سـرگذشت‌ جنبش مونته سوری

سـرگذشت‌ جنبش مونته سوری

گیتا موللی/ کارشناس ارشد شنوایی‌شناسی،عضو گروه مدیریت تـوان‌بخشی‌
منبع: تعلیم و تربیت استثنائی , آبان و آذر ۱۳۸۳ – شماره ۳۵ و ۳۶

“کـودک‌ تـنها‌ از راه تجربه محیط پیرامون خویش است که رشد و تحول می‌یابد. و ما تجربه را‌ کار با کودک مـی‌نامیم.”
در حدود ۱۳۰ سال پیش،زنی متولد شد که‌ از بسیاری جنبه‌ها جلوتر‌ از‌ زمان خود حـرکت می‌کرد.ماریا مونته سـوری‌۱در سـال‌ ۱۸۷۰ در شهر چیار اوال‌۲در استان انکونای‌۳ایتالیاتولد شد.هنگام‌ فرغ التحصیلی‌اش در سال ۱۸۹۶،وی نخستین زن ایتالیایی بود که‌‌ موفق بع اخذ درجه پزشکی شده بود.پس از آن به کار در کلینیک‌ روان درمانی رم‌۴پرداخت و به تدریج به آمـوزش و درمان کودکان‌ دارای نیازهای وه علاقه‌مند شد.وی سال‌ها‌ در‌ این زمینه‌ می‌نوشت و سخن می‌گفت.در ۲۸ سالگی به مدیریت مدرسه ویژه‌ کودکان ناتوان-آهسته منصوب شد و آموزش‌های آنان را در محیط غنی آموزش با تکیه بر همه حـواس و روشـ‌های‌ تجربی‌‌ دستی‌۵آغاز کرد.پس از گذشت ۲ سال این کودکان موسسه‌ای،که‌ پیش از”آموزش ناپذیر و ناتوان‌”خوانده می‌شدند،تحت‌ راهنمایی وی امتحانات مدرسه با موفقیت گذراندند و در آزمون‌ استاندارد‌ مدارس‌ عادی ایتالیا قبول شـدند.ایـن موضوع تا بدان حد عجیب به نظر می‌رسید که متخصصان تعلیم و تربیت،دکتر مونته‌
مونته سوری بر این باور بود که ذهن و دست بشدت‌ به‌ هم‌ پیوسته‌اند.او محیطی‌ سـاخت کـه‌ در‌ آن‌ کودکان خردسال از راه‌ دستکاری وسایل و با مشاهده و تمرین‌های تکراری،خود از محیط می‌ آموختند
سوری‌ را‌ معجزه‌گر‌ خواندند.اما این امر فکر و ذهن او را‌ به‌ خـود مـشغول کـرده بود که‌”اگر می تـوان کـودکان کـم توان ذهنی را به‌ سطح کودکان عادی رساند،پس‌ توانایی‌های‌ بالقوه‌ کودکان عادی‌ چیست؟”.وی به این می‌اندیشید که چرا باید سطح‌ آموزشی‌ کـودکان عـادی تـا این حد پایین باشد که در آموزش‌های هوشی، هـم سـطح کودکان کم توانی ذهنی‌ رتبه‌بندی‌ شوند‌.از این‌رو در سال ۱۹۰۱ به تحصیلات خود در رشته‌های روان‌شناسی‌،فلسفه‌ و مردم‌شناسی‌۶ادامه داد و استاد مردم‌شناسی دانـشگاه شـد.اشـتیاق‌ او برای کمک به کودکان تا بدان اندازه‌ زیاد‌ بود‌ کـه کرسی استادی‌ دانشگاه و حرفه‌پزشکی خود را نیز کنار گذاشت و زندگی‌اش را‌ وقف‌ رسیدن‌ به این هدف کرد.در سال ۱۹۰۷ دکتر مـونته سـوری‌ کـارهای خود را روی‌ ۵۰‌ کودک‌ ۵-۳ ساله خیابانی خیابان های‌ متروکه و کثیف محله فـقیرنشین سـان لورنز و شهر روم آغاز کرد‌. در‌ آنجا او تنها یک اتاق،یک مربی آموزش ندیده و مقدار زیادی‌ لوازم خرده‌ریز‌ بـرای‌ بـهبود‌ درک حـسی این کودکان داشت، وسایلی که پیش از آن برای کودکان کم توان‌ ذهنی‌ بـکار بـرده بـود. از آنجایی که او نه یک مربی بلکه مردم‌شناس بود‌،کار‌ با‌ کودکان‌ را با مشاهده رفـتارهای آنـان آغـاز کرد و توجه می‌کرد آنان چه می‌ کنند و به‌ چه‌ چیزهایی علاقه‌مندند.او متوجه شد کـودکان بـزرگتر ابتدا به نیاز به تشویق‌ دارند‌ تا‌ جلب آموزش‌ها شوند.و زمانی که‌ وسـوسه مـی‌شوند از وسـایل استفاده کنند،دامنه توجهاش بسیار زودگذر‌ و ناپاتیدارنر‌ از‌ کوچکترهاست.همچنین با کمال شگفتی‌ متوجه شـد کـودکان خردسال‌تر باتوجه کامل به‌ طرف‌ لوازم جذب
می‌شدند و بدون تشویق،بارها و بارها با آنـها کـار مـی‌دند.او همچنین دریافت کودکان توانایی‌ خستگی‌ برای جذب‌ معلومات از محیط اطراف خور دارند و مشتاقانه به دسـتکاری لوازمـ‌‌ می‌پردازند‌.
ماریا مونته سوری در آن سال مرکزی‌ برای‌ مراقبت‌ از این‌ کودکان فقیر تـاسیس کـرد و نـام‌ آن‌ را”” casa dei Bambini به‌معنای‌ “خانه کودکان‌”گذاشت.آوازه کودکان استثنایی دکتر مونته‌ سوری‌‌ سبب شد افرادی از سراسر‌ جـهان‌ بـرای دیـدن‌ آن‌ مرکز‌ مراجعه کنند. دکتر مونته سوری به‌ مشاهده‌ی‌ خود ادامه داد و بـا آزمـون و خطا ،روشی را ایجاد کرد که در‌ عصر‌ خود روشی بسیار تندرو و افراطی‌ محسوب‌ می‌شد و او نام این‌ روشـ‌ را روش مـونته سوری نامید‌.
فلسفه اصلی این روش بر ایـن حـقیقت‌ ساده استوار‌ بود‌ که کودکان خودشان بـه‌ خـودشان‌ مـی‌آموزند‌
سپس‌ به ترتیب مربیانی‌ با‌ این روش پرداخـت و هـدف‌ اصلی‌‌ خود را بهبود زندگی کودکان قرار داد.کلاس‌هایی به روش مونته‌ سوری در گوشه‌ و کنار‌ جـهان پدیـدا شد که همان نتایج‌ شـگفتی‌‌ آفـرین سان‌ لورنـزو‌ را‌ داشـت.هـر قسمتی از‌ یک شی،هر فعالیتی و اتـفاقی مـی‌توانست برای کودکان آموزنده باشد.
روش‌های آموزشی وی برگرفته از‌ خود‌ کودکان بود.او کودکان را مـحدود‌ نـمی‌کرد‌،بلکه‌ در‌ محیطی‌ قرار می‌داد تا‌ خـود‌ را نشان دهند.میزها و صـندلی‌ها بـه اندازه قد کودکان و قفسه‌های‌ کـوتاه هـمه در دسترس آنان بود‌ و طوری‌ به‌ آنان آموزش می‌داد که‌ مستقل باشند و خود‌ هـمه‌ کـار‌ خودشان‌ را‌ انجام‌ دهند.او ساعت‌ها بـه مـشاهده کـودکان می‌پرداخت و می‌دید کـه بـه‌طور طبیعی و بدون‌ کمک بـزرگسالان از هـمه تجربه‌های خود نکته‌ها می‌آموزند.دکتر مونته سوری در خانه کودکان خود‌ مشاهده کرد که کـودکان‌ خـردسال در محیط آموزشی سرشار از لوازم متناسب با سـن کـودک‌ (به تـصویر صـفحه مـراجعه شود) ،بهترین یادگیری را دارنـد؛زیرا این‌چنین محیطی می‌تواند تجربه‌هایی در‌ اختیار‌ کودک بگذارد که به‌طور مستقل و با انگیزه‌ خود بـیاموزد.بـه جای ارایه اطلاعات خام به کـودکان،بـه آنـان‌ مـی‌آموخت جـذب فعالیت‌های هدف‌دار شـوند.روش آمـوزش‌ مونته سوری نام او‌ را‌ در سراسر جهان با احترام همراه ساخت و جنبش جدیدی در تعلیم و تربیت ایجاد کرد.او در روش خـود هـمه‌ نـیازهای یک‌”کا کودک‌‌”را‌ در نظر می‌گرفت.فلسفه اصـلی‌ ایـن‌‌ روش بـر ایـن حـقیقت سـاده استوار بود که‌”کودکان خودشان به‌ خودشان می‌آموزند”.ایده‌های وی فراتر از کلاس‌های مونته‌ سوری بود و در همه حیطه‌ها‌ و روش‌های‌ آموزشی جای خود را‌ باز‌ کرد و همه کودکان از کودک دچار نـاتوانی یادگیری تا کودکان‌ تیزهوش را در برمی‌گرفت و به آنان قدرت می‌داد تا خود به‌طور مستقل در تمام طول زندگی از محیط خود بیاموزند‌ و این‌ در حقیقت هدف اصلی این جنبش اصلاحی آموزشی بود.
در سال ۱۹۵۱ مـونته سـوری توجه جهانی را به کلاس‌”خانه‌ شیشه‌ای‌”خود در نمایشگاه بین‌المللی پاناما اقیانوس آرام جلب‌ کرد‌.در‌ این سال‌ از وی خواسته شد یکی از کلاس‌های خود را در نمایشگاهی در سان فرانسیسکو بر پا کند‌ تا تعداد بیشتری از عـلاقه‌ مـندان بتوانند روش وی را مشاهده‌ کنند‌.اتاقی‌ ساخته شد که دیوار پشتی‌اش از جنس شیشه بود و تماشاچیان از آن سو به به تماشای‌ کودکان ‌‌می‌نشستند‌.۲۱ کودکی که همگی بـا مـحیط آموزشی مونته‌ سوری ناآشنا بـودند،بـه مدت‌ ۴ ماه‌ در‌ آن کلاس شرکت کردند. جایگاه تماشاچیان هرروز پر می‌شد و به هنگام ظهرکه کودکان‌ دست‌هایشان را‌ می‌شستند و نهار می‌خوردند،یکی جایی دیگر برای‌ نشستن نبود و هـمگی ایـستاده بودند.هردو‌ مال طـلای جـایزه‌ بهترین‌ شیئه‌ آموزشی نمایشگاه بین‌المللی به کلاس مونته سوری‌ تعلق گرفت.
الکساندر گراهام بل در یکی از نامه‌های خود در این دوره به‌ دکتر مونته سوری‌۸می‌نویسد:”در‌ آستانه آغـاز بـه کار انجمن‌ آموزشی مونته سوری آمریکا،افتخار دارم به اطلاع شما برسانم‌ که شما را به‌عنوان نخستین عضو افتخاری این انجمن انتخاب‌ کرده‌ایم و از این راه قدردانی عمیق‌ خود‌ را از کار عظیم شما برای‌ بـشریت بـه عرضتان مـی‌رسانیم‌”.
او همچنین دریافت کودکان توانایی‌ خستگی ناپذیری برای جذب معلومات از محیط اطراف خود دارند و مشتاقانه به‌ دستکاری لوازم مـی‌پردازند‌
دولت‌ اسپانیا در سال ۱۹۱۷ از وی دعوت کرد در آنجا یک‌ موسسه پژوهشی تاسیس کـند.در سـال ۱۹۱۹ او یـک سری دوره‌های‌ تربیت مربی را در لندن آغاز کرد‌ و در‌ سال ۱۹۲۲ به‌عنوان بازرس‌ دولتی مدارس ایتالیا برگزیده شد.اما بـه ‌ ‌عـلت مخالفت با فاشیسم‌ موسولینی‌۹به اجبار در سال ۱۹۳۴ ایتالیا را ترک کرد و به بارسلونای‌ اسـپانیا رفـت‌.سـپس‌ در‌ جنگ داخلی اسپانیا توسط یک‌ رزم‌ ناو‌ انگلیسی نجات داده شد.وی مرکز آموزشی مونته سوری را در لارن هـلند در سال ۱۹۳۸ تاسیس کرد.همچنین به آموزش‌ یک‌‌ دوره‌ مربی‌گری مونته سوری در هند(۱۹۳۹)پرداخـت.در‌ ۱۹۴۰‌ پس از وارد شدن هند در جنگ دوم جـهانی بـه همراه پسرش ماریو۱۰ مونته سوری به‌عنوان بیگانه و دشمن‌ توقیف‌ شد‌.اما باز هم به وی‌ اجازه داده شد دوره‌های آموزشی‌ خود را از همان جا اداره کند.
بعدها او مرکز مـونته سوری لندن‌ را‌ در‌ سال ۱۹۴۷ تاسیس کرد. روش مونته سوری از همان ابتدا با‌ استقبال‌ روبه‌رو شد.اما بعد از جنگ جهانی دوم یعنی سال ۱۹۵۰ به بعد بود که توجه‌ نسل‌ پس‌ از جنگ بار دیگر به آمـوزش‌های وی مـعطوف شد.ماریا مونته سوری‌‌ سه‌ جایزه‌ صلح نوبل را در سالهای ۱۹۴۹،۱۹۵۰ و ۱۹۵۱ به خود اختصاص داد و سرانجام در‌ سال‌ ۱۹۵۲‌ درنوردویک‌۱۱هلند با دار فانی وداع کرد.
پس از مرگ مونته سوری فلسفه‌ آموزش‌ وی،مواد آموزشی‌ و روش او در فرهنگ‌های مختلفی جای خـود را بـاز کرد‌ و انقلابی‌‌ به‌ویژه‌ در روش‌های آموزشی آمریکا پدید آورد.با گذشت زمان‌ که والدین به دنبال روش‌های‌ جدید‌ آموزش برای کودکانشان‌ برآمدند،این روش هرچه بیشتر جای خود را باز کرد‌.امروزه‌‌ هـزاران‌ مـدرسه مونته سوری در سراسر جهان به آموزش کودکان‌ با این روش می‌پردازند و ایده‌های ارزشمند‌ مونته‌ سوری جای‌ خود را به‌طور کامل در نظام‌های آموزشی مختلف باز کرده‌ است‌.
مونته‌ سوری بر این بـاور بـود کـه ذهن و دست بشدت به هـم‌ پیـوسته‌اند.او مـحیطی ساخت‌ که‌ در‌ آن کودکان خردسال از راه‌ (به تصویر صفحه مراجعه شود) دستکاری وسایل‌ و با‌ مشاهده و تمرین‌های تکراری،خود از محیط می‌آموختند.او به خـودمختاری در رونـد یـادگیری معتقد بود.از‌ نظر‌ او هر کودکی منحصر به فـرد اسـت و باید به وی آزادی داده‌‌ شود‌ که مواردی را برای ساختن خود انتخاب‌ کند‌.همچنین‌ توانایی‌ بخشیدن به کودک برای انتخاب مـسوولانه‌ سـبب‌ ایـجاد نظم در محیط می‌شود و شاز و کاری برای رشد شخصی کودک فـراهم می‌‌ آورد‌.در سنین ۶ تا ۱۲ سالگی‌،استفده‌ از مهارت‌های‌ دستی‌ مونته‌‌ سوری سبب تسهیل تفکر صوری و انتقادی‌ سال‌های‌ میانی‌ مدرسه مـی‌شود.امـروزه شـیوه‌های ابداعی دکتر مونته سوری با شناخت و تاکید‌ بر‌ اهمیت آموزش زود هـنگام در شـکل‌گیری‌‌ شخصیت کودک و هویت جامعه‌ هنوز‌ هم جای خود را در‌ صدر‌ روش‌های آموزش نوین حفظ کرده است.
روش مـونته سـوری مـبتنی بر تعادل بین‌ کودکان‌،مواد آموزشی مناسب و به‌ویژه‌ی مربیان‌ مونته‌ سوری‌ اسـت کـه بـرنامه‌‌ هایی‌ طراحی می‌کنند و محیط را‌ برای‌ برآوردن نیازهای مشاهده‌ شده افراد و گروه تسهیل می‌کنند.هـدف‌های اصـلی بـرنامه مونته‌ سوری این‌ است‌ که به هر کودک کمک کند‌ به‌ توان‌های بالقوه‌
روشـ‌های‌ آمـوزشی‌ وی برگرفته از خود‌ کودکان بود.او کودکان را محدود نمی‌کرد،بلکه در محیطی قرار می‌داد تا خـود را‌ نـشان‌ دهـند
خود در همه حیطه‌های زندگی‌ برسد‌ و در‌ همه‌ عمر‌ یک‌”یاد گیرنده‌‌۱۲‌ “باشد.کودکان در کلاس‌های ۳ سـاله گـروه بندی می‌شوند(پیش‌ دبستانی:۶-۳ سال؛دوره اول دبستان:۹-۶ساله؛دوره‌ دوم‌ دبستان‌: ۱۲-۹ سال؛دوره متوسطه؛۱۵-۱۲ سـال‌).بـه‌ ایـن‌ ترتیب‌ به‌ یادگیری‌ از یکدیگر تشویق می‌شوند.آموزش‌ها بر مبنای تفاوت‌های فردی؛ و خود آهنگ‌۱۳است.آرایـش و نـظم و ترتیب در کلاس مونته سوری‌ جایگاه ویژه‌ای دارد و کودک در عین آزادی‌ عمل،محدودیت‌ها و قـوانین را رعـایت مـی‌کند.
اکنون بیش از ۴۰۰۰ مدرسه مونته سوری در ایالات متحده و چندین هزار در اروپا و آسیا در حال فعالیت هستند.در سال‌های‌ اخـیر ایـن روشـ‌ بشدت‌ مورد توجه قرار گرفته است زیرا نظام‌های‌ آموزشی در پی ارتقای سطح آمـوزش‌های خـود برآمده،و والدین‌ نیز به سمت این روش جذب شده‌اند و نظری‌ها و الگوی آموزشی‌ این زن دانشمند‌ ایتالیایی‌ روزبه‌روز بـیشتر جـای خود را در نظام‌ تعلیم و تربیت جهانی باز می‌کند.
در شماره‌ی بعد،مطالب خواندنی دیـگری از مـونته سوری در ارتباط‌ با‌ کودکان استثنایی می‌خوانید.
*روش مـونته‌ سـوری‌ نـام خود را از دکتر ماریا مونته سوری(۱۹۵۲-۱۸۷۰)گرفته اسـت.

0 پاسخ

دیدگاه خود را ثبت کنید

Want to join the discussion?
Feel free to contribute!

دیدگاهتان را بنویسید

نشانی ایمیل شما منتشر نخواهد شد. بخش‌های موردنیاز علامت‌گذاری شده‌اند *