معلولیت ناشنوایی- نابینایی

معلولیت ناشنوایی- نابینایی

گیتا موللی/ کارشناس ارشد شنوایی سنجی و عضو گروه مدیریت توانبخشی دانشگاه علوم بهزیستی و توانبخشی

ناشنوایی – نابینایی چیست؟
ناشنوایی- نابینایی معلولیت نادری است که گاه آن را به عنوان ترکیبی از دو اختلال حسی یا معلولیتی چند حسی می شناسند. اما در واقع چیزی بیش از ترکیب ساده دو معلولیت شنوایی و بینایی است. بیشتر افراد ناشنوا – نابینا کاملاً ناشنوا و کاملاً نابینا نیستند و مقداری باقیمانده شنوایی و بینایی دارند. گر چه برخی تقریباً کاملاً فاقد این دوحس‌اند. هنگامی فردی را ناشنوا – نابینا می نامیم که هیچیک از دو حس بینایی و شنوائی‌اش قادر به جبران اختلال حس دیگر نباشند. به عبارت دیگر نتواند مانند یک فرد ناشنوا یا نابینا عمل کند.
آنچه درمورد خود و دنیای پیرامون‌مان می‌آموزیم از راه بینایی و شنوایی است؛ از آنجا که افراد ناشنوا – نابینا فاقد این دو “حس ارتباطی” اند، حرکات، ارتباطات و دسترسی آنان به اطلاعات تا حد زیادی تحت تأثیر قرار می‌گیرد.
ناشنوایی – نابینایی مادرزادی و اکتسابی:
ممکن است فردی ناشنوا – نابینا متولد شود (مادرزادی) یا بعدها در طول زندگی دچار این معلولیت شود(اکتسابی). نیازها و مشکلات این دو گروه بسیار متفاوت‌اند، اما مهم این است که تأکید کنیم افراد ناشنوا – نابینا در وهله اول انسان‌اند. بنابراین نیازها، مهارتها، توانایی‌ها و چالش‌های آنان نیز مانند دیگر افراد متفاوت است.
مهم ترین علت ناشنوایی – نابینایی مادر زادی:
سرخک: در دهه‌های ۱۹۵۰ و ۱۹۶۰ ابتلا مادران باردار به سرخک شایع‌ترین و مهم ترین علل ناشنوایی – نابینایی مادرزاد بود. اما امروزه واکسیناسیون علیه این بیماری سبب شده است تعداد اینگونه معلولین تا حد زیادی کاهش یابد. به نظر می‌رسد ویروس سرخک بخش‌هایی از بدن جنین را که به هنگام ورود این عفونت در حال شکل‌گیری‌اند، از بین می‌برد. این ویـروس تأثیرهای بسیـار متفاوتی بر جا می‌گذارد اما کم شنوایی، مشکلات بینایی و قلبی از شایع‌ترین موارد هستند.
دیگر علل ناشنوایی – نابینایی:
امروزه شرایط بالینی موجود در مؤکدهای زودرس و ضربات هنگام تولد شایع‌ترین علل ناشنوایی- نابینایی مادرزادی هستند. ممکن است بیماری‌های ژنتیکی مادر یا عفونت‌های دوران بارداری منجربه تولد زودرس نوزاد شوند. همچنین عفونت‌های شدید دوران کودکی ممکن است سبب صدماتی به مغز گردند و مشکلاتی نظیر کودکان ناشنوا – نابینایی مادرزادی ایجاد کنند. این کودکان اغلب دچار ناتوانی‌هایی در دیگر زمینه‌ها نیز هستند نظیر اختلال‌های یادگیری، صرع، اختلال خوردن و اشکالات حرکتی و ناتوانی‌های فیزیکی شدید. کودکان ناشنوا – نابینا باید هرچه زودتر تحریکات حسی و کمکهای تخصصی مناسب دریافت کنند. در غیر این صورت تجربه انزوای شدید سبب می‌شود مشکلات بیشتری در برقراری ارتباط و رشد مهارت‌های یادگیری آنها ایجاد شود.
ناشنوا – نابینایان مادرزادی نیازمند چه حمایت هایی هستند؟
افراد ناشنوا – نابینا نیازهای ویژه‌ای دارند که مراکز خدماتی ناشنوایان و نابینایان قادر به ارائه آن نیستند. در بسیاری از موارد، افراد ناشنوا – نابینای مــادرزاد دچار ناتوانی های یادگیری و یا فیزیکی دیگری نیز هستند. این افراد نیاز به حمایت متخصصی دارند که بتواند با توجه به مجموعه توانایی‌ها و ناتوانی‌های هر فرد با وی کار کند.
