بررسی تأثیر شن درمانی‌ بر کاهش پرخاشگری دانش آموزان پسر ناشنوا

بررسی تأثیر شن درمانی‌ بر کاهش پرخاشگری دانش آموزان پسر ناشنوا

قاسم عبد اللهـی بقرآبادی (کارشناسی ارشد روان‌شناسی‌ کودکان استثنایی)
دکتر پرویز‌ شریفی‌ درآمدی (استادیار دانشگاه عـلامه طباطبایی)
دکتر شیوا دولت آبادی (اسـتادیار دانشگاه علامه طباطبایی)
منبع: مطالعات روانشناختی، دوره ششم- بهار ۱۳۸۹ – شماره ۱، ص ۱۱۲-۱۳۴

چکیده:
هدف پژوهش حاضر،بررسی تأثیر شن‌درمانی بر کاهش پرخاشگری دانشآموزان پسر ناشنوا ۸-۱۱ ساله شهر تهران بود‌.جامعه آماری پژوهش کلیهدانش‌آموزان پسر ناشنوا ۸-۱۱ سال شهر تهران و روش نمونه‌گیری از نـوعدر دسترس بود،بدین صورت که از بین مدارس ابتدایی پسرانه ناشنوا که درشهر تهران وجود داشت.مدرسه‌ امام‌ جعفر صادق(ع)انتخاب شد کهبیشترین تعداد دانش‌آموز را داشت و از میان دانش‌آموزان این مدرسه بااجرای پرسـشنامه سـنجش پرخاشگری آخن باخ ۲۴ دانش‌آموز که بالاتریننمرۀ پرخاشگری را داشتند به عنوان گروه‌ نمونه‌ انتخاب شدند که به صورتتصادفی ۱۲ نفر در گروه آزمایش و ۱۲ نفر در گروه کنترل جایگزین شدند.طرح پژوهش حاضر از نوع نـیمه آزمـایشی با طرح پیش‌آزمون-پس‌آزمون باگروه‌ کنترل‌ بود و از آمار توصیفی و آمار استنباطی تحلیل کوواریانس برایتجزیه و تحلیل داده‌ها استفاده شد.یافته‌ها و نتایج حاصل از مقایسه نمره‌هایپیش‌ازمون و پس‌آزمون دو گروه آزمایش و گواه،نشان‌دهندۀ تـأثیرگذاریتکنیک شـن‌درمانی بر کاهش‌ پرخاشگری‌ گروه‌ آزمایش بود.و نتایج آمارینشان داد‌.که‌ فرضیه‌ تحقیق در سطح(۰/۰۰۵< P )معنادار است و تکنیک شندرمانی بر کاهش پرخاشگری دانش‌آموزان پسر ناشنوا مؤثر بود.
کلید واژه‌ها:
شن‌درمانی‌،پرخاشگری‌،دانـش‌آموز،نـاشنوا. نـویسنده مسئول Abdolahi_206@yahoo.com
مقدمه
پرخاشگری۱یکی از زمـینه‌هایی کـه در روانـشناسی اجتماعی محققان به آن توجه کرده وتحقیقات مبسوطی را در آن‌ زمینه‌ انجام‌ داده‌اند.روانشناسان اجتماعی پرخاشگری را مشتملبر رفتارهائی می‌دانند که فرد‌ به خـود یـا دیـگران آزار جسمانی و کلامی می‌رساند(برم وکاسین۲،۱۹۹۶).
به طور کـلی اکـثر افراد به شیوه‌ای‌ سازمان‌یافته‌ عمل‌ می‌کنند،اما تفاوت‌های گسترده‌ای درسازمان‌دهی رفتار در میان افراد وجود دارد‌.به‌ نظر می‌رسد که اکـثر افـراد در اغـلب وقت‌ها بهشیوۀ سازنده و کارآمد عمل می‌کنند در حالی که‌ افراد‌ نـاشنوا‌ در رویارویی با مسائل تنها تاحدودی شیوه‌های مؤثر دارند.بنابراین،اختلال شنوائی‌ سد‌ بزرگی‌ برای رشد طبیعی و تکلم و فـعالیت‌های اجـتماعی بـه خصوص فعالیت‌های مدرسه‌ای است.با آنکه جامعه‌ به‌ اختلالاتشنوایی‌ کم‌تر اهـمیت مـی‌دهد با وجود این آثار روانی مبتلایان به اختلالات شنوایی به مراتببیشتر‌ از‌ آثار روانی مبتلایان به بـرخی اخـتلالات دیـگر است.کودک ناشنوا بیشتر در معرضاختلالات‌ روانی‌ قرار‌ دارد زیرا او می‌داند که نمی‌شنود.بـنابراین،وقـتی مـشاهده می‌کند که دررفتار اطرافیان او‌ تغییری‌ پیش آمده آنها را به خود نسبت می‌دهد و همین امـر زمـینه‌های بـروزاختلالات روانی‌ در‌ کودک‌ را ایجاد می‌کند.(شریفی درآمدی،۱۳۸۱).
در عرصۀ آموزش و پرورش امروز،متخصصان،صاحب‌نظران،معلمان و مربیان‌ بـا‌ دانـشآموزانی با اختلالات رفتاری هیجانی بیساری مواجه می‌شوند.اختلالات رفتاری تا حدزیادی‌ وضعیت‌ تـحصیلی‌ و رشـد اجـتماعی کودکان را تحت الشعاع خود قرار می‌دهد،تا آنجاکه این کودکان نمی‌توانند به‌ درستی‌ مـسیر‌ سـالم و تکاملی رشد را طی کنند و به این دلیل بایدچاره‌ای اندیشید.پرخاشگری‌،یکی‌ از اختلالات رفـتاری شـایع در مـیان دانش‌آموزان است ودانش‌آموزان ناشنوا ممکن است به علت نقص در‌ مهارتهای‌ شناختی،اجتماعی،ارتباطی وعاطفی بـیش از سـایر دانش‌آموزان از خود پرخاشگری نشان‌ دهند‌(کافمن و هالاهان۳،۱۳۸۴).
(۱). Aggrression
(۲). Brhem&Kassin
(۳). Kauffman&‌;Hallaham
اغلب این دانش‌آموزان به نـقصهائی در‌ پردازشـ‌ اطـلاعات اجتماعی دچار هستند و به علتناآگاهی،انتخاب روش نادرست ابراز وجود و ناتوانی در‌ کارهای‌ ساده مانند درخواست کـردنو مـذاکره‌ اغـلب‌ دوستان و آشنایان‌ و دیگران‌ را‌ ناراحت می‌کنند.دانش‌آموزان ناشنوا ممکناست راهنمائی‌های‌ اجتماعی‌ را اشتباه تـفسیر کـنند و تمایلات خصومت‌آمیز را،به ویژه طیدوره فشار روانی‌،به‌ دیگران نسبت دهند.کمبود مهارتهای اجتماعی‌ در این دانـش‌آموزاناغلب بـه‌ کنترل‌ ضعیف تکانه و تحمل اندک ناکامی‌ منجر‌ می‌شود(میلانی‌فر،۱۳۸۵).
بنابراین،ناشنوایی مـحدودیتهای روانـی-اجتماعی بسیاری را باعث می‌شود که‌ از‌ جملهمی‌توان بـه اخـتلال در بـرقراری‌ روابط‌ با‌ دیگران،وجود اضطراب‌ و اعتماد‌ بـه نـفس پایین،ترساز‌ پذیرفته‌ نشدن،عصبانیت و پرخاشگری،مقاومت و منفی‌گرایی و گوشه‌گیری اشاره کرد(شریفی درآمـدی،۱۳۷۶).
در فـرایند رشد‌،مشکلات‌ کودکان اغلب بـه عـلت ناتوانی بـزرگسالان‌ بـرای‌ درک یـاپاسخگویی‌ مؤثر‌ به‌ احساسات و کوششهای آنها بـرای‌ بـرقراری ارتباط است.به منظور ارتباطبرقرار کردن از طریق شفاهی با کودکان نیازمند،بـازی یـک‌ وسیله‌ کاملا پیشرفته برای بیان اسـتکه برای‌ کودکان‌ همانند‌ کـلام‌ بـرای‌ بزرگسالان است.بازی‌ وسیله‌ای‌ اسـت کـه کودکان برای بیاناحساسات،برقراری روابط،توصیف تجربه‌ها،آشکار کردن آرزوها و خودشکوفایی خود از آنـاستفاده‌ مـی‌کنند‌(لندرث‌۱،۱۳۷۴).
از طرف دیگر بازی مـی‌تواند نـقش‌ درمـانی‌ نیز‌ داشته‌ بـاشد‌ کـه‌ به یاری کودکان پرمـشکلمی‌شتابد تـا اینکه بتوانند مسائل خود را به دست خویش و از طریق بازی‌های خود حل کنند.در این روش بـه کـودکان فرصت داده می‌شود‌ تا احساسات آزاردهنده و مـشکلات درونـی خودرا از طـریق بـازی بـروز دهند و آنها را به نـمایش بگذارند(ام اکسلاین۲،۱۳۶۹).
رویکردهای مختلف زیست‌شناختی،یادگیری اجتماعی،شناختی و روان‌کاوی در ارتباطبا علل پرخاشگری‌ مطرح‌ است کـه دیـدگاه درمانی درمانگر را مشخص می‌کند.از دیدگاه روانـکاوی،یـافتن فـرصتهای بـرای تـخلیه اعمال پرخاشگرانه،گـرایشهای پرخـاشگرانه را کاهش(۱). Landreth
(۲). Axline
خواهد داد و اصطلاح پذیرفته شده برای‌ این‌ فرایند تخلیه هیجانی۱است.اصول تخلیه هیجانیحاکی از این اسـت کـه تـکانه‌های پرخاشگرانه به تدریج در فرد جمع می‌شود و اگـر ایـن مـخزنانباشته شـده‌ از‌ انـرژی پرخـاشگرانه تخلیه نشود،انفجاری‌ شدید‌ رخ خواهد داد(کریمی،۱۳۷۹).بنابراین،از بین روشهای درمانی متفاوتی که برای کاهش یا بهبود پرخاشگری مطرحهستند،بازی،بازی‌درمانی و شن‌درمانی از زمره روشهایی‌ است‌ که نتایج مـفید و جالبتوجهی‌ را‌ به دنبال دارند و فرصت‌های مناسب را برای تخلیه رفتارهای پرخاشگرانه کودکان فراهممی‌کند و با شیوه‌هایی مثبت رفتارهای هیجانی و تکانشی را تعادل می‌بخشند.(لندرث،۱۳۷۴).
با توجه به اهمیت رویکردهای مختلف بازی‌درمانی‌ و فرایندهای‌ مـتفاوت درمـانی آنها،بهصورت کوتاه توضیحاتی داده می‌شود.رویکرد بازی‌درمانی مبتنی بر روان‌تحلیل‌گری را آنافروید۲و پیروان او پایه‌گذاری کرده‌اند.آنها برای درمان مشکلات روحی و روانی کودکان ونوجوانان از تحلیل روانی‌ بزرگسالان‌ استفاده می‌کردند‌.در طی درمـان تـحلیل‌گر به کودکمی‌پیوندد و با ورود به دنیای خیالات کودک سعی می‌کند او را تشویق‌ کند تا دنیای خیالاتلذّت‌بخش خود را گسترش دهد و در حین بازی‌ به‌ صورت‌ آزادانه آنـها را بـه نمایش درآورد ودر این همراهی درمانگر بـه سـاختن باورهای کودک کمک می‌کند.
در ‌‌بازی‌درمانی‌ مبتنی بر رویکرد آدلر۳،تمام اعمالی که درمانگر در طی جلسه‌های درمانانجام می‌دهد‌،با‌ هدف‌ کاهش مشکلات رفتاری و عاطفی کودکان اسـت.هـمچنیندرمانگر همزمان مشاوره‌های رفتاری را بـا والدیـن برای رفتار‌ صحیح با کودک خود ارائهمی‌دهد.در بازی‌درمانی مبتنی بر رویکرد کودک‌محور،درمانگر به‌ عنوان تسهیل‌گر به کودککمک‌ می‌کند‌ تا مهارت‌های اساسی(مهارت سازنده،گوش دادن همدلانه،بازی خیالی مهارتاعمال مـحدود)را بـه منظور مواجهه مطلوب با محیط کسب کند(محمد اسماعیل،۱۳۸۲).بنابراین،رویکردهای مختلف بازی‌درمانی در تعیین دیدگاه‌ درمانی و روش مداخله درمانگرنقشی مهم دارند.با توجه به رویکردهای مختلف بازی‌درمانی،روش شن‌درمانی بر رویکردروان‌کاوی مـبتنی اسـت که بـه کودک اجازه می‌دهد تا آزادانه هیجانات و تکانه‌های خود را در(۱). Catharsis
(۲). Ana Freud
(۳). Adler
جعبه شن تخلیه کند.
پس از مروری بر بازی‌درمانی،برای آشـنایی با روش شن‌درمانی۱توضیحاتی به صورتمختصر بیان می‌شود.در دهۀ ۱۹۲۰،روش شن‌درمانی برای نـخستین‌بار مـعرفی شـد‌ و در‌ پایاناین دهه تجدید حیات مجدد یافت.این روش نوعی از بازی‌درمانی غیر مستقیم استو درمانگر نقش تسهیل‌گر را دارد و مراجعان مـی‌توانند ‌ ‌آزادانـه هیجانات و تصویرهای ذهنی خود رابا استفاده از‌ جعبه‌ شن و اشیاء مینیاتوری مختلف در درون جعبه شـن خـلق کـنند.برای یکدرمانگر،صرف نظر از جهت‌گیری او،این روش درمانی منبعی باارزش است.شاید عجیبنباشد اگر بگوئیم،شـن‌درمانی جایگاه‌ جدیدی‌ در‌ جهان درمان به ویژه در‌ درمان‌ کودکان‌ یافتهاست.همچنین علاقۀ فزاینده‌ای نـسبت به سنت‌های جایگزین ایـجاد شـده است،به ویژه آنهایی که درزمینۀ قصه‌گویی،معنویت و آیین پرستش امتیازی‌ ویژه‌ دارند‌.بویک و گودوین۲ذکر می‌کنند کهنقاشی با استفاده از‌ شن‌ و بازی با شن جنبه درمانی دارند که انرژی رواین را فـعال می‌کند ومعبری بین یک مرحلۀ ذهنی به مرحله‌ دیگر‌ ایجاد‌ می‌کند.به علاوه هردو آنها ارتباط باشرکت‌کنندگان را تسهیل می‌کند‌.در واقع می‌توان شن‌درمانی را نوعی از داستان درمانیمحسوب کرد.(بویک و گودوین،۲۰۰۰).
تاریخچه شن‌درمانی بـه مـارگارت لونفلد‌۳،متخصص‌ اطفال‌،برمی‌گردد.لونفلد روشتکنیک دنیا که جعبه شن،آب و اشیاء مینیاتوری را‌ شامل‌ بود برای درمان مراجعان خود بهکار می‌گرفت.درا ام کاف۴،یکی از شاگردان لونفلد،پس از‌ این‌که‌ چندین‌ سال از تکنیک دنیابرای درمـان مـراجعان استفاده کرد،در این زمینه به‌ پیشرفت‌های‌ تکنیکی‌ و تحلیلی نظیر(استفادهاز اشیاء مینیاتوری متنوع و مختلف،شن‌های خشک و خیس،تعبیر و تفسیر با تأخیر‌ و…)دستیافت‌ و روش‌ جدیدی برای کار با کودکان ابـداع کـرد و واژۀ شن‌درمانی را برای روش خودانتخاب کرد‌ تا‌ از روش تکنیک دنیای لونفلد متمایز باشد(برادوی۵،۲۰۰۶).
شن‌درمانی تکنیکی است که‌ ابزاری‌ بالقوه‌ باارزش برای روان‌شناسان و مشاوران(۱). Sand Play therapy
(۲). Boik&Goodwin
(۳). Margaret Lowenfeld
(۴). Kalff
(۵). Bradway
راهنمایی‌ است که در مدارس چالش‌برانگیز کار می‌کنند.ایـن روش بـه خـصوص برای کار‌ باکودکان‌ و نوجوانان‌ مـناسب اسـت بـه دلیل اینکه فرصتهای مناسب تحولی و رشدی بی‌نظیری رابرای آنها فراهم می‌کند.از‌ آنجا‌ که این تکنیک براساس بازی است و به لحاظ رشـدی مـناسب،مـی‌تواند مفیدتر‌ از‌ تکنیک‌های‌ باشد،که اساسا شناختی و رفتاری اسـت و روانـشناسان ومشاوران راهنما معمولا از آنها استفاده می‌کنند.همچنین‌ این‌ روش‌ رویکرد اطلاعاتی چندگانهرا فراهم می‌کند و در قیاس با درمان‌های سنتی بـه طـور‌ مـؤثرتر‌ می‌تواند برخی از نیازهایخاص کودکانی را تأمین و برآورده کند،که به مـشکلات شناختی و اجتماعی-هیجانی مبتلاهستند‌.(کمبل‌۱،۲۰۰۴).
زمانی که کاف روش خود را شن‌درمانی نام گذاشت،اینگونه تصور‌ شد‌ که ما بـاید ایـنروش را بـه استفاده‌ از‌ شن‌،آب و اشیاء مینیاتوری محدود کنیم که او‌ در‌ نظر گرفته بود.درحـالیکه امـروزه سه مشخصۀ متمایز به روش کاف اضافه شده‌ که‌ روش او گسترش دادهاست.
-فرایند‌ شن‌درمانی‌،که دربرگیرندۀ‌ یک‌ یـا‌ دو جـعبه شـن و هر مقدار شئ‌ کوچک‌ استکه شامل گروههایی از افراد،حیوانات،ساختمان‌ها،ماشین‌آلات،نـباتات،سـاختارها،اشـیاء طبیعی‌ و اشیاء‌ سمبلیک است که از آنها استفاده‌ می‌شود.معمولا عقیده بر‌ ایناست‌ که ایـن اشـیاء،بـتوانند انسانها‌،عقاید‌،شرایط،احساسات و گستره نامحدودی ازدیگر امکانات را نشان دهند تا بیان احساس کـودک‌ را‌ تـسهیل کنند.
-تعبیر و تفسیر با‌ تأخیر‌۲،برای‌ اینکه حداکثر هدایت‌ از‌ ناهشیار مراجع انجام شـودو‌ دیـدگاه‌ یـا نظر درمانگر دخیل نباشد درمانگر نباید تفسیر کند و از آن اجتناب شود.زیرا‌ باکاستن‌ از ارتباطات کـلامی،ایـن ادراک غیرکلامی‌ از‌ تصاویر است‌ که‌ به‌ درمانگر کمکمی‌کند تا بیشتر‌ در جریان چیزهایی قرار گـیرد کـه بـر فرد می‌گذرد.زمانی که تفسیرها درماه‌ها و حتی سال‌ها‌ پس‌ از تکمیل فرایند انجام می‌شود،تجربه‌ای‌ دوجـانبه‌ ازدرونـدادهای‌ مراجع‌ و درمانگر‌ حاصل می‌شود.(پیرسون‌ و ویلسون‌۳،۲۰۰۱).
(۱). Campbell
(۲). Delayed interpretation
(۳). Pearson&Wilson
&%02214VRMG022G%
-فرایند دوگانه،استل وینریب۱این جـریان را‌ ایـن‌گونه‌ شـرح‌ می‌دهد:معتقدم که اگر ایندو فرایند همزمان‌ رخ‌ دهند‌،تسریع‌ درمانی‌ ایجاد‌ می‌شود.فرایند نـخست تـفسیر تـحلیلیرویدادهای روزمرۀ زندگی و نیز موضوعاتی ناهشیار نظیر رؤیاها،تخیلات و تصوراتفعال،به منظور ایـجاد هـشیاری بیشتر است.فرایند دوم،یعنی ایجاد تصاویر در شن‌ کهبازگشتی عمدی به نیمه هشیار است،سطحی از شخصیت کـه صـدمه‌های ناشی ازمراقبت‌های ناکافی مادرانه می‌تواند در آن التیام یابد و بهبود پیدا کند.این بـهبود بـهصورت کلامی یا تفکر نیست‌،بلکه‌ به صـورت بـازگشت مـجدد به دورۀ نوزادی است کهاین صدمه‌ها بهبود مـی‌یابد(ویـنریب،۲۰۰۵).
پس از مروری بر شن‌درمانی و ارزش درمانی آن به تعدادی از تحقیقات و پژوهشهایی اشارهمی‌شود،که‌ با‌ استفاده از شـن‌درمانی در کـودکان انجام شده است.در پژوهشی،از شـن‌درمانیبه عـنوان یک وسـیله ارزیـابی دربـارۀ ۵۲ کودک مورد سوء استفاده جنسی‌۲و کـودکانی‌ اسـتفادهشد که چنین تجربه‌ای نداشتند‌ و یافته‌ها‌ تفاوت‌های معنی‌داری را در ساختارهای جعبه شندو گروه نـشان داد.تـفاوت‌های گزارش شده در محتوا،موضوع و دیدگاه بـیان شده بودند وانعکاسی از فـشارهای هـیجانی‌ بود‌ که کودکان مورد سـوء‌ اسـتفاده‌ جنسی آنها را تجربه کردهبودند(زینی۳،۱۹۹۷).
در پژوهشی کارمیکل۴اثربخشی بازی‌درمانی(به ویژه شن‌درمانی و بـازی‌درمانیغیر مـستقیم)بر بهبود عملکرد خواندن کـودکان را بـررسی کـرد.نتایج این پژوهـش نـشان داد‌ کهشن‌درمانی‌ از کودک حمایت و او را تـشویق و تـقویت می‌کند که این عمل عزّت نفس کودکرا افزیش می‌دهد.که در نتیجه به‌وجودآورندۀ سطح یـادگیری بـهینه برای پیشرفت خواندنکودکان است(کارمیکل،۱۹۹۱).
در‌ سـال‌ ۱۹۹۰،کـری‌۵تحقیقی دیـگر دربـارۀ کـودک مشکل‌دار اجرا کر.در ایـن پژوهش(۱). Weinrib
(۲). Sexual abuse
(۳). Zinni
(۴). Carmicheal
(۵). Carey
شن‌بازی‌ بر پسری ۹ ساله انجام شد،که اختلالاتی نظیر شب‌ادراری۱،بی‌اختیاری در‌ عملدفع‌۲و نیز‌ اخـتلال آشـغال خوردن یا پیکا۳داشت.فرایند شـن‌بازی از شـروع درهـم و بـرهم ونـامنظم به سوی آشـکار شـدن ‌‌اجزای‌ احساسی فرد در طی عکس العمل‌های انتقالی او هدایتشد.کودک قادر شد تا‌ دربارۀ‌ عزّت‌ نفس پائیـن و احـساس درمـاندگی خود دربارۀ محدودیتهاییکه بر او تحمیل شده بـود و نـیز غـم از‌ دسـت دادن پدر خـود و احـساس گناه او دراین‌باره لببه سخن گشاید و صحبت کند‌.در طی ۶ ماه درمان‌،او‌ به طور جالبی از علائم بیمارگونه‌اش رهایییافته و سازگاری«من»او بهبود یافته و کمتر احساس افسردگی می‌کرد(به نقل از ذو المـجد،۱۳۸۱).
آلن و براون۴چندین مطالعه موردی را گزارش کرده‌اند.مطالعات‌ آنها نشان می‌دهد شندرمانی در کاهش رفتارهای تکانشی و پرخاشگرانه و بهبود مهارتهای اجتماعی و توانایی انتقالانرژی به فعالیت‌های مناسب،نظیر ورزش و هنر،مؤثر است.بدین صورت کـه بـازی با شن بهکودکان اجازه می‌دهد‌ تا‌ احساسات پرخاشگرانه و لطمه‌دیده خود را برای تسهیل رفتارهایمناسب‌تر و اجتماعی‌تر بیان کنند(آلن و براون،۱۹۹۳).
در تحقیقی کوکلی۵(۱۹۹۳)تفاوت‌های موضوعات شن‌بازی،ویژگیهای بازی،استفاده عینیو داستان‌های میان کـودکان گـروه مقابله‌(کودکانی‌ که در مقابله با مشکلات و سازماندهیاعمال و رفتار مشکلی ندارند)و گروه مشکل‌دار در مقابله را مقایسه کرد.پنج کودک کلاسدوم و سوم در هر گروه شرکت داشـتند و طـی یک دوره دو‌ ماهه‌،هر کودک بـه طـور فردی درچهار جلسۀ شن‌بازی شرکت کرد.نتایج نشان داد که گروه مقابله دنیا را متعادل و سازمان‌یافتهمی‌بینند و نسبت به گروه دیگر سالم هستند.به علاوه کودکان‌ گـروه‌ مـقابله‌ در مواجهه با شدتبیماری قـوی‌ و بـه‌ آینده‌ امیدوار هستند.در حالیکه گروه مشکل‌دار در مقابله اغلب دنیا را بهعنوان یک مانع،کشمکش و پر از تهدید و خطر می‌بینند.آنها‌ همچنین‌ در‌ مقابله با شدتبیماری ناتوان هستند و به آینده امید‌ کمتری‌ دارند(کوکلی،۱۹۹۳).
(۱). Enuresis
(۲). Encopresis
(۳). Pica
(۴). Allan&Browm
(۵). Cockle
در تـحقیقی کـاناکو و هیداکی۱(۱۹۹۴)شن‌درمانی را با دختر‌ ۸ ساله‌ای‌ به‌ کار بردند،که بعلت دلبستگی ناایمن با والدین خود از‌ مدرسه رفتن امتناع می‌کرد.شن‌درمانی به مدت یک سال و پنج ماه و هفته‌ای یک جلسه بـا مـراجع انجام شـد‌.در‌ جلسات‌ شن‌درمانی مراجع تصاویری را با استفاده از وسایل بازی در جعبه‌ شن‌ خلق می‌کرد و داستانی دربارۀ آنچه خود خـلق کردهبیان می‌کرد.محتوای تصاویری که مراجع خلق کرده بود‌ به‌ شـاهزاده‌ خـانمی مـربوط بود کهوالدینی نداشت و حیوانات جنگل از او مراقبت و نگهداری می‌کردند‌.این‌ تصاویری‌ کهمراجع خلق کرده بود از ناهشیار او نشأت گـرفته ‌ ‌بـود و به مشکل دلبستگی ناایمن‌ او‌ با‌ والدینخود مربوط بود.بنابراین،شن‌درمانی به مراجع فـرصت بـرون‌ریزی هـیجانات و تصوراتناهشیار را داد و به‌ حل‌ مشکل دلبستگی ناایمن او با والدین خود منجر شد.
هانتر۲(۱۹۹۶)در پژوهش‌ خود‌ شـن‌بازی‌ را تصور بی‌کلام۳نامیده است.بنا به یافته‌هایاو در این تحقیق،ابزارها و تخلیه‌های هیجانی‌ کـودکان‌ که تحت آسیب‌های هـیجانی قـرار گرفتهاند از طریق زبان شن‌بازی قدرت می‌یابد و تقویت‌ می‌شود‌(به‌ نقل از ذو المجد،۱۳۸۱).
هدف پژوهش حاضر،با توجه به مشکلات دانش‌آموزان ناشنوای پرخاشگر‌ بررسی‌ تأثیربازی به ویژه شن‌درمانی بر کاهش رفتارهای پرخاشگرانه اسـت.بنابراین،با توجه‌ به‌ این‌ هدففرضیه زیر تدوین می‌شود:
شن‌درمانی بر کاهش پرخاشگری دانش‌آموزان پسر ناشنوا مؤثر است.
وش
پژوهش‌ حاضر‌ از‌ نوع نیمه آزمایشی با طرح پیش‌آزمون-پس‌آزمون با گروه کنترلاست.در پژوهـش‌ حـاضر‌ شن‌درمانی متغیر مستقل،پرخاشگری دانش‌آموزان ناشنوا متغیروابسته و جنسیت و پایه تحصیلی متغیر کنترل است.
(۱). Kanako&Hideaki
(۲). Hunter
(۳). Resillent imagination
جامعه آماری
در این پژوهش جامعه آماری کلیه دانش‌آموزان پسر‌ ناشنوا‌ ۸-۱۱ ساله شهر تهران است.
مونه آماری‌ و روشـ‌ نـمونه‌گیری‌
نمونه مورد نظر در پژوهش حاضر از‌ نوع‌ در دسترس،که از مقطع تحصیلی ابتدایی و دامنهسنی ۸-۱۱ سال انتخاب شده است‌.بدین‌ صورت که از بین مدارس‌ ابتدایی‌ پسرانه ناشنواموجود‌ در‌ شهر‌ تهران،مدرسه امام جـعفر صـادق(ع)در‌ نظر‌ گرفته شد،که بیشترین تعداددانش‌آموز را داشت و از میان دانش‌آموزان این مدرسه‌ با‌ اجرای پرسشنامه سنجشپرخاشگری آخن باخ۱۲۴‌ دانش‌آموز،که بالاترین نمره‌ پرخاشگری‌ را داشتند،به عنوان گروهنمونه‌ انتخاب‌ شدند کـه بـه صـورت تصادفی ۱۲ نفر در گروه آزمایش و ۱۲ نـفر در‌ گـروه‌ گـواهدر نظر گرفته شدند.
بزار‌ پژوهش‌
ابزار‌ مورد استفاده در‌ این‌ پژوهش با توجه به‌ موضوع‌ تحقیق پرسشنامه آخن باخ(فرمگزارش معلم۲)اسـت.ایـن پرسـشنامه مناسب گروه سنی ۱۸-۶ سال‌ است‌ و برای هر گـروه سـنییک پرسشنامۀ آخن‌ باخ‌،از سه‌ منبع‌ والدین‌،معلم و خود کودک،اطلاعات‌ لازم را دربارۀ رفتارکسب می‌کند که در این تحقیق فقط از فرم گـزارش مـعلم اسـتفاده‌ شد‌.فرم گزارش معلم ماننددو فرم موازی‌ دیگر‌ در‌ این‌ پرسـشنامه‌ از ۱۱۳ سؤال‌ تشکیل‌ شده که در کنار هر سؤال سهگزینۀ صفر(درست نیست)،۱(تا حدی یا گاهی درست است‌)و ۲(کـاملا‌ یـا‌ غـالبا درستاست)قررا دارد که معلم باید‌ با‌ توجه‌ به‌ وضعیت‌ رفتار‌ دانـش‌آموز،دور یـکی از آنها خطبکشد.۲۰ سؤال این فرم،رفتارهای پرخاشگرانه دانش‌آموز را می‌سنجید و افرادی پرخاشگرمحسوب شدند که رتبه درصد آنـها ۹۳ و بـالاتر بـود.نمونه‌ای از‌ سؤال‌های سنجشپرخاشگری مواردی مانند(زیاد جر و بحث می‌کند،رفتارش انفجاری یـا پیـش‌بینی‌ناپذیر اسـت،زیاد جنگ و دعوا می‌کنند،در مدرسه نافرمانی می‌کند را شامل بود.(آخنباخ و رسکورلا،(۱). Achenbach,T
(۲). Teacher Report Form
۱۳۸۴‌).همچنین در پژوهش حـاضر از چـک‌لیستی اسـتفاده شد که مواردی از قبیل نوع اسباببازی انتخاب شده،نحوۀ استفاده از اسباب‌بازی،رفتار و حالات هـیجانی آزمـودنی‌ها در حین بازیرا شامل می‌شد‌.
اعتبار‌۱پرسشنامه مورد نظر با استفاه از ضریب آلفای کـرونباخ۲۰/۸۳ بـه دسـت آمده استکه نشان‌دهندۀ اعتبار بالا و مطلوب پرسشنامه است.(آخنباخ و رسکورلا‌،۱۳۸۴‌).همچنیناعتبار محاسبه‌شده برای خـرده مـقیاس‌ پرخاشگری‌ با استفاده از ضریب آلفای کرونباخ ۰/۹۴ بهدست آمده است.اعتبار به دست آمـده بـرای خـرده مقیاسهای مربوط به نشانه‌های پرخاشگریکه در تحقیق حاضر‌ از‌ آن استفاده شده با‌ استفاده‌ از ضریب آلفای کرونباخ ۰/۸۹ اسـت.
بـرای تعیین روایی۳پرسشنامه مورد نظر از روایی تحلیل عاملی استفاده شد که نـتایج حـاصل ازتـحلیل‌ها(آخنباخ و رسکورلا،۱۳۸۴)با اندکی تفاوت با نتایج‌ آخن‌ باخ و رسکورلا(۲۰۰۱)همخوانی بالایی دارد.نتایج تحلیل‌ها نـشان داد کـه سـاختار و بار عاملی تمام سؤال‌ها(فرم گزارشمعلم)برای سنجش پرخاشگری به طور مـیانگین ۰/۶۵ اسـت که در سطح(۰/۰۱‌<‌; P )از لحاظ‌ آماری معنادار می‌باشد.روایی خرده مقیاس‌های مربوط به نشانه‌های پرخاشگری که در تحقیقحاضر از آن اسـتفاه شـد‌ از لحاظ ساختار و بار عاملی با میانگین ۰/۶۳ در سطح ۰/۰۵‌<‌; P معنادار‌ است.
شیوه اجرا
در پژوهـش حـاضر از تکنیک شن‌درمانی برای کاهش پرخاشگری دانش‌آموزان پسـر نـاشنوااستفاده شـده که ‌‌در‌ آن آزمودنی‌ها با استفاده از اسباب‌بازی‌ها و اشیاء کـوچک تـصاویری را خلق،تکانه‌ها و هیجانات‌ پرخاشگرانه‌ را‌ درون جعبه شن تخلیه می‌کردند.آزمودنیهای پژوهشحاضر در جلسه‌ای با اسـتفاده از پرسـشنامه سنجش پرخاشگری‌ آخن باخ از مـیان دانـش‌آموزانناشنوا مدرسه امـام جـعفر صـادق(ع)انتخاب شدند و به صورت‌ تصادفی ۱۲ نـفر در‌ گـروهآزمایش‌ و ۱۲ نفر در گروه کنترل در نظر گرفته شدند.پس از تعیین گروه آزمایش در جلسه‌ایآنها با اتـاق بـازی و وسایل بازی آشنا شدند و توضیحات لازم بـا کمک مربی زبان اشـاره(۱). Reliability
(۲). Coefficient Alpha Cronbach
(۳). Validity
بـه آنها داده شد.در پژوهش حاضر گـروه آزمـایش که ۱۲ نفر بود،به مدت ۱۰ جلسه و هفته‌ای ۲جلسه به منظور تحکیم اثر مـداخله شـن‌درمانی شدند و گروه‌ کنترل‌ بدون مـداخله و بـا ادامـهروش آموزشی معمول شـرکت کـردند.همچنین آزمودنیهای گروه آزمـایش بـه صورت انفرادیدر جلسه‌ها حاضر می‌شدند و به مدت ۳۰ دقیقه با وسایل و اشیاء سمبولیک بازی مـی‌کردند.درتـمامی جلسه‌ها‌ محقق‌ دستور العمل را با کـمک مـربی زبان اشـاره بـه مـراجعان بازگو می‌کرد تا بـاشیوۀ انجام کار آشنا شده و آگاهی لازم را داشته باشند.در پژوهش حاضر نقش محقق،ثبتمشاهدات‌ بالینی‌ و حالات و رفـتارهای آزمـودنی‌ها در طی تمامی جلسه‌ها با استفاده از چـکلیست و نـشان دادن عـکس العـمل مـتناسب با موقعیت بـود.هـمچنین محقق در پایان هر جلسه ازتصاویری که مراجعان ساخته‌ بودند‌ عکس‌ تهیه می‌کرد و با آنها درباره‌ مـحتوای‌ تـصاویر‌،بـاکمک مربی زبان اشاره،گفتگو می‌کرد.اداره جلسه‌ها در پژوهـش حـاضر بـه صـورت روشـغیر مـستقیم بود،به صورتی که آزمودنی‌ها هدایت‌ جلسه‌ را‌ به عهده داشتند و محقق تنها درمواردی مداخله می‌کرد‌،که‌ آزمودنی‌ها سؤال داشتند و نیازی احساس می‌شد.و روش مداخلهمحقق در پژوهش حاضر مبتنی بـر اصول بازی‌درمانی اکسلاین است که مواردی‌ مانند‌(ایجادارتباط‌ عاطفی با کودک،پذیرش کامل کودک،ایجاد احساس عمل آزادی‌ در کودک،رهبر بودنکودک در جلسه درمان،حفظ احترام کودک،شتاب نکردن در درمان(را شـامل مـی‌شد کهبرگرفته‌ از‌ نظریه‌ راجرز است.همچنین هدف از اجرای تکنیک مورد نظر بررسی تأثیر‌ آن‌ درکاهش پرخاشگری را برای دو گروه آزمایش و کنترل اجرا کرد تا به تأثیر یا فقدان تأثیرگذاریتکنیک‌ مداخله‌ پیـ‌ بـبرد.
عرفی وسایل شن درمانی
در این پژوهش از یک جعبه به‌ ابعاد‌ ۶۰‌*۷۰ سانتی متر با عمق ۱۰ سانتی متر استفادهشد.دیوارها و کف این جعبه با‌ رنـگ‌ آبـی‌،رنگ‌آمیزی شده و تا عمق ۵ سـانتی مـتر با شن پرشده بود.از عروسکها و اسباب‌بازیهای کوچک‌ نیز‌ استفاده شد که لیست آنها به شرح زیراست.
*عروسکهای انسان(پدر،مادر،پسر‌ بچه‌،پزشک‌،پرستار،انـسان عـصر حجر)
*عروسکهای فانتزی(سـوپرمن،اسـپایدرمن،شرک،میکی موس)
*عروسک سرباز و وسایل‌ جنگی‌(تانک،سنگر،پرچم)
*حیوانات اهلی(سگ،گربه،پرنده و حیوانات وحشی(شیر،پلنگ،زرافه‌،ببر‌،مار‌،عقاب)
*خانه بزرگ با وسایل و لوازم داخل آن و یک خـانه کـوچک با وسایل و لوازم داخل‌
*وسایل‌ نقلیه گوناگون:هواپیما،قایق‌ها،هلی‌کوپتر،ماشینهای مسابقه‌ای،جیپ،اتوبوس،ماشین پلیس،آمبولانس‌،کامیون‌،تریلی‌،لودر و ماشین آتش‌نشانی
*علائم راهنمائی و رانندگی:ایست،ورود ممنوع،سرعت مجاز و غیره
*درختها و حـصارها(ذو‌ المـجد‌،۱۳۸۱‌).
ستور العـمل شن‌درمانی
دستور العمل شن‌درمانی،راهنمایی کلی به منظور آگاهی دانش‌آموزان‌ برای‌ شروع بازی،چگونگی استفاده از وسایل بـازی و نحوۀ بازی است که در ابتدای جلسه بدین صورت‌ بیانمی‌شد‌«ما ایـنجا یـک جـعبه شن و تعدادی اسباب‌بازیهای متفاوت داریم من از تو‌ می‌خواهمکه‌ با دقت به اسباب‌بازیها نگاه کنی و با‌ کمک‌ آنـها‌ ‌ ‌در ایـن جعبه برای من یک تصویربسازی‌.می‌توانی‌ از تمامی این اسباب‌بازیها استفاده کنی مثلا مـی‌توانی از حـیوانات درتـصویرت استفاده کنی‌(آزمونگر‌،خودش یکی یا دو تا‌ از‌ حیوانات را‌ در‌ جعبه‌ جای‌گذاریکرده و دوباره برمی‌دارد)و یا اینکه مـی‌توانی‌ تصویرهایت‌ را با خانه‌ها بسازی(این‌بار نیزآزمونگر،خانه‌ها را جایگزین می‌کند و دوباره آنها‌ را‌ از جعبه شـن خارج می‌کند).تو‌ مـی‌توانیهر تـصویری که دوست‌ داری‌ بسازی و از هر کدام از‌ این‌ اسباب‌بازیها که بخواهی می‌توانیاستفاده کنی.اگر شن‌ها را کنار بزنی خواهی دید که‌ کف‌ جعبه آبی است،این می‌تواند‌ به‌ منزلهآب‌ یا دریا و دریاچه‌ بـاشد‌(آزمونگر شن‌ها را با‌ دست‌ کنار می‌زند)و اگر هم دوست نداشتیمی‌توانی این کار را نکنی(آزمونگر دوباره شن‌ها را‌ به‌ حالت اولیه برمی‌گرداند).خوب،وقتتو از‌ الان‌ شروع می‌شود‌،تو‌ ۳۰‌ دقیقه وقت داری تا‌ تصویرت را بـسازی و در پایـان هم بایدبرای تصویرت یک اسم انتخاب کرده و در مورد آن‌ برای‌ من توضیح بدهی.من اینجا بهکارهایم‌ می‌پردازم‌،اگر‌ سؤالی‌ داشتی‌ می‌توانی بپرسی وگر‌ نه‌ وقتی تصویرت را ساختی و تمامشد به مـن اعـلام کن».
رح جلسه‌های شن‌درمانی
جلسه اول:در این‌ جلسه‌ هدف‌ اصلی برقراری ارتباط عاطفی و صمیمی با مراجعان‌ بود‌.پساز‌ برقراری‌ ارتباط‌ و احساس‌ اطمینان مراجعان،به آنها گفته شد که برای بازی بـه ایـن اتاق آمده‌اندو می‌توانند آزادانه با وسایل بازی کنند و سپس دستور العمل بازی به مراجعان گفته شد‌.در اینجلسه مراجعان از ماشین‌های سواری،تاکسی،اتوبوس،پلیس و…استفاده کردند و صحنهتصادف ماشین‌ها را خلق کـردند.مـراجعان هـواپیمای مسافربری،خانه‌ها و درختان را برای خـلقصحنه‌های سـقوط هـواپیما،آتش‌سوزی خانه‌ها و درختان به‌ کار‌ بردند.مراجعان از حیواناتاهلی،وحشی و درختان برای ساختن جنگل و حمله حیوانات وحشی به اهلی استفادهکردند.تمامی مـوضوعاتی کـه مـراجعان خلق کردند نشانۀ پرخاشگری و رفتارهای تکانشی استکه مـراجعان آزادانـه آنها‌ را‌ در طی جلسه به صورت کلامی و غیر کلامی تخلیه می‌کردند.
جلسه دوم:در ابتدای جلسه با مراجعان بازی خود را شروع کـنند.در‌ ایـن‌ جـلسه مراجعاناز هواپیما،سربازها،انسان‌ها‌،حیوانات‌ وحشی،انسان‌های اولیه،ماشین‌های گـوناگون،حصارها،خانه‌ها و وسایل آن،ماشین‌های آمبولانس و آتش‌نشانی به منظور خلق صحنه‌هایشکار حیوانات،تصادف ماشین‌ها،زندانی کردن حیوانات و زلزله استفاه‌ کـردند‌.مـراجعان درجـلسه برای ایجاد‌ زلزله‌،با دستان خود به خرابی خانه‌ها و مدفون کـردن انـسان‌ها و سربازان زیر شنو سقوط هواپیمای آنها به دلیل زلزله اقدام کردند.نکته مهم در این جلسه رفتار کـمک‌رسانی&%02215VRMG022G%
بـرخی‌ از‌ مـراجعان به افراد مربوط به زلزله با ماشین‌های آمبولانس و آتش‌نشانی بود،که درتصاویر خـلق شـده مـشاهده شد.
جلسه چهارم:در ابتدای جلسه با مراجعان برای برقراری ارتباط احوالپرسی شد و سپسدستور‌ العـمل‌ بـازی بـیان‌ شد تا مراجعان بازی خود را شروع کنند.در این جلسه مراجعان از خانهها،ماشین‌های پلیس و لودر‌،سـربازها،حـیوانات اهلی،وحشی و عروسک‌های انسان برایساختن صحنه‌های دزدی،حمله نظامی‌ و مبارزه‌ استفاده‌ کردند.در تصویر مـربوط بـه دزدی پلیـسفردی را دستگیر کرد که در حال دزدی از خانه بود‌.‌‌همچنین‌ سربازها در یک حمله نظامی بهخانه‌ها یورش بـردند و بـا لودر خانه‌ها را خراب‌ کردند‌ و شن‌ را به بیرون جعبه ریختند افرادخانه‌ها را کشتند و در تصویری دیگر سـربازها بـا یـکدیگر در‌ حال مبارزه بودند که حیوانات وحشیبه آنها حمله کرده بود.نکته مهم در‌ این جلسه ایـن بـود‌ که‌ دزدی کار بدی است و باعث شدپلیس دزد را دستگیر کند.
جلسه پنجم:در ابتدای جـلسه بـا مـراجعان برای برقراری ارتباط احوالپرسی شد و سپسدستور العمل بازی بیان شد تا مراجعان بازی خود‌ را شـروع کـنند.در ایـن جلسه مراجعاناز عروسک‌های سرباز و فانتزی،حیوانات وحشی،جنگنده‌ها،ماشین‌های گوناگون،علائمراهنمائی و رانـندگی و کـشتی برای خلق صحنه‌های مبارزه،حمله جنگنده‌ها،کنترل و ایستبازرسی ماشین‌ها توسط سربازان و تصادف ماشین‌ها‌ با‌ یکدیگر اسـتفاده کـردند.تصاویر خلق شدهبه مبارزه عروسک‌های فانتزی با سربازها،حمله حیوانات وحشی بـه سـربازها،حمله هوایی بهکشتی سربازها و واژگونی آن و مدفون کـردن سـربازها،حـیوانات و وسایل زیر شن مربوط‌ بود‌.نکته مـهم آزادسـازی و رهایی انرژی پرخاشگری در طی جلسه است.
جلسه ششم:در ابتدای جلسه با مراجعان بـرای بـرقراری ارتباط احوالپرسی شد و سپسدستور العـمل بـازی بیان شـد تـا مـراجعان‌ بازی‌ خود را شروع کنند.در این جـلسه مـراجعاناز ماشین‌های مسابقه‌ای، اتوبوس،لودر،کامیون،حیوانات وحشی،و عروسک‌های فانتزی برایخلق صحنه‌های تصادف مـاشین مـسابقه‌ای با اتوبوس،حمله حیوانات وحشی بـه اتوبوسواژگون‌ کردن‌ آن‌،مـبارزه عـروسک‌های فانتزی با حیوانات‌ وحشی‌ و خـاک‌برداری‌ شـنها با استفاده از لودر کامیون بهره بردند.نکته مهم جلسه،انجام دادن بازی خاک‌بردازی است کـهبدون پرخـاشگری بود.
جلسه هفتم‌:در‌ ابتدای‌ جـلسه بـا مـراجعان برای برقراری ارتـباط احـوالپرسی شد‌ و سپسدستور‌ العمل بـازی بـیان شد تا مراجعان بازی خود را شروع کنند.مراجعان در این جلسه ازخانه‌ها و وسایل آن،سربازان‌،انـسان‌ها‌،مـاشینهای‌ آتش‌نشانی،آمبولانس،حیواناتی وحشی واهلی جـهت خـلق صحنه‌های سـقوط هـواپیما‌،وقـوع زلزله و حمله حیوانات وحشی اسـتفاده کردند.نکته مهم در این جلسه کمک‌رسانی به افراد در هنگام وقوع‌ زلزله‌ و به‌ سربازان هنگامسقوط هـواپیما بـود که نشانۀ رفتارهای غیر پرخاشگرانه اسـت.
جـلسه‌ هـشتم‌:در ابـتدای جـلسه با مراجعان بـرای بـرقراری ارتباط احوالپرسی شد و سپسدستور العمل بازی بیان شد تا‌ مراجعان‌ بازی‌ خود را شروع کنند.مراجعان در ایـن جـلسه ازعـروسک‌های سرباز،فانتزی،کشتی‌،خانه‌ها‌ و درختان‌،ماشین‌ها و تـانک‌ها بـرای سـاختنصحنه‌های حـمله تـانک‌ها بـه سربازان و عروسک‌های فانتزی و مدفون کردن آنها زیر‌ شن‌،واژگونی‌ کشتی حامل سربازان در دریا،رفتن به تفریح و انجام مسابقات ماشی‌سواری استفاهکردند.نکته مهم‌ این‌ جلسه خلق صحنه‌های تـفریح رفتن و مسابقات ورزشی است که نشانۀرفتارهای مطلوب و اجتماعی است‌.
جلسه‌ نهم‌:در ابتدای جلسه با مراجعان برای برقراری ارتباط احوالپرسی شد و سپسدستور العمل بازی بیان‌ شد‌ تا مراجعان بازی خود را شـروع کـنند.مراجعان در این جلسه از ماشینلودر‌،ماشین‌های‌ جنگی‌،درختان،حیوانات اهلی و وحشی،سربازان برای خلق تصاویرمناظر طبیعی،دوستی حیوانات اهلی و وحشی،مدفون کردن‌ ماشین‌های‌ جنگی زیر شن و همکاریسربازان در انجام کار و سـاخت تـپه استفاده کردند.نکته‌ مهم‌ در‌ این جلسه بروز رفتارهای دوستی،همکاری و خلق مناظر طبیعی بود که نشانۀ رفتارهای مطلوب است‌.
جلسه‌ دهم‌:در ابتدای جـلسه بـا مراجعان برای برقراری ارتباط احـوالپرسی شـد و سپسدستور العمل‌ بازی‌ بیان شد تا مراجعان بازی خود را شروع کنند.مراجعان در این جلسه ازماشین‌های سواری،اتوبوس‌،آمبولانس‌،آتش‌نشانی،علائم راهنمائی و رانندگی،عروسک‌هایانسان،فـانتزی،سـربازان،حیوانات اهلی،درختان،خـانه‌ها و لوازمـ‌ همراه‌ برای خلق تصاویرمربوط به رعایت نظم و مقررات‌ در‌ حین‌ رانندگی،دوستی عروسکهای فانتزی و سربازان باحیوانات،ایجاد‌ مناظر‌ طبیعی و تفریحی،واژگون شن اتوبوس و کمک‌رسانی به افراد استفادهکردند.نکته مهم در این‌ جـلسه‌ مـشاهده رفتارهای دوستانه،رعایت مقررات‌ و کمک‌رسانی‌ بود.
حالات‌ رفتاری‌ و هیجانی‌ ثبت شده بیان‌کنندۀ رفتارهای پرخشاگرانه(آسیب‌ رساندن‌،تخریب اموال،نقض مقررات)در طی جلسه‌ها بود.البته،شایان ذکر است‌ که‌ در جلسه‌هایپایانی مـوضوعاتی از قـبیل کمک‌رسانی‌،دوسـتی حیوانات اهلی و وحشی‌،دوستی‌ و همکاریعروسکهای فانتزی و سرباز،گردش و تفریح‌ رفتن‌،رعایت نظم و مقررات و نوبت نیز مشاهده شـد.
بنابراین،مشاهدات حاکی از تغییر و دگرگونی‌ در‌ تعامل آزمودنی‌ها با اسباب‌بازی‌ها بهگونه‌ای‌ بـوده‌ اسـت‌ کـه در تحقیقات‌ مبتنی‌ بر روانکاوی و فرافکنی مؤید‌ کاهش‌ پرخاشگری در طیجلسه‌های پایانی بوده است و همچنین نتایج پس‌آزمون و مقایسه آن بـا ‌ ‌پیـش آزمون‌ حاکیاز‌ اثربخشی شن‌درمانی بر کاهش پرخاشگری است‌.
وش‌ تحلیل داده‌ها‌
در‌ پژوهش‌ حـاضر از آمـار تـوصیفی‌ به منظور تعیین نمره‌های پرخاشگری استفاده شد.برایدرک اینکه آیا نتایج به دست آمده در‌ اثـر‌ مداخلات بوده و اینکه تفاوتی در دو‌ گروه‌ کنترل‌ وآزمایش‌ وجود‌ دارد از آمار‌ استنباطی‌ تحلیل کوواریانس اسـتفاده شد.
افته‌ها
جدول ۱:مـجموع نـمره‌های پرخاشگری حاصل از پیش‌آزمون وپس‌آزمون آزمودنیهای گروه‌های کنترل‌ و آزمایش‌
(به‌ تصویر صفحه مراجعه شود)نتایج جدول فوق‌ نشان‌ می‌دهد‌ که‌ شن‌درمانی‌ بر‌ کاهش میزان پرخاشگری دانش‌آموزانپسر ناشنوا مؤثر است.زیرا مقایسه نـمره‌های پس‌آزمون گروه آزمایش و کنترل مؤید کاهشپرخاشگری در گروه آزمایش است.
جدول ۲:آمار توصیفی آزمون تحلیل کوواریانس
(به‌ تصویر صفحه مراجعه شود)نتایج جدول فوق نشان می‌دهد که میانگین پرخاشگری گروه کنترل از گـروه کـنترل از گروه آزمایش بیشتر استکه این نشان‌دهندۀ تأثیر شن‌درمانی بر گاهش میزان پرخاشگری‌ دانش‌آموزان‌ پسر ناشنوا است.
جدول ۳:آزمون تحلیل کوواریانس متغیر پرخاشگری
(به تصویر صفحه مراجعه شود)نتایج جدول ۳ نـشان مـی‌دهد F محاسبه شده(۲۵/۵۲۴)از F بحرانی(۵/۷۸)در سطحاطمینان ۹۹ درصد‌ با‌ درجات آزادی ۲ و ۲۱ بزرگتر است.همچنین سطح معناداری جدول۰/۰۰۵< P نشان‌دهنده وجود رابطه معنادار است،بنابراین،فرض صفر رد و فرض خلافتأیید شده‌ است‌ و نتیجه گرفته می‌شود شـن‌درمانی در‌ کـاهش‌ میزان پرخاشگری گروه آزمایشتأثیر بسزایی داشته است.
بحث و نتیجه‌گیری
هدف اصلی پژوهش حاضر بررسی تأثیر شن‌درمانی بر کاهش پرخاشگری دانش‌آموزانپسر ناشنوا است.لذا این‌ تکنیک‌ در این گروه از‌ دانش‌آموزان‌ اجرا شـد.از آنـجائیکه دانـشآموزان ناشنوا به برقراری ارتباط از طـریق کـلام قـادر نیستند در نتیجه مشکلات بیشتری نسبتبه کودکان شنوا از خود نشان می‌دهند که یکی از این مشکلات‌ پرخاشگری‌ است.با توجه بهاینکه دانش‌آموزان نـاشنوا بـرای بـرقراری ارتباط از روشهای غیر کلامی استفاده می‌کنند،لذا بهنظر مـی‌رسد یـکی از تکنیک‌های مناسب برای مشاوره و حل مشکلات این کودکان بازیدرمانی و از‌ آن‌ جمله شن‌درمانی‌ است.دلیل قانع‌کننده برای سودمند بودن ایـن تـکنیک،غـیر کلامی و غیر مستقیم بودن آن است که به‌ کودک اجازه مـی‌دهد تا در محیطی امن و آرام وبدون مداخله مستقیم‌ درمانگر‌ احساسات‌ و هیجانات پرخاشگرانه خود را تخلیه کند.درراستای این هدف و فرضیۀ پژوهـش،نـتایج بـه دست آمده از تحلیل ‌‌آماری‌ نشان می‌دهد کهفرضیه تحقیق(شن‌درمانی بر کـاهش مـیزان پر خاشگری دانش‌آموزان پسر ناشنوا‌ مؤثر‌ است‌)در سطح ۹۹ درصد از اطمینان معنادار است.این یافته بدین معنا اسـت کـه تـکنیک‌ شن‌درمانیدر کاهش پرخاشگری دانش‌آموزان پسر ناشنوا مؤثر است.در حقیقت تحلیل‌های آماریتفاوت مـعناداری‌ بـین پرخـاشگری دانش‌آموزان پسر‌ ناشنوا‌ در پس آزمون نسبت به پیش‌آزموننشان داد.در مجموع یافته‌های پژوهش حاضر با نتایج پژوهـش‌هایی کـه مـحققان دیگر انجامداده‌اند همسو و هماهنگ است.از جمله با پژوهش آلن و بری که تأثیر شن‌درمانی‌ با فـراهم کـردنشرایطی امن از طریق برون‌ریزی تخیلی و رشد احساس مهارت و کنترل بر تکانه‌های درونیدر حل مـشکلات کـودکان مـؤثر است(الن و بری۱،۱۹۸۷).
در تحقیقی دیگر هارپر۲(۱۹۹۱)شن‌درمانی را در‌ کودکان‌ مورد سوء استفاده جنسی،سوء استفاه فـیزیکی،سـوء استفاده فیزیکی و جنسی و کودکان بدون چنین تجربه‌ای بررسیکرد.چهل کودک(۲۰ پسر و ۲۰ دختر)در ایـن مـطالعه شـرکت کردند و هر کودک شن‌بازی‌ را‌(۱). Allan&Berry
(۲). Harper
انجام می‌داد.یافته‌ها نشان داد که دنیای کودکان مورد سوء استفاده جـنسی،مـوضوعات جنسی،محافظت و تغذیه را بیشتر نشان می‌دهد.کودکان مورد سوء استفاده فیزیکی‌ بـه‌ عـنوان کـودکانتخیلی‌نگر و نمایشگر با سطح بالای پرخاشگری و بی‌سازمانی هستند و موضوعات بازی آنهاتعارض و آرزوهای تخیلی را شامل می‌شد.هـمچنین دنـیای شـن کودکان مورد سوء استفاددهجنسی و جسمی ابتدا نمایشگرانه و تخیلی همراه‌ با‌ پرخاشگری‌ اسـت و مـوضوعات بازی آنهامتفاوت بود‌ و همۀ‌ اسباب‌بازیها‌ و اشکال به استثناء موارد اهلی را استفاده کردند.در حالیکهکودکانی که چنین تـجربه‌ای را نـداشتند یک دنیای تخیلی و نمایشگرانه خلق کردند‌ کهدربرگیرندۀ‌ موضوعات‌ آرام و آرزوهای تخیلی بود(هـارپر،۱۹۹۱).
در تـحقیقی‌ با‌ نوجوانان مبتلا به آسیب مغزی از شـن‌درمانی اسـتفاده شـد.گروه نمونهنوجوانانی را شامل بود که اختلالات زبـانی،ارتـباطی،روانی‌-اجتماعی‌ و عملکرد‌ اجرایی داشتند.آنها در طی جلسه‌های شن‌درمانی مشکلات اجتماعی،عاطفی‌ و رفـتاری خـود را از طریق خلقتصاویر در درون جعبه شن بـروز مـی‌دادند و مشکلات خـود را بـا هـدایت و راهنمایی‌ درمانگر‌ حلمی‌کردند‌.بنابراین،شن‌درمانی مـحیطی امـن و آزادانه را برای نوجوانان مبتلا به آسیب‌ مغزی‌ فراهمآورد تا مشکلات خود را بـروز دهـند و آنها را حل کنند.(پلاتس۱و همکاران،۲۰۰۸).
دایـک و ویدیس‌۲(۲۰۰۱‌)این‌ تکنیک را در کـودکان پیـش‌دبستانی و به منظور بهبودمشکلات هیجانی آنـها بـه کار‌ گرفتند‌.در‌ این پژوهش که کودکان در گروه سنی کودکستان تا ۸سالگی قرار داشـتند او بـه‌ نتایج‌ جالب‌ توجهی دست یـافت.او در ایـن پژوهـش توانست به عـنوانیک درمـانگر بسیاری از عوامل‌ مؤثر‌ و عـمل‌کننده را در دنـیای درون کودکان نمایان کند.همچنین او تعارضاