه نمایش اطلاعات به صورت درشت‏نمایی برای بهره‏برداری افراد کم‏بینا به امکانات بخش افزوده شد. بخش نابینایان این مرکز شامل قسمت‌های زیر است:
۱٫ مخزن: بیش از ۲۰۰۰ عنوان کتاب گویا و بیش از ۳۵۰ عنوان کتاب بریل، پشتوانه علمی بخش را تشکیل می‏دهد. ۲٫ استودیو: در این بخش امکان تولید کتب گویا فراهم آمده است که در آغاز ضبط کتب به شکل آنالوگ و با دستگاه‏های ضبط صوت، انجام می‏گرفت که در ادامه روند بروز رسانی فناوری ضبط و تکثیر کتب گویا در بخش، از رایانه و نرم‏افزارهای ویژه صدابرداری استفاده شد.
روند ضبط کتب گویا: ضبط کتب توسط گویندگان افتخاری و حق‏الزحمه‏ای بخش، صدابرداری توسط صدابردار و کنترل و تدوین نهایی توسط مصحح بخش و انجام امور تخصصی پردازش فنی اطلاعات و آرشیو سازی کتب. با حذف صدابردار و استفاده گویندگان از نرم‏افزارهای حرفه‏ای صدابرداری و تصحیح همگام با افزایش کمی تولید کتب، بهینه سازی کیفیت ضبط آغاز شده است.
منابع جدید تهیه شده در این بخش به صورت هفتگی فهرست‏نویسی، ورود اطلاعات و آماده‏سازی می‏شوند و عناوین آنها در برد تازه‏ها قرار می‏گیرد. پس از ورود اطلاعات کتب ضبط شده به سیستم امانت، امکان استفاده کاربران از محصولات بخش فراهم می‏آید.
خدمات بخش: ۱٫ امکان عضویت در این بخش و امانت منابع گویا و بریل، برای نابینایان و کم بینایان سراسر کشور. ۲٫ انجام کلیه امور جستجو، امانت، برگشت و تمدید به وسیله رایانه. ۳٫ امانت منابع به صورت حضوری و پستی برای اعضاء، همچنین امکان استفاده کلیه اعضاء کتابخانه از منابع گویا.
خدمات ویژه بخش: ۱٫ خبرنامه گویا: گویا‏سازی خبرنامه داخلی کتابخانه در استودیو که در آن اطلاعات تخصصی بخش هم لحاظ می‏شود. ۲٫ جلسات کتاب‏خوانی: برگزاری دوره‌های آموزشی مختلف و کلاس‏های گوناگون از جمله کتاب‏خوانی. ۳٫ ترغیب گروه‏های مختلف نابینایان، از جمله کودکان و نوجوانان به کتاب‏خوانی از طریق حضور دست‏اندرکاران بخش نابینایان در مدارس، انجمن‏ها، مراکز آموزشی نابینایان و معرفی خدمات این بخش. ۴٫ برگزاری دوره‏های ترویج و تشویق به مطالعه از جمله طرح کتابخوان نمونه. ۵٫ تولید کتاب بریل: این بخش از مهرماه سال ۱۳۸۶ قادر به تولید کتاب‌های بریل گرید. در حال حاضر کلیه منابع مورد نیاز و تایید شده، توسط اپراتور قسمت تایپ و آماده چاپ شده و به وسیله دو چاپگر بریل که در بخش قرار دارند چاپ و پس از صحافی در اختیار اعضا قرار می‏گیرد.
خدمات این بخش برای نابینایان سراسر کشور که عضو کتابخانه هستند به انجام می‌رسد و عضویت این عزیزان رایگان است. برای نابینایانی که در شهرستان زندگی می‌کنند، منابع از طریق پست بدون پرداخت هزینه ارسال و دریافت می‌شود.
۱۰٫ کتابخانه شیخ کلینی (بصیرت)
کتابخانه شیخ کلینی(ره) در اردیبهشت ماه سال ۱۳۷۵ با هدف اطلاع‌رسانی و ارتقاء سطح علمی و فرهنگی، ارائه خدمات به کلیه مراجعین از قشرهای مختلف به عنوان مکانی جهت استفاده دانش آموزان و دانشجویان و دیگر اقشار جامعه در مساحتی به وسعت ۲۰۰۰ متر مربع و زیــر بنای ۱۱۰۰ متر مربع توسط ستاد شهر سالم در شهر ری تأسیس گردید. همچنین این مرکز با هدف ارائه خدمات به نابینایان و کم‌بینایان، بخش کتابخانه نابینایان را در اواخر بهمن ماه سال ۱۳۸۲ افتتاح و از سال ۱۳۸۴ رسماً فعالیت خود را آغاز نموده است و تا کنون ۲۶۰ عضو کم بینا و نابینا دارد. در حال حاضر این کتابخانه دارای حدود ۴ هزار عنوان کتاب گویا و ۳۵۰ عنوان کتاب بریل در قالب ۱۰۵۰ جلد کتاب بریل و مجلات ویژه نابینایان می‌باشد.
۱۱٫ بخش نابینایان کتابخانه خاوران (فرهنگسرای خاوران)
کتابخانه صوتی فرهنگسرای خاوران در حال حاضر بزرگترین کتابخانه صوتی خاورمیانه است. این کتابخانه در زمینه تولید کتاب گویا فعال بوده و توانسته تا امروز حدود ۶ هزار عنوان کتاب صوتی با موضوعات مختلف را جمع‌آوری کند.
۱۲٫ بخش نابینایان کتابخانه ۱۵ خرداد
این کتابخانه با مساحت ۸۵۰ متر مربع در سال ۱۳۸۸ در بوستان ۱۵ خرداد، در منطقه ۱۸ شهرداری تهران تاسیس گردید. از جمله امکانات این مرکز تخصصی برای روشندلان، دسترسی آسان به اینترنت و همچنین اینترنت گویا به صورت شنیداری است که تمام صفحات انگلیسی و زبان های دیگر را به فارسی ترجمه و مورد بهره‌برداری روشندلان قرار می دهد. همچنین این سیستم‌ها مجهز به دو هزار جلد کتاب با موضوعات مختلف و ۳۰ جزء قرآن کریم به صورت گویا است. بخش نابینایان کتابخانه ۱۵ خرداد مجهز به سیستم پک پوز است که آخرین دستاورد اطلاعاتی ویژه نابینایان است. این کتابخانه ویژه نابینایان که دومین مرکز مجهز به سیستم های جدید به شمار می‌رود.
۱۳٫ کتابخانه عمومی شهید فهمیده
این کتابخانه به مساحت ۱۷۷۰ مترمربع در سال ۱۳۷۲ در محیط سرسبز و آرام فرهنگسرای بهمن واقع در منطقه ۱۶ شهر تهران بنا شده است. کتابخانه شهید فهمیده جزء معدود کتابخانههای سازمان می‌باشد که دارای بخش دیجیتال و همچنین بخش مخصوص به نابینایان و کم بینایان است. این بخش دارای کتاب‌های بریل و صوتی و گویا کم نظیری است که پاسخگوی بسیاری از اقشار توانیاب شهر تهران می‌باشد که در این بخش ۷۰۰ جلد کتاب چاپی با خط بریل و ۱۵ هزار کتاب (e-book) کتاب‌های الکترونیکی و در قالب pdf) نگهداری می‌شود. علاوه بر آن، ۹ هزار کتاب صوتی گویا در اختیار دارد.
۱۴٫ بخش نابینایان کتابخانه شهید مصطفی خمینی اسلامشهر
این کتابخانه در سال ۱۳۹۴ در فضایی به وسعت ۱۱۰ مترمربع در مجموعه کتابخانه شهید مصطفی خمینی شهرستان اسلامشهر احداث شده است. در حال حاضر ۶۷ نفر در بخش نابینایان و کم‌بینایان عضو فعال این کتابخانه هستند که بیشترین اعضای این بخش را دانشجویان کم‌بینا تشکیل می‌دهند. ارائه نرم‌افزار ویژه نابینایان و کم‌بینایان، امانت کتاب صوتی و بریل، برگزاری کلاس‌های آموزش رایانه برای اعضا و… از جمله خدمات ارائه شده در این بخش است. در حال حاضر در قسمت نابینایان و کم‌بینایان این کتابخانه ۵ هزار و ۵۰۰ جلد کتاب صوتی در قالب‌های CD،DVD و ۵۰۰ جلد کتاب بریل و کتاب‌های لمسی ویژه کودکان در موضوعات مختلف برای استفاده اعضا وجود دارد. همچنین دستگاه پرینتر خط بریل و تحریر در این مرکز وجود دارد. در بخشی از این کتابخانه استودیوی ضبط کتاب گویا تعبیه شده تا با استفاده از برخی صداپیشگان، کتاب‌های بیشتری را در اختیار عزیزان روشندل قرار گیرد.
۱۵٫ بخش نابینایان کتابخانه مرکزی پارک شهر
بخش نابینایان کتابخانه مرکزی پارک شهر دارای ۴۹۹ نسخه کتاب گویا و ۲۹۸ نسخه کتاب بریل است.
۱۶٫ بخش نابینایان کتابخانه دانشگاه تهران
این بخش با هدف ارائۀ خدمات اطلاع رسانی به نابینایان و نیمه بینایان در نیمه دوم سال ۱۳۷۸، با مساعدت وزارت علوم، تحقیقات و فناوری و همکاری شرکت پکتوس تأسیس شد و دارای دو دستگاه کامپیوتر متصل به شبکه و مجهز به برنامه جاز و پارس اوا، یک دستگاه کامپیوتر متصل به شبکه و مجهز به برنامه جاز، پک جاز و نوید ۵، دو دستگاه پرکینز، دو دستگاه کپی نوار کاست، دو دستگاه برجسته نگار، یک دستگاه چاپگر بریل، یک دستگاه اسکنر و تعدادی کتاب (۶۸۰ عنوان کتاب بریل و حدود ۲۲۰۰ عنوان کتاب گویا)، نشریه و روزنامه به خط بریل می‌باشد. از امکانات دیگر این بخش وجود آرشیو کتاب گویا با موضوعات متنوع و امکان تبدیل کتاب‌های مورد درخواست به فایل‌های صوتی است.
۱۷٫ سایر کتابخانه‏ها
در تهران کتابخانه‌های دیگری نیز به افراد نابینا خدمات ارائه می‌دهند: از آن جمله می‌توان به بخش نابینایان کتابخانه شهید بهشتی (۱۳۷۲)، بخش نابینایان کتابخانه شورای کتاب کودک (۱۳۴۱)، کتابخانه مجتمع آموزشی نابینایان دخترانه نرجس (۱۳۵۶)، کتابخانه مجتمع دخترانه حضرت عبدالعظیم (۱۳۷۴)، کتابخانه مجتمع توانبخشی نابینایان خزانه (۱۳۷۰) و کتابخانه نابینایان دانشگاه الزهرا(س) اشاره کرد.
۱۸٫ کتابخانه رودکی:در سال ۱۳۴۶ش، دکتر مصطفی مصباح زاده رئیس مؤسسه کیهان دستگاه‌های تهیه کتاب به خط بریل را خریداری نمود و با آن بسیاری از کتاب‌های درسی را چاپ نمود. این دستگاه‌ها سه سال بعد به سازمان ملی رفاه نابینایان انتقال یافت و در سال ۱۳۵۱ش کتابخانه گویا نیز به این سازمان افزوده شد که در ابتدا تهیه‌ی کتاب‌های درسی دانش‌آموزان در دستور کار بود و از سال ۱۳۵۳ش تهیه کتاب‌های غیر درسی به آن افزوده شد. از آن زمان این مرکز با عنوان‌های «مرکز توانبخشی و آموزش‌های فنی و حرفه‌ای نابینایان» و «سازمان بهزیستی نابینایان» به کار خود ادامه داد. در تیرماه ۱۳۵۹ش و با تشکیل سازمان بهزیستی کشور این کتابخانه هم یکی از بخش‌های این سازمان محسوب شد. در سال ۱۳۶۹ دو استودیو مجهز با همکاری کارشناسان صدا و سیما در مرکز ساخته شد و تهیه کتاب‌ها با سرعت و کیفیت بیشتری انجام شد و در سال ۱۳۷۲ش هم این کتابخانه به تمامی لوازم رایانه‌ای تجهیز گردید. در سال ۱۳۷۴ش موافقت‌نامه‌ای میان سازمان بهزیستی و سازمان آموزش و پرورش استثنایی کشور منعقد شد و تهیه کتاب‌های درسی به آن سازمان محول گردید. این کتابخانه در مدرسه دکتر خزائلی تأسیس شد. کتابخانه رودکی شامل سه بخش اصلی کتابخانه گویا، کتابخانه بریل و کتابخانه کم بینایان است. در هر یک از این بخش‌ها کتاب‌های تهیه شده، نگهداری و در صورت تقاضا امانت داده می‌شود. در حال حاضر این کتابخانه دارای ۵۳۰۰۰ ساعت کتاب گویا و ۷۹۰۰ جلد کتاب بریل در موضوعات مختلف است که همواره بر تعداد آنها افزوده می‌شود. این مرکز در سال ۱۳۸۶ش و در راستای خصوصی سازی سازمان‌های دولتی، به مؤسسه خیریه و نیکوکاری ریحانه واگذار گردید.
۱۹٫ بخش نابینایان کتابخانه ملی: کتابخانه ملی ایران در راه تحقق اهداف خود که مهم‌ترین آن تأمین نیازهای اطلاعاتی همه قشرهای جامعه است، تلاش می‌کند تا کلیه تجهیزات لازم و ضروری برای ارائه خدمات به نابینایان و کم بینایان را نیز تهیه نموده و برای استفاده هر چه بیشتر در اختیار علاقه‌مندان و مراجعان قرار دهد. در این کتابخانه، بخشی در طبقه همکف و متناسب با نیازهای نابینایان در نظر گرفته شده که دارای امکانات مختلفی به شرح زیر می‌باشد:
کتاب‌های گویا: مجموعه سازی کتاب‌های گویای درسی و غیردرسی بر روی کاست و سی دی از سال ۱۳۷۳ش با همکاری مؤسسات نابینایی دیگر آغاز شده است.
کتاب‌های بریل: تعدادی کتاب بریل در این کتابخانه وجود دارد که شامل موضوعات عمومی و مذهبی می‌باشد.
کتابخانه الکترونیکی: این مجموعه در حال حاضر شامل ۵۰۰۰۰ کتاب به زبان‌های فارسی و عربی است که به صورت تمام متن در نظام رایانه‌ای بخش نابینایان موجود است و هر ساله بر تعداد آنها افزوده می‌شود.
این کتابخانه نشریات مختلف نابینایان اعم از روزنامه، هفته نامه، ماهنامه و فصلنامه، همچنین نرم افزارها و سخت افزارهای ویژه موجود برای نابینایان و کم بینایان را در اختیار دارد. علاوه بر این، فصلنامه‌ای با نام «اندیشه سپید» را برای معرفی منابع گویا و بریل و اخبار و اطلاعات مربوط به نابینایان و کم بینایان منتشر می‌کند.
۲۰٫ مؤسسه نهاد گذاری علمی – پژوهشی گویا: این مؤسسه با هدف تأمین و توسعه تکنولوژی و سیستم سمعی آموزش‌های پایه و عالی کشور و ایجاد شبکه جامع مطالعات آثار و متون ایران و جهان توسط خانم دکتر نجله خندق در سال ۱۳۶۹ش در تهران تأسیس شد. این کتابخانه، تمام لوازم تهیه و تکثیر کتاب‌های گویا را داراست و فعالیت اصلی آن بر آماده سازی کتاب برای دانشجویان متمرکز شده است. در این کتابخانه از گویندگان متخصص و زبده استفاده می‌شود که حقوق و مزایای خاص خود را دارند. بودجه‌ی این کتابخانه از طریق مؤسس آن و کمک‌های موردی دولت تأمین می‌شود. متأسفانه از سال ۱۳۸۴ش فعالیت کتابخانه به دلیل مشکلات مالی به تدریج کاهش یافته و در حال حاضر بسیار محدود شده است.
۲۱٫ بخش نابینایان کتابخانه حسینیه ارشاد: حسینیه ارشاد در خیابان شریعتی تهران، یکی از مراکز بزرگ فعال علمی- فرهنگی و اجتماعی است و کتابخانه خوبی نیز دارد. در پی درخواست برخی نابینایان وجود مکان مناسب و شرایط مساعد مالی، مسئولان این کتابخانه در سال ۱۳۷۲ش، کتابخانه‌ای ویژه نابینایان تشکیل دادند. این کتابخانه در ابتدا فقط کتاب‌های گویا را شامل می‌شد اما در سال ۱۳۸۶ با خرید تجهیزات لازم و نصب آنها در مکان مناسب در کتابخانه عمومی، بخش بریل نیز به آن افزوده شد و بدین ترتیب کتابخانه بریل نیز فعالیت خود را آغاز کرد. هدف اصلی مسئولان این کتابخانه، تهیه کتاب‌های مورد نیاز نابینایان است؛ کتاب‌های گویا با نام گویا- شقایق نیز هست و برخی مجله‌های مهم داخلی متناسب با نیازهای جامعه و نابینایان را به صورت گویا تهیه می‌کند و در اختیار متقاضیان قرار می‌دهد. در حال حاضر، در این کتابخانه بیش از هزار عنوان کتاب تهیه شده و با کتاب‌هایی که از دیگر کتابخانه‌های نابینایان جمع‌آوری شده، در حدود شش هزار عنوان کتاب را شامل می‌شود. کتاب‌های بریل بیشتر شامل موضوعات عمومی می‌باشد. در انتخاب موضوع کتاب‌های گویا محدودیت خاصی وجود ندارد.
در کشور ما، علاوه بر این کتابخانه‌ها که به صورت سراسری فعالیت می‌کنند، در برخی دانشگاه‌های بزرگ مانند دانشگاه‌های تهران، اصفهان، شیراز و فردوسی مشهد که بسیاری از دانش‌آموزان نابینا و کم بینا، آنها را برای ادامه تحصیل خود انتخاب می‌کنند، کتابخانه‌هایی در نظر گرفته شده است. در اینجا به دو نمونه اشاره می‌شود.
۲۲٫ بخش نابینایان کتابخانه مرکزی دانشگاه تهران: در آبان ماه سال ۱۳۷۷ش، مدیرکل امور دانشجویان داخل وزارت علوم، تحقیقات و فناوری، با ارسال نامه‌ای به معاونت دانشجویی و فرهنگی دانشگاه تهران، خواستار تأمین لوازم کمک آموزشی مورد نیاز دانشجویان نابینا و کم بینای دانشگاه‌ها شد. (در آن زمان این وزارتخانه در نظر داشت تعدادی از وسایل کمک آموزشی مورد نیاز دانشجویان نابینا از جمله رایانه، چاپگر بریل، برجسته نگار، نقشه خوان و نرم افزارهای مربوط را تهیه کند.) در اسفند همان سال، نامه‌ای دیگر از طرف مسئولان وزارتخانه برای تعیین دو مکان مناسب در کوی و پردیس اصلی دانشگاه تهران جهت استقرار تجهیزات مذکور و ارائه خدمات به دانشجویان نابینا فرستاده شد و اعلام گردید که تجهیزات پیش بینی شده به این دانشگاه اختصاص داده خواهد شد. در آبان ماه ۱۳۷۸ش نامه‌ای از طرف مسئولان دانشگاه به ریاست کتابخانه مرکزی و مرکز اسناد جهت تعیین مکانی مناسب برای نصب تجهیزات رایانه‌ای و کمک آموزشی برای دانشجویان نابینا ارسال گردید؛ چند ماه بعد، ریاست کتابخانه موافقت خود را در این باره اعلام نمود و در تاریخ هشتم آذرماه همان سال، کار بخش ویژه نابینایان با انتقال این تجهیزات، توسط معاونت کتابخانه مرکزی و مرکز اسناد، آغاز گردید.
این بخش علاوه بر کتاب‌های بریل، مجهز به رایانه و تجهیزات ویژه است و نابینایان آن را زیر نظر معاون فنی کتابخانه مرکزی و مرکز اسناد دانشگاه اداره می‌کنند.
۲۳٫ کتابخانه مرکز نابینایان دانشگاه اصفهان: در آبان ۱۳۶۴ش هیئت رئیسه دانشگاه اصفهان، با درخواست دانشجویان نابینای این دانشگاه جهت تأسیس مرکزی مستقل برای سرویس دهی به آنان موافقت نمود. این مرکز فعالیت خود را با همکاری دو نفر به نام‌ها محمدعلی سمیعی و مرتضی هادیان آغاز نمود و در حال حاضر جدیدترین و متنوع‌ترین امکانات، خدمات و تجهیزات آموزشی، پژوهشی و رفاهی را با تأکید بر کاربرد فناوری جدید، در اختیار اعضای خود قرار می‌دهد. این مرکز دارای دو کتابخانه‌ی گویا و بریل است که کتاب‌های بریل به دلیل کمبود فضا و … افزایش قابل توجهی نیافته است. استقبال دانشجویان بینا جهت همکاری در تهیه کتاب‌های گویا و تمایل بیشتر دانشجویان نابینا به این کتاب‌ها باعث توسعه فراوان کتابخانه‌ی گویا شده است و پیوسته بر تعداد کتاب‌های آن افزوده می‌شود. در تهیه کتاب‌های گویا اقداماتی از قبیل: جذب دانشجویان بینا جهت همکاری در ضبط کتاب‌ها و جزوه‌ها، آموزش دانشجویان جذب شده در خصوص نحوه انجام کار، تنظیم برنامه کار بر اساس فرصت دانشجویان همکار و استودیوها، پذیرش کتب و جزوات و تعیین نوبت ضبط آنها، نظارت بر نحوه ضبط، طبقه بندی کتب جدید متناسب با موضوع آنها جهت قرار گرفتن در کتابخانه و شماره گذاری آنها و جایگزینی کتب تغییر یافته با کتب قدیمی انجام می‌پذیرد.
یکی دیگر از مهم‌ترین کارهای مرکز نابینایان دانشگاه اصفهان، مشاوره با پژوهشگران علاقه‌مند به تحقیق در امور معلولین به ویژه نابینایان و راهنمایی آنها و ارائه پیشنهاد درباره انتخاب موضوعات مرتبط با معلولان می‌باشد.
به جز کتابخانه‌های ذکر شده، در قسمت نابینایان بهزیستی‌های بسیاری از شهرها، بخش کتابخانه وجود دارد که کتاب‌هایی را به صورت غیر حرفه‌ای برای استفاده نابینایان آماده می‌کند که از ذکر آنها در اینجا صرف نظر شد. برخی کتابخانه‌های عمومی نیز مانند کتابخانه‌های ولی‌عصر اصفهان و آستان قدس رضوی مشهد بخشی را برای تهیه کتاب‌های نابینایان در هیچ‌یک از کتابخانه‌های تازه تأسیس رعایت نشده است. برای بهبود وضعیت کتابخانه‌های نابینایان و مطالعه‌ی هر چه بیشتر این قشر می‌توان پیشنهادهایی را به شرح زیر مطرح نمود:
۱- قرار دادن راهنمایی به خط بریل در کنار درب ورودی کتابخانه برای راهنمایی مراجعه کنندگان به فضا و مواد کتابخانه
۲- همکاری کارکنان کتابخانه‌های نابینایان با یکدیگر به منظور ایجاد و گسترش شبکه کتابخانه‌‌ای
۳- اختصاص بودجه‌ای خاص برای کتابخانه‌های نابینایان توسط دولت
۴- همکاری دانشگاه‌ها در تهیه کتاب‌های دانشگاهی برای دانشجویان نابینا
۵- تجهیز کتابخانه‌ها به نرم افزارها و سخت افزارهای ویژه‌ی نابینایان
۲۴٫ کتابخانه تخصصی معلولان: این کتابخانه وابسته به مؤسسه آل‌البیت لاحیاء التراث(ع) و جزء مجموعه کتابخانه‌های تخصصی زیر نظر حجهالاسلام سید جواد شهرستانی است. در سال ۱۳۹۲ تأسیس شد. مدیر آن آقای علی نوری است.
سه سال در خیابان صفاییه قم مستقر است ولی به دلیل در مسیر قرار گرفتن محل آن و عدم اختصاص مکان جدید فعلاً از سرویس‌دهی معذور است و کارمندان مشغول جمع‌آوری منابع، راه‌اندازی کتابخانه مجازی از طریق بانک جامع معلولان هستند. آدرس سایت بانک و کتابخانه اینگونه است.
این کتابخانه از نظر سازمانی وابسته به دفتر فرهنگ معلولین است آدرس دفتر فرهنگ معلولین اینگونه است: قم، بلوار امین، خیابان گلستان، کوچه ۱۱، پلاک ۴

مشکلات و آسیب‏ها
خدمات کتابخانه‌ای به نابینایان در ایران سابقه‌ای چندان طولانی ندارد و با گذشت بیش از پنجاه ‌سال از تأسیس نخستین مرکز آموزشی مخصوص نابینایان، به‌علت عدم برنامه‌ریزی صحیح و فقدان سازمان مسئول برای این امور هنوز کتابخانه‌ای که بتواند نیازهای مربوط را تأمین کند و از شاخص‏های مطلوب برخوردار باشد، موجود نیست. مراکزی که به تهیه مواد و ارائه خدمات کتابخانه‌ای به این گروه اشتغال دارند، به‌علت عدم برخورداری از تجهیزات و نیروی متخصص و عدم ارتباط با مراکز بزرگ فرهنگی نابینایان در خارج از کشور جهت استفاده از تجارب و تخصص آنها، نتوانسته‌اند وظیفه خود را به خوبی ایفا کنند.
از سویی استقرار کتابخانه‌های نابینایان تنها در مراکز استان‌ها، دستیابی نابینایان به آنها را بسیار مشکل و در مواردی غیرممکن ساخته است. خوشبختانه، امروزه در ایران کار سخت‌افزاری رایانه‌ای در کتابخانه‌ها برای نابینایان در اکثر استان‌ها انجام شده و به زودی فعالیت نرم‌افزاری یعنی تهیه برنامه‌های مدون و منظم الکترونیکی پایان می‌پذیرد تا هر نابینایی در هر استانی از کشور بتواند از طریق شبکه به مرکز کتابخانه رودکی وصل شود و از امکانات آن بهره گیرد.
خدمات کتابخانه‌ای به نابینایان و کم‌بینایان، یکی از وظایف پر زحمت کتابداران است. در دورانی که حجم اطلاعات موجود در جهان به سرعت افزایش می‌یابد، توجه به نیازهای اطلاعاتی این گروه برای جلوگیری از عمیق‌تر شدن شکاف ناشی از «محرومیت اطلاعاتی» میان بینایان و نابینایان در زمره تعهدات حرفه‌ای کتابداران تمام کتابخانه‌ها به‌شمار می‌رود. از این گذشته، بیانیه‌ها، مقررات، و آیین‌نامه‌های بین‌المللی تدوین شده از سوی سازمان‌های جهانی مانند سازمان ملل متحد، یونسکو، و ایفلا همواره بر حقوق برابر معلولان با سایر شهروندان و نقش محوری دولت‌ها در فراهم‌سازی امکانات کتابخانه‌های برابر تأکید می‌ورزند. در عین حال پیشرفت‌های فناورانه و ابعاد گسترده نظام‌های اطلاع‌رسانی الکترونیکی، افق‌های جدیدی را بر روی نابینایان گشوده و حجم و دامنه مواد و اطلاعات قابل دسترس برای این گروه را متحول ساخته است. فناوری‌های موجود در زمینه نظام‌ها و شبکه‌های رایانه‌ای امکان تهیه متون، اطلاعات، و داده‌های کتابشناختی را در انواع قالب‌های جایگزین چاپ (بریل، گویا، چاپ درشت) فراهم می‌کند. بنابراین، لازم است از این ابزارها و امکانات به نفع کاربران نابینا بین کتابخانه‌ها به‌گونه‌ای بهره‌گیری شود که طیف وسیعی از خدمات برای آنان دست‌یافتنی و قابل استفاده باشد.
کتابخانه‌ها موظفند امکان دسترسی کاربران نابینا و کم بینا به منابع و اطلاعات موردنیاز را در حداقل زمان، در شکل و قالب مناسب، و به تعداد لازم فراهم کنند. برای تحقق بخشیدن به این امر و استفاده هر چه بیشتر از منابع و امکانات موجود، لازم است خدمات کتابخانه‌ای به نابینایان با برنامه‌ریزی حساب شده و بر اساس اصل همکاری و مشارکت سازمان یابد. در بین مشکلاتی که بر شمردیم، چند مشکل اساسی‏تر است: کتابخانه‏های موجود توان و ظرفیت پاسخگویی به نیازهای نابینایان را ندارند. چون ارتباط با دنیای پیشرفته به روش منظم قطع بوده و بسیاری از منابع مهم و مرجع به ایران نیامده است. علاوه بر آن فناوری پیشرفته هم وارد نشده است. برای نمونه هیچیک از مراکز نابینایی ایران عضو دیزی نیستند. سومین مشکل اساسی اطلاع رسانی به معلولین هم به روز نیست. اساساً در ایران مراکز کتابشناسی و چکیده نویسی و امثال اینها که اطلاعات مورد نیاز را بومی‏سازی کرده و در اختیار کاربران معلول قرار دهد، وجود ندارد. مراکزی که هستند فاقد مهارت‏های لازم می‏باشند. از اینرو نابینایان نه به خود منابع کتابخانه‏ای، نه به فناوری مدرن و نه به اطلاعاتی که بدانند در دنیا چه خبر است دسترسی ندارند. این مشکلات موجب شده که در ایران، سالانه، ده عنوان کتاب مطلوب درباره موضوعات نابینایی تألیف و عرضه نشود.
مینا بشارتی، پژوهشی درباره کتابخانه‏ها و مراکز اطلاع‏رسانی مستقر در شهر تهران را بررسی و گزارش این پژوهش را به عنوان پایان‏نامه کارشناسی ارشد خود در سال ۱۳۷۷ دفاع کرده است. نتایج این پژوهش ذیلاً گزارش می‏شود. چون این پژوهش نخستین و تنها تحقیق در این موضوع است و نتایج آن می‏تواند راهگشا باشد. خانم بشارتی محدودیت‏های پژوهش را در سه بند چنین گزارش می‏نماید:
از بین نه کتابخانه، چهار کتابخانه آموزشگاهی است و در تابستان تعطیل بودند. از اوایل آبان‏ماه قادر به پاسخ‏گویی به پرسشنامه‏ها بودند با اینکه در این زمان به دلیل تعطیلی رسمی دانشگاه‏ها و مدارس، نابینایان وقت بیشتر برای مطالعه دارند اما متأسفانه با بسته بودن، بسیاری از اوقات آنان هدر می‏رود. از سوی دیگر این تحقیق چند ماه معطل باز شدن این کتابخانه‏ها بود.
ـ در اکثر کتابخانه‏ها آمار ثبت شده و دقیق نداشتند، لذا کتاب‌ها و نوارها بر روی قفسه‏ها شمارش شد که انجام آن چندان آسان نبود.
ـ عدم وجود مرکز، نهاد، یا سازمان مشخصی برای شناسایی کتابخانه‏ها و مراکز اطلاع‏رسانی نابینایان و نیمه‏بینایان.
آنگاه به سراغ تجزیه و تحلیل یافته‏های خود می‏رود. اما پیش از تجزیه و تحلیل، مبنا و معیاری مطرح می‏کند و بر مبنای آن، یافته‏ها سنجیده و درستی یا نادرستی آنها به دست آید.
کتابخانه به منزله یک نهاد اجتماعی است. هدف کتابخانه‏ها و مراکز اطلاع‏رسانی از جمله کتابخانه‏ها و مراکز اطلاع‏رسانی نابینایان و نیمه‏بینایان در به ثمر رساندن رفع نیازهای اطلاعاتی مراجعه‏کنندگان خود، گسترش فرهنگ و ارتقای علم و دانش و ایجاد امکانات و شرایط مناسب برای پر کردن اوقات فراغت مراجعه‏کنندگان خود می‏باشد.
ـ از ۹ کتابخانه مورد بررسی، ۵ کتابخانه دارای استودیو و یک کتابخانه دارای چاپخانه بریل است.
ـ هیچ یک از کتابخانه‏های مورد پژوهش اختصاصاً برای نابینایان و نیمه‏بینایان ساخته نشده است. یعنی خانه یا اداره بوده که اندکی تغییرات در ساختمان تغییر کاری یافته و تبدیل به کتابخانه شده است.
ـ از ۹ کتابخانه مورد پژوهش، ۶ کتابخانه فضای فعلی کتابخانه را کافی نمی‏دانند که از آن میان فقط دو کتابخانه برنامه‏ریزی جهت توسعه کتابخانه دارند و ۴ کتابخانه دیگر هیچ‏گونه برنامه‏ای جهت توسعه کتابخانه خود ندارند.
ـ تعداد کل نیروی انسانی کتابخانه‏ها ۳۷ نفر است که از این تعداد فقط ۴ نفر دارای تحصیلات کتابداری در سطح کارشناسی و ۳۳ نفر دارای تحصیلات غیرکتابداری می‏باشند. قابل ذکر است که هیچ یک از نابینایان و نیمه‏بینایان دارای تحصیلات کتابداری نیستند.
ـ از ۳۷ نفر تعداد کل نیروی انسانی در کتابخانه‏های مورد پژوهش ۶ نفر نابینا، ۳ نفر نیمه‏بینا و ۲۸ نفر بینا هستند.
ـ از کل کتاب‌های موجود که ۱۳۶۱۳ عنوان می‏باشد، ۱۸۱۶۸ عنوان کتاب‌های بریل، ۱۱۷۴۵ عنوان کتاب‌های عادی است، و در کلیه کتابخانه‏ها مجموعاً ۱۲۳۴۰۱ نوار موجود است.
ـ فقط در یک کتابخانه تمام مواد کتابخانه (کتاب‌های بریل، عادی، نشریات و نوارها) فهرست‏نویسی شده است.
ـ با توجه به این نکته که یکی از عوامل توسعه کتابخانه‏ها و مراکز اطلاع‏رسانی نابینایان و نیمه‏بینایان داشتن تجهیزات نوین و کافی می‏باشد، از بین تجهیزات ویژه بینایان و نیمه‏بینایان فقط دستگاه ضبط صوت در تمام کتابخانه‏ها موجود است. اما تجهیزات و امکانات در این کتابخانه‏ها به این شرح است: ماشین تایپ بریل ۷ کتابخانه؛ دستگاه بهدید ۴ کتابخانه؛ زیراکس بریل ۵ کتابخانه؛ ذره‏بین درشت‏کننده ۳ کتابخانه؛ دستگاه تکثیر نوار کاست ۷ کتابخانه؛ فرهنگ گویا یک کتابخانه.
اینها حداقل و پایین‏ترین امکانات موردنیاز است. اما امکانات مدرن‏تر و جدیدتر مثل انگشتی بریل در این کتابخانه‏ها وجود ندارد.
لازم به تذکر است با اینکه این کتابخانه‏ها در تهران به عنوان پایتخت استقرار دارند و نسبت به شهرهایی مانند زاهدان در سیستان و بلوچستان، سنندج در کردستان، یاسوج و شهرکرد وضعیت بسیار بهتری دارد.
در نهایت می‏توان گفت که برای بهبود و ایجاد پویایی بیشتر و برآوردن احتیاجات اطلاع‏رسانی نیاز به همکاری تمامی سازمان‏ها، نهادها، مؤسسات خیریه، و افراد خیر یک جامعه دارد و انجام این مهم از عهده فرد یا سازمانی خاص امکان‏پذیر نخواهد بود.
کتابخانه‏ها و مراکز اطلاع‏رسانی اگر برای بیناها یک ضرورت است برای نابینایان ضرورتی مضاعف است. چون هزینه‏های گویاسازی کتب یا بریل کردن منابع موردنیاز چند برابر بیشتر از کتب معمولی است. و کتابخانه‏ها با تهیه این منابع و در اختیار نابینایان قرار دادن می‏توانند اندکی از مشکلات مالی آنان بکاهند. همچنین در زمینه دستگاه‏ها و برنامه‏های موردنیاز که گاه چند ده میلیون تومان است و هیچ نابینایی در ایران توان خرید آنها را ندارد. فقط کتابخانه‏ها می‏توانند اینها را در اختیار روشندلان قرار دهند.
گذشته از اینها معمولاً روشندلان به دلیل فقر مالی، مکان مناسبی برای مطالعه ندارند. بهرحال کتابخانه‏ها و مراکز اطلاع‏رسانی برای نابینایان یک ضرورت جدّی است که در همه شهرهای کوچک و بزرگ باید دایر شود.

راه‌کارهایی جهت سهولت دسترسی نابینایان به کتابخانه‌های نابینایان
۱٫ برای کتابخانه‏هایی که در طبقات مختلف قرار دارند، وجود دکمه آسانسور به صورت حروف بریل، دستیابی نابینایان به کتابخانه را تسهیل می‏کند.
۲٫ قرار دادن راهنمایی به خط بریل در کنار درب ورودی کتابخانه برای راهنمایی مراجعه‏کنندگان به فضا و مواد کتابخانه مثمر ثمر خواهد بود.
۳٫ برای غلبه بر مشکلات مالی کتابخانه‏ها، دولت بودجه‏ای خاص به طور سالانه برای کتابخانه‏ها اختصاص دهد.
۴٫ آموزش و بازآموزی نیروی انسانی در کتابخانه‏ها، ضروری به نظر می‏رسد.
۵٫ همکاری کارکنان کتابخانه‏های نابینایان و نیمه‏بینایان با یکدیگر به منظور ایجاد و گسترش شبکه کتابخانه‏ای ضروری به نظر می‏رسد.
۶٫ تازه‏های کتاب به صورت بریل و گویا تهیه شود و در دسترس نابینایان و نیمه‏بینایان مراجعه کننده کتابخانه‏ها قرار گیرد.
۷٫ دسترسی به نشریات به شکل گویا انجام گیرد.
۸٫ در مجموعه‏سازی کتابخانه‏ها، تهیه و تدوین خط‏مشی برای انتخاب مواد توسط کمیته و هیأت‏های انتخاب مواد لازم است.
۹٫ با فهرست نویسی کلیه مواد، منابع موردنیاز با سرعت و سهولت بیشتر به دست مراجعان می‏رسد، و در ضمن اشتراک منابع نیز به سهولت صورت می‏گیرد و با اشتراک منابع از دوباره کاری جلوگیری می‏شود و اجرای این برنامه، صرفه‏جویی مالی به همراه دارد.
۱۰٫ ایجاد شبکه امانت بین کتابخانه‏ها موجب خواهد شد که کلیه این کتابخانه‏ها از منابع یکدیگر مطلع باشند و در صورت لزوم منابع موردنیاز را به یکدیگر امانت دهد.
۱۱٫ کتابخانه عمومی که به عنوان یک قدرت اجتماعی در خدمت عموم مردم یک جامعه است باید چتر حمایتی خود را برای اقشار مختلف جامعه باز نگاه دارد. نابینایان و نیمه‏بینایان نیز از افراد جامعه هستند و باید قادر به دریافت خدمات از این کتابخانه‏ها باشند.
۱۲٫ یکی از وظایف کتابخانه ملی گردآوری کتاب‏هایی برای نابینایان و معلولان می‏باشد. برنامه‏ریزی جهت نیل به این هدف ضروری است.
۱۳٫ کتابخانه‏های دانشگاهی به عنوان مراکز آموزشی پرتحرک و پویا، موظف هستند مواد موردنیاز برنامه آموزشی، پژوهشی دانشگاه را برای همه دانشجویان فراهم کنند. متأسفانه هیچ اقدامی از این نظر برای دانشجویان نابینا و نیمه‏بینا انجام نگرفته است. دانشجویان نابینا به دنبال دانشجویان بینا هستند تا کتاب‌ها و جزوه‏ها را برای آنها به صورت نوار درآورند در صورتی که این وظیفه کتابخانه‏های دانشگاهی است که جهت رفع نیاز اطلاعاتی دانشجویان نابینا و نیمه‏بینا اقدام کنند.
۱۴٫ ارائه خدمات به صورت شبانه‏روزی در کتابخانه‏ها و یا حداقل دو شیفته بودن آنها سبب می‏شود که نابینایان و نیمه‏بینایان در اوقات فراغت بیشتر از کتابخانه‏ها استفاده نمایند.
۱۵٫ ایجاد امکانات برای استفاده دانش‏آموزان از کتابخانه‏های آموزشگاهی در تعطیلات تابستان موجب خواهد شد که دانش‏آموزان نابینا در ایام تعطیل هم بتوانند از کتابخانه‏ها و منابع موردنظر خود بهره‏مند شوند.
مآخذ
ارجمند، تاج‌الملوک، اطلاع‌رسانی به معلولان و پیشنهاد شبکه اطلاع‌رسانی برای معلولان کشور، تهران، دبیرخانه هیأت امنای کتابخانه‌های عمومی کشور، ۱۳۸۰؛ همو، «بررسی وضعیت کتابخانه‌ها و مراکز اطلاع‌رسانی نابینایان در کشورهای در حال رشد و… »، پایان‌نامه فوق‌لیسانس کتابداری، دانشگاه آزاد اسلامی، ۱۳۷۲؛ همو، «کتابخانه‌های مرکز نابینایان رودکی»، پیام کتابخانه، سال دوم شماره اول (بهار۷۱)، ۷۳-۷۷؛ همو، «نقش کتابخانه‌های عمومی در اطلاع‌رسانی معلولیت»، پیام کتابخانه، سال چهارم شماره اول و دوم (بهار و تابستان ۷۳)، ۵۴-۵۸؛ ازغندی، حمید، تاریخ آموزش و پرورش نابینایان ایران، کارشناسی ارشد، دانشگاه فردوسی، ۱۳۸۹؛«بخش نابینایان کتابخانه ملی راه‌اندازی شد»، کتاب هفته، شماره ۱۶۰؛ «بررسی وضعیت کتابخانه‌های نابینایان در ایران»، روزنامه شرق، شماره ۱۶۲؛ بشارتی، مینا، «بررسی وضعیت کتابخانه‌ها و مراکز اطلاع‌رسانی نابینایان و نیمه بینایان مستقر در شهر تهران»، فصلنامه کتاب، دوره دهم، شماره چهارم، زمستان ۱۳۷۸، ص ۴۹-۵۵؛ تعاونی، شیرین، استانداردهای ملی خدمات کتابخانه برای نابینایان، تهران، هیأت امنای کتابخانه‌های عمومی کشور، دبیرخانه، ۱۳۷۹؛ «جهان در تلاش برای کتابخوانی نابینایان»، کتاب هفته، شماره ۱۶۰؛ سلطانی، پوری، راستین، فروردین، دانشنامه کتابداری و اطلاع‌رسانی، تهران: فرهنگ معاصر، ۱۳۷۹؛ سلطانی‌زاده، شهین‏دخت، خدمات کتابخانه به معلولین و نابینایان، پایان‌نامه کارشناسی ارشد کتابداری و اطلاع‌رسانی، دانشگاه تهران، دانشگاه علوم تربیتی، ۱۳۵۴؛ کوانق، رزمری، «حمایت از نابینایان در زمینه آموزش و اشتغال» ترجمه مهرداد نیکنام، گزیده مقالات ایفلا (کوبا ۲۱-۲۷ اوت ۱۹۹۴)، زیرنظر عباس حری، به همت تاج‌الملوک ارجمند. تهران، کتابخانه ملی جمهوری اسلامی ایران، ۱۳۷۴، ص ۳۴۸-۳۶۷؛ «مطالعه نیازهای اطلاعاتی کاربران نابینای و کم‏بینای شهر کرمان»، فاطمه نوشین‏فرد، تحقیقات اطلاع‏رسانی و کتابخانه‏های عمومی، دوره ۱۶، ش۴، پیاپی۶۴، زمستان ۱۳۸۹؛ دائرهالمعارف کتابداری و اطلاع‏رسانی؛

National Library Service for the Blind and Physically Handicapped (NLS) the Library of Congress. www. loc.gov/nls.
www.ketabehafeteh.archive/160.
www.sharahNewsPaper.com/830122/life. htm.
www.Ketabehafteh.ir/archive/160.

0 پاسخ

دیدگاه خود را ثبت کنید

Want to join the discussion?
Feel free to contribute!

دیدگاهتان را بنویسید

نشانی ایمیل شما منتشر نخواهد شد. بخش‌های موردنیاز علامت‌گذاری شده‌اند *