امروزه ارتباط در این افراد بسیار مشکل است زیرا به علت قرار نگرفتن در معرض تحریک‌های گوناگون حتی گفتار نیز برای آنان مفهوم بسیار پیچیده‌ای دارد. کار انفرادی فشرده با کودکان ناشنوا – نابینا به آنان کمک بسیاری می‌کند. ممکن است آنان برای برقراری ارتباط از علائم خاص، زبان اشاره یا دیگر نظام‌های ارتباطی استفاده کنند.
تمام کودکان و بزرگسالان ناشنوا – نابینا توانایی یادگیری و پیشرفت دارند. اما متأسفانه در صورت عدم دریافت کمک مناسب به علت محروم بودن از تحریکات حسی رشد فیزیکی وذهنی آنان ممکن است آهسته‌تر از افراد هنجار باشد. نکته حائز اهمیت برای پیشرفت‌های آتی کودکان ناشنوا – نابینا شناسایی زودرس و آموزش‌های فشرده و دائمی برای آنان است. باید به آنان آموخته شود تا حد ممکن از باقیمانده شنوایی و بینایی خود استفاده کنند و توانایی‌های حواس دیگر خود به ویژه حس لامسه و چشائی – را به حداکثر برسانند.
علل عمده ناشنوایی نابینایی اکتسابی:
ناشنوایی – نابینایی اکتسابی علل متعددی دارد. علت عمده این نوع معلولیت نشانگان آشر است. در سال‌های اخیر تعداد سالمندانی که دچار افت شنوایی و بینایی می‌شوند رو به افزایش است. همچنین برخی از افراد ناشنوا یا نابینا ممکن است در اثر بیماری یا تصادف بینایی یا شنوایی خود را از دست بدهند.
عمده‌ترین اختلالات ایجاد کننده معلولیت ناشنوایی- نابینایی عبارتند از:
– نشانگان آشر
– نشانگان نشانگان شارژه
– نشانگان گلدن هار
– نشانگان آلستروم
– نشانگان توکسوپلاسموز
– نشانگان مننژیت
– نشانگان سیتومگالو ویروس
نشانگان آشر:
نشانگان آشر یکی از چالش برانگیزترین ناتوانی‌هایی است که کسی ممکن است با آن روبرو شود. افراد مبتلا به آشر ناشنوا یا سخت شنوا به دنیا می‌آیند، سپس بتدریج در اواخـر دوران کـودکی بینایی خـود را نیـز از دسـت می‌دهند. اما علیرغم چالش‌های بزرگی که این معلولیت به همراه می‌آورد، افراد مبتلا در صورتی که مــورد حمایـت‌های صحـیـح قــرار گیـرند، می‌توانند مانند هر کس دیگری به دانشگاه بروند، مشغول به کار شوند، ازدواج کنند و از زندگی خود لذت ببرند.
نشانگان آشر چیست؟
نشانگان آشر اختلالی ژنتیکی است که شــایع‌تــرین علت معلولیت بینایی – شنوایی به حساب می‌آید. نشانه‌های اصلی آشر، ضایعه شنوایی و اختلال چشمی است که رتینیت پیکمن توزا نامیده می‌شود. همچنین آشر مهمترین علت ناشنوایی – نابینایی در بزرگسالان است.
این اختلال باعث می‌شود سلولهای انتهایی شبکیه، اطلاعات مربوط به تغییر سطح نور و شکل اجسام را در دو گوشه میدان دید شخص به مغز نفرستند. این نوع محدودیت در میدان دید یا “تونل بینایی” سبب می‌شود فرد تنها اجسامی را ببیند که کاملاً در جلوی چشمش قرار دارند.
آیا نشانگان آشر منجر به نابینایی می‌شود؟
میزان کاهش بینایی و سرعت پیشرفت آن در افراد مختلف، تفاوت بسیاری دارد عده قلیلی از مبتلایان به نشانگان آشر، کاملاً نابینا می‌شوند. بسیاری در جوانی دچار شب کوری می‌شوند اما در نور روز بینایی هنجار خود را برای خواندن و دیدن اشیای ریز حفظ می کنند. کاهش میدان دید نیز بسیار شایع است. در این حالت فرد اطرافش را نمی‌بیند و تنها قادر به دیدن اشیائی است که مستقیماً روبرویش قرار دارند. همچنین ممکن است در تشخیص اندازه و عمق و تمایز رنگ‌های نزدیک به هم (خاکستری، سیاه و سفید) دچار اشکال شود و یا نور زیاد آزارش دهد.
نشانگان شارژه :
اگر یک وجه مشترک در همه مبتلایان به شارژه وجود داشته باشد، اراده قوی و عزم استوار آنان برای دست و پنجه نرم کردن با ناتوانی‌های مختلفی که این بیماری برای آنان به همراه داشته است.
بد شکلی های چشمی (Coloboma C): شامل نبود بخشی از چشم، که ممکن است همراه با اختلال بینایی باشد یا نباشد. این ضایعـه در صورت درگیری عنبیه سبب کاهش توانایی تطابق کودک در نور زیاد و در صورت درگیری شبکیه سبب ایجاد نقطه‌ای کور در میدان دید کودک می‌شود.
مشکلات قلبی (Heart defects H): باریک یا مسدود شدن راه بین محفظه بینی و نازو فارنکس (Choanal Atresia A)، که یکی از معیارهای تشخیصی مهم این نشانگان است. این حالت ممکن است یکطرفه یا دو طرفه باشد.
(Retarded Growth R) تاخیر رشدی کودک که با رسیدن فرد به سن بلوغ مشخص می‌شود.
(Genital Anomalies E) ناهنجاریهای گوش ممکن است گوش خارجی (گوش فنجانی شکل، پیچیده، بلند، کوچک یا عدم وجود گوش خارجی)، گوش میانی (بد شکلی استخوانچه ها، اوتیت سروز مزمن، ناهنجاری های تاندون رکابی) و یا گوش داخلی (کم شنوایی حسی عصبی فرکانس زیر) را درگیر کند. مبتلایان به این نشانگان غالباً کم شنوایی آمیخته دارند.
نشانگان گلدن هار :
نشانگان در سال ۱۹۵۲ نامگذاری شد. در آن سال دکتر گلدن هار مطلبی در مورد چند اختلال مربوط به صورت نوشت که معمولاً با هم در یک فرد بروز می کنند. میزان شدت این ناهنجاری‌ها بسیار متغیر است.
این ناهنجاری‌ها عبارتند از:
Macpostoma : دهان بیش از حد بزرگ که از یک طرف به سمت گوش کشیده شده است.
Hypoplasia : ماهیچه های صورت، چانه و پوست رشد کافی ندارند. گوشهای کوچک یا بد شکل.
Prfauficular : دانه‌های پوستی به ویژه در جلوی گوش در امتداد دهان.
ناهنجاری‌های دهانی: نظیر اشکالاتی در شکل زبان یا استفاده از آن، عدم وجود بزاق.
مشکلات گفتاری
Hemivertebre: ستون فقرات در یک سمت کوچک یا ناکامل است.
برخی مشکلاتی که ممکن است در برخی افراد وجود داشته باشند عبارتند از: اختلال‌های چشمی، ناشنوایی، شکاف لب یا کام، مشکلات داخلی که قلب، کلیه یا دست و پا را متأثر می‌کند. این بیماری بسته به میزان درگیری و نشانه‌های ایجاد شده در فرد به نام‌های دیگری نیز خوانده می‌شود که عبارتند از: Ocule, Cranofacial Microsomia, Hemifacial Microsomia, Syndrome Goldenhar, Auriculo- Vertebral (OAV) Spectrum
اقدامهای لازم :
این کودکان غالباً عمری طولانی و هوشی هنجار دارند. اقدام‌های مقتضی برای این افراد عبارتند از: آزمون‌هایی برای تشخیص ضایعه‌های داخلی احتمالی، سمعک، گفتار درمانی، ارتودنسی، فیزیوتراپی، جراحی پلاستیک (در موارد شدید)
نشانگان آلستروم (AS):
نشانگان آلستروم نوعی بیماری ارثی خیلی نادر و مهلک است که در اوان کودکی ظاهر می‌شود و به افزایش سن شدیدتر می‌شود.
توکسوپلاسموز :
یکی دیگر از علل ناشنوایی – نابینایی در کودکان بیماری توکسوپلاسموز است. توکسوپلاسموز توسط انگلی بنام توکسوپلاسما گوندی ایجاد می‌شود. این انگل کیست‌هایی درست می‌کند که از طریق مدفوع اولین میزبانش، گربه دفع می‌شود. کودکان در هنگام خاک بازی ممکن است آلوده به این انگل شوند. خوردن میوه و سبزیجات آلوده و لبنیات غیر پاستوریزه و گوشت نپخته هم می تواند موجب آلودگی شود. توکسوپلاسموز قابل انتقال به حیوانات دیگر و انسان است.
خوشبختانه عفونت منتقل شده خیلی ضعیف است و یک تورم غده مانند یا علائم سرماخوردگی خفیف را ایجاد می‌کند. اما در صورت ابتلای خانمهای باردار، سبب بروز ناهنجاری در کودک درون رحم می‌شود، در اوایل بارداری احتمال ابتلای کودک کم است اما در صورت بروز بیماری بسیار شدید است.
نوزادانی که مبتلا به توکسوپلاسموز به دنیا می‌آیند (به ویژه اگر در ماه ۶-۳ جنینی مبتلا شده باشند) علائم شدیدی نشان می‌دهند. این علائم عبارتند از هیدروسفالی، کلسیفیکاسیون مغز و از بین رفتن شبکیه، صرع و ناشنوایی هم ممکن است ایجاد شود. مهم‌ترین نگرانی این است که ممکن است بیماری چشمی تا دوران جوانی بروز نکند. این عفونت در ۲ نفر از هر ۱۰۰۰ زن باردار ایجاد می‌شود.
بیشتر بزرگسالانی که مبتلا به توکسوپلاسموز می‌شوند بدون هیچ درمانی بهبودی می‌یابند گر چه می‌توان از داروهای سولفا نیز استفاده کرد. درمان عفونت‌های چشمی در این بیماری بسیار پیچیده است و زنان باردار مبتلا باید از داروهای چندی استفاده کنند زیرا داروی اصلی بسیار قوی و مضر است. برای کیست‌ها درمان خاصی وجود ندارد بنابراین ممکن است کیست‌ها باز هم عود کنند.
سیتومگالوویروس :
نشانگانهای مختلفی می‌توانند گوش و چشم را هر دو را متأثر کنند. این امر بیشتر به دلیل شکل‌گیری همزمان گوش و چشم در جنین (۱۲ هفته نخست بارداری) است. همچنین شباهت‌هایی بین دو عضو وجود دارد از جمله اینکه خاستگاه مشترکی دارند. بنابراین بیماری‌های بسیاری هر دو عضو را متأثر می‌کنند و سبب معلولیت حسی دو گانه‌ای نظیر ناشنوایی ـ نابینایی می‌شوند. از این رو بسیاری از علل ناشنوایی پیش از تولد همراه با اختلالات بینایی‌اند. حال آنکه در علل پس از تولد ارتباطی بین این دو مشاهده نمی‌شود.
سیتومگالوویروس یا CMV یکی از علل پیش از تولد معلولیت ناشنوایی- نابینایی است. سیتومگالوویــروس به معنای “سلول ویروس بزرگ” و ویروسی شایع است. این ویروس از گروه ویروس‌های هرپس و معمــولاً ابتــلا بــه آن بی علامت است (گاه ممکن است نشانه‌های سرماخوردگی خفیفی مشاهده شود). زمانی که فرد یکبار دچار این عفونت شود ویروس غالباً بدون هیچ علامتی در بدن در حالت کمون باقی می‌ماند. اما می تواند هر چند وقت یکبار فعال شود. CMV به قدری شایع است که حدود نیمی از جمعیت بریتانیا تا ۳۰ سالگی دچار آن شده‌اند. ستیومگالوویروس از راه بزاق دهان، ادرار و دیگر ترشحات بدنی منتشر می‌شود و پیشگیری از آن بسیار دشوار است زیرا معمولاً از فردی به ما سرایت می کند که ظاهراً هیچگونه علائمی نشان نمی دهد. در صورتی که خانمی در دوران بارداری مبتلا به CMV شود ممکن است آنرا به جنین خود انتقال دهد. در این صورت احتمال دارد برخی نوزادان صدمه ببینند اما نشانه‌های بیماری تنها در ۱۰ درصد از کودکان مبتلا بروز می‌کند و تنها نیمی از این کودکان دچار معلولیت‌های جدی می‌شوند.
مشکلات ایجاد شده در اثر سیتومگالوویروس مادرزادی بسیار متفاوت است اما شامل این موارد می شود: یرقان، دانه‌های قرمز پوستی، بزرگ شدن کبد و طحال، اسپاستی سیتی (عدم کنترل حرکت)، کلسیفیکاسیون درون جمجمه‌ای یا دیگر نقاط بدن، کم‌توانی ذهنی و حمله‌های ناگهانی. در برخی موارد ممکن است کم شنوایی تنها نشانه باشد، برخی افراد هم دچار اختلالات بینایی شدید می‌شوند. میزان شیوع سیتومگالوویروس در حدود ۳ نوزاد از هر ۱۰۰۰ نوزاد (آمار کشور انگلستان) است.
این ویروس واکسن خاصی ندارد و تشخیص پیش از تولد ناممکن است و اکثر نوزادان مبتلا نشانه خاصی ندارند.
مننژیت :
مننژیت نوعی بیماری است که در آن مننژهای مغز و نخاع در اثر عفونتی ویروسی یا باکتریایی ملتهب می‌شوند. در موارد نادری این بیماری منشاء قارچی دارد. نوع باکتریایی مننژیت مهلک اما نوع ویروسی آن کم خطرتر است.
مننژیت باکتریایی بیش از ۵۰ نوع باکتری می‌توانند سبب بروز مننژیت شوند که برخی از آنها ممکن است سبب سپتی سمی (مسمومیت خونی) شوند که کشنده است.
مننژیت در بزرگسالان معمولاً از نوع پرخطرتر است و سبب ضایعه‌های عصبی دراز مدت و حتی مرگ می‌شود. در نوزادی غالباً این بیماری از نوع کم خطرتر می‌باشد. این بیماری بیشتر کودکان، سالمندان و افرادی را مبتلا می‌کند که دستگاه ایمنی ضعیفی دارند.
مننژیت ویروسی :
این نوع مننژیت غالباً بیماری خفیفی است که با علائم سردرد، تب، بی حالی عمومی مشخص می شود و شایع‌تر از نوع باکتریایی است. معمولاً بدون درمان بالینی به خودی خود بهبود می‌یابد و دوره یکی دو روزه‌ای بیش ندارد.
نشانه های بیماری :
مننژیت یک بیماری پرخطر است که می‌تواند در عرض چند ساعت منجر به مرگ فرد مبتلا شود. از این رو شناخت علائم بیماری و اقدام فوری در نجات جان مبتلایان حائز اهمیت است.
نشانه‌های مننژیت عبارتند از: تحریک‌های پوستی (گر چه در همه موارد مشاهده نمی‌شود). خواب آلودگی یا کاهش سطح هشیاری، تب، استفراغ، سردرد شدید، سفتی گردن، بیزاری از نور شدید. همچنین ممکن است سپتی سمی ایجاد شود که علائم آن دستها و پاهای سرد، تنفس سریع، درد شکم، ماهیچه‌ها و مفاصل و گاه اسهال است. همه علائم لزوماً در همه افراد مشاهده نمی‌شود.
در کودکان، تورم یا سفتی فونتانل، رنگ پریدگی یا ایجاد لک‌هایی روی پوست، بی اشتهایی، بی قراری همراه با گریه‌ای جیغ مانند یا ناله (هنگامی که در آغوش گرفته می‌شوند)، سفتی بدن و حرکت‌های غیر ارادی یا شلی بدن مشاهده می‌شود. کودکان نارس یا با وزن کم هنگام تولد بیشتر در معرض مننژیت نوزادی‌اند. زایمان طولانی مدت هم خطر ابتلا را افزایش می‌دهد.
مشکلات و ناتوانی‌های پس از بیماری :
اختلال‌های شنوایی / ناشنوایی / وزوز
فقدان بینایی / تغییراتی در میزان دید
ضایعه‌های مغزی (اختلالات شدید فقط در ۲ درصد موارد اتفاق می افتد)
سفتی مفاصل
عدم تعادل
حمله‌های صرع (۴ درصد موارد)
ضایعه‌های پوستی (در اثر سپتی سمی)
قطع عضو (در اثر سپتی سمی شدید)
ورم مفاصل
ضعف / فلج / اسپاسم
افراد ناشنوا – نابینا دچار اختلال شدیدی در دستگاه شنوایی و بینایی خود هستند. برخی کاملاً ناشنوا و نابینا هستند، اما برخی دیگر از یک یا هر دو حس خود اندک باقیمانده‌ای دارند.
۹۵ درصد از آنچه ما در خود و دنیای پیرامون خود می‌آموزیم از طریق شنیدن و بینایی است، از این رو افراد ناشنوا – نابینا با چالش‌های فراوانی به ویژه در زمینه برقراری ارتباط و دستیابی به اطلاعات در دنیای پیرامون خود روبرو هستند.
افراد ناشنوا – نابینا می‌توانند از روش‌های ارتباطی متفاوتی استفاده کنند. برخی همزمان چند روش ارتباطی به کار می‌برند.
مشکلات ارتباطی افراد دچار اختلال‌های مادرزادی سیستم بینایی و شنوایی با افرادی که در سال‌های نخست زندگی اندکی شنوایی و بینایی خود را تجربه کرده‌اند تفاوت بسیاری دارد. نیازهای ارتباطی افراد ناشنوا – نابینا محدوده گسترده‌ای را در بر می‌گیرد و در زمان‌های مختلف ممکن است بسیار متفاوت باشد. همچنین ممکن است برخی از افراد ناشنوا – نابینا برای بیان احساس خود از دو یا چند روش ارتباطی و برای دریافت اطلاعات از روش دیگری استفاده کنند. به عنوان مثال :
– کودکی که بینایی اندکی دارد، ناشنوای عمیق و دارای ناتوانی‌های فیزیکی است ممکن است متوجه زبان اشاره شود اما برای بیان احساسات خود نیاز به روش ارتباطی دیگری دارد.
– فردی دچار نشانگان آشر ممکن است در جوانی زبان اشاره را آموخته باشد اما با کاهش بینایی خود به تدریج باید به روش دیگری اشاره را درک کند.
– افراد سالمند یک عمر برای برقراری ارتباط از شنوایی و گفتار خود استفاده کرده‌اند اما با کاهش میزان دید و شنوایی اجباراً باید از سمعک و عینک‌های ویژه استفاده کنند.
نکته حائز اهمیت این است که هنگام کمک به یک فرد ناشنوا- نابینا جهت برقراری ارتباط، انعطاف پذیری داشته باشید. همچنین استفاده از چند روش ارتباطی می‌تواند مفید باشد. این شیوه را معمولاً روش ارتباط کلی می‌گویند.
شیوه‌های مورد استفاده در روش ارتباط کلی عبارتند از :
– استفاده از گفتار – نوشتن کلمات
– هجی کردن با انگشت – انواع مختلف زبان اشاره
– زبان بدنی – ژستها و بیان چهره‌ای
– استفاده از تصاویر – استفاده از اشیاء خاصی برای موضوعی خاص
-الگوها – نمادها
-کشیدن خطوط – نوار
– خط بریل و مون
استفاده از زبان بدنی :
برخی افراد به ویژه آن دسته که ناشنوا – نابینا به دنیا آمده‌اند، هیچ روش ارتباطی مشخصی ندارند. در این موارد مهم این است که فرد را در یک دوره زمانی کاملاً تحت نظر داشته باشیم تا متوجه هر گونه حرکت ظریف در صورت یا بدن وی شویم. این حرکات نشان می‌دهد که آنها از وقایع پیرامون خود مطلع‌اند.
با گذشت زمان می توان روش ارتباطی ایجاد کرد تا فرد بتواند متوجه شود چه فعالیتهایی پیرامونش رخ می‌دهد و همچنین بفهمد حرکات بدنی اندک وی نیز توسط دیگران درک می‌شود.
ضروری است فردی که با یک ناشنوا – نابینا در تماس است از راه‌های مختلف مورد استفاده برای برقراری ارتباط – نظیر زبان بدنی و برخی ژستها – آگاه باشد.
ایجاد محیط مناسب :
برای رفع نیازهای ارتباطی فرد ناشنوا – نابینا نباید از هیچ تلاشی دریغ کرد تا محیطی با شرایط مناسب ایجاد شود، شرایطی از قبیل روشنایی کافی، عدم وجود نویز زمینه و … تا ارتباط با فرد در محیطی با شرایط تا حد ممکن مطلوب صورت گیرد.
روش‌های ارتباطی افراد ناشنوا – نابینا :
استفاده از اشیای خاص
برخی از افراد ناشنوا – نابینا می‌آموزند برای بیان فعالیت مورد نظر خود از اشیاء خاصی به عنوان سمبل استفاده کنند. به عنوان مثال ممکن است فرد برای درخواست چایی به فنجان خود اشاره کند.
انواع زبان اشاره :
دراین زبان خاص که ویژگی‌های خود را دارد افراد با استفاده از اشاره‌های دست و بیان چهره‌ای از طریق دیداری ارتباط برقرار می‌کنند. این نوع زبان غالباً توسط اجتماع ناشنوایان مورداستفاده قرار می‌گیرد و دستور زبان و لغت معنی خاص خود را دارد. اما افراد ناشنوا – نابینا هم می توانند از آن استفاده کنند. این زبان اغلب مورد استفاده افراد دچار نشانگان آشر است.
هجی کردن:
دراین نوع روش ارتباطی برای نشان دادن حروف الفبا، فرد انگشتان یک دست را روی دسـت دیگر قـرار می‌دهد (هر کدام از حروف الفبا به نوعی خاص). درواقع این روش مکمل نظام‌های اشاره‌ای (درمورد اسامی و اماکن) است و خودش به تنهایی روش اشاره‌ای مستقلی نیست.
اشاره در میدان دید:
افراد ناشنوا – نابینایی که بینایی محدودی دارد در صورتی که اشاره‌ها در باقیمانده میدان دید آنها باشد قادر به درک زبان اشاره خواهند بود.
در قسمت ششم به ذکر برخی از روش‌های ارتباطی افراد ناشنوا- نابینا پرداختیم دیگر روش‌های مورد استفاده این افراد عبارت‌اند از:
لمس اشاره‌ها:
برخی از افراد از این روش استفاده می‌کنند به این ترتیب که فرد دستهایش را روی دست گوینده قـرار می دهد و اشاره‌ها را با دست لمس می‌کند. افراد دچار نشانگان آشر با کاهش قدرت بینایی خـود از ایـن روش ارتباطی استفاده می‌کنند.
Makaton:
در این روش اشاره‌های اصلی زبان انگلیسی بدون استفاده از هیچ گرامری به کار می‌روند. آموختن این روش بسیار ساده است و بسیاری از افراد استفاده از آن را به دیگر روشها ترجیح می‌دهند.
انگلیسی اشاره:
این روش شاخه‌ای از زبان انگلیسی است که معمولاً به عنوان یک وسیله آموزشی به کار می‌رود. برای هر یک از کلمه‌ها گفتاری، اشاره‌ای به کار می‌رود سپس مربی بلافاصله آن را به گفتار بر می‌گرداند.
Sing Supported English:
در این روش گوینده قسمت‌های مهم زبان گفتاری‌اش را با اشاره بیان می‌کند.
الفبای دستی افراد ناشنوا – نابینا
این روش در واقع همان روش هجی کردن انگلیسی الفباست که زیان اشاره انگشتی هم نامیده می‌شود. دراین روش فرد با قرار دادن انگشتان روی دستان شنونده، حروف را هجی می‌کند، در این روش گوینده و شنونده باید بتوانند کلمات را به درستی هجی کنند. گرچه آموختن این الفبا کمی مشکل است اما خیلی سریعتر می‌توان از طریق آن منظور خود را بیان کرد.
روشهای زبانی / شفاهی:
برخی از افراد ناشنوا – نابینا روش‌هایی را به کار می‌برند که بر استفاده از زبان گفتاری همراه با لب‌خوانی و تجویز سمعک‌های قوی دارند.
Block:
این روش هنگامی استفـاده می‌شود کـه هیچیک از طرفین با الفبای ناشنوایی – نابینایی آشنا نیستند. به این ترتیب که کلمه با انگشت حرف به حرف روی کف دست شنونده نوشته می‌شود.
نوشتن با اندازه بزرگ:
برخی از افرادی که عـادت داشته‌اند بـا استفاده از خواندن و نوشتن ارتباط برقرار کنند، مایلند مخاطبشان نوشته‌ها را با حروف بسیار بزرگ برایشان بنویسد یا تایپ کند.
خط بریل و مون:
هر دوی این خط‌ها به صورت لمسی حس می‌شوند. در خـط بریل یک سری نقاط برجسته برای نشان دادن یک یا چند حرف به کار می‌روند. در خط مون شکل‌های برجسته‌ای استفاده می‌شود که خیـلی شبیـه بـه حـروف اصلی‌اند.
سایر روش‌های ارتباطی افراد ناشنوا- نابینا عبارت‌اند از:
تادوما:
فرد ناشنوا – نابینا در این روش با لمس لب‌های گوینده و گلوی وی ارتعاش‌های گفتاری را حس می‌کند.
استفاده از فن آوری:
امروزه افراد ناشنوا – نابینا با استفاده از فن‌آوری‌های جدید نیازهای ارتباطی خویش را برآورده می‌کنند. نوع فن‌آوری مناسب به نوع ضایعه شنوایی و یا بینایی و میزان شدت آن بستگی دارد.
این افراد می‌توانند به روشهای گوناگون از رایانه‌ها برای برقراری ارتباط استفاده کنند. مثال‌هایی از این استفاده‌ها عبارت‌اند از:
– متن‌هایی که روی دیسکت ذخیره شوند را می‌توان برای افراد کم بینا با فونت بسیار بزرگ، پرینت کرد.
– متن هایی که روی دیسکت ذخیره شوند را می‌توان به صورت بریل، پرینت کرد.
– متن‌های ذخیره شده روی دیسکت را می‌توان برای افراد کم شنوا به صورت گفتاری با صدای بلند ضبط کرد.
– افراد چند معلولیتی می‌توانند از رایانه استفاده‌های آموزشی ببرند.
مثال‌های دیگری از پیشرفت‌های فن‌آوری عبارت‌اند از:
– تقویت کننده‌های زنگ تلفن
– مینی کام: که مانند تلفن هستند ولی گفت‌وگو را به صورت نوشته در می‌آورند.
– سیستمهای لوپ برای افرادی که از سمعک استفاده می‌کنند.
در اینجا فقط برخی از کاربردهای فن‌آوری ذکر شده است. امکانات بسیاری وجود دارند و فن‌آوری روز به روز در حال پیشرفت است.
سیستم‌های ویژه:
برخی از سیستم‌های ارتباطی به افراد ناشنوا – نابینا کمک می‌کنند با یکدیگر ارتباط برقرار کنند. به عنوان مثال نمادهای Rebus , Blis و Makaton
۱- سمبلهای Blis :
این زبان با الگوهای محدود، طوری طراحی شده است که واژگان افراد بدون گفتار را در برگیرد. در این زبان برای اشاره به موضوعی خاص سمبلهای مختلف در کنار یکدیگر به کار می‌روند، به عنوان مثال تصویر نمادین “یک گوش” با تصویر دیگری ترکیب می‌شود که نمایانگر “سکوت” یا “سر و صدا” باشد.
۲- نمادهای Rebus:
این نمادها، طرح‌هایی در مورد اشیاء یا فعالیت‌ها هستند که به فرد کمک می‌کنند منظور خود را بیان کند و با مخاطب خود ارتباط برقرار نماید.
۳- تصاویر Makaton:
این تصاویر یا نمادها همراه با لغت معنی‌های اشاره‌ای Makaton به کار می‌روند.
اگر بتوانید رابط فردی ناشنوا – نابینا باشید و برای برقراری ارتباط به او یاری کنید کاری بس ارزشمند کرده‌اید و برای خود شما هم تجربه‌ای منحصر به فرد خواهد بود. در سال‌های اخیر موضوع آموزش “رابط” افراد ناشنوا – نابینا مورد توجه ویژه قرار گرفته است.
نکته مهم استفاده از لباس‌های راحت و مناسبی است که دستان شما را کاملاً نشان دهد. به عنوان مثال اگر رابطی دارای پوست روشن باشد استفاده از رنگهای تیره مثل سیاه، سورمه‌ای یا سبز تیره بسیار مناسب است در حالی که رنگهای سفید چرک، کرم یا صورتی، برای افراد دارای پوست برنزه و تیره بهتر است.
نکته مهم دیگر این است که لباس‌هایی با رنگ یکدست بپوشیم و از پوشیدن لباسهایی طرح دار، راه راه یا خالدار خودداری کنیم. توصیه می‌شود به جای یقه‌های گرد یا یقه هفت از یقه‌های بلند استفاده کنید. یک ایده خوب، استفاده دائمی از ژاکت یا روپوشی است که رنگش با رنگ دستان شما متضاد باشد تا هر زمان نیاز بود آماده باشید. توجه به این امر برای هر رابطی می‌تواند مفید باشد، زیرا حتی ناشنوایان دارای بینایی هنجار نیز گاهی تغییرهایی در بینایی خود حس می‌کنند – مثلاً هنگامی که عینک یا لنزشان دچار مشکل می‌شود و یا پس از یک روز تمام لب خوانی چشمانی خسته دارند.
همچنین هرگز نباید از جواهرات استفاده کنید زیرا هم در لمس و هم از نظر بینایی ناراحت کننده است. استفاده از انگشتر، دستبند، گردنبند یا گوشواره‌های آویزدار موجب انعکاس نور شده و ارتباط را مختل می‌کند.
ناخن‌ها باید کوتاه، تمیز و دارای سطحی صاف و هموار باشد. لبه‌های تیز ناخن آزار دهنده است. بهترین حالت استفاده از لاک‌های بی رنگ و طبیعی است. هرگز از لاکهای قرمز روشن یا رنگهای تیره یا مانیکور استفاده نکنید.
توصیه می‌شود همواره بهداشت فردی را رعایت فرمائید. بوی عطرها یا کرمها و لوسیونهای دست ارتباط را مشکل می کند. گاه ممکن است فرد دچار آلرژی باشد و باعث ناراحتی وی هم بشود. همیشه از فرد ناشنوا – نابینا یا کم‌بینا بپرسید برای بهتر شدن ارتباط چه راه حلی پیشنهاد می‌کند.
به خاطر داشته باشید فرد دچار کم شنوایی و کم بینا ممکن است خود راه حل‌هایی برای برقراری ارتباط داشته باشد که مناسب حال باشد.
مأخذ: انجمن افراد ناشنوا- نابینای نبراسکا، بهار ۲۰۰۴

منبع: مجله تعلیم و تربیت استثنایی، شماره ۳۹-۳۸، بهمن و اسفند ۱۳۸۳

0 پاسخ

دیدگاه خود را ثبت کنید

Want to join the discussion?
Feel free to contribute!

دیدگاهتان را بنویسید

نشانی ایمیل شما منتشر نخواهد شد. بخش‌های موردنیاز علامت‌گذاری شده‌اند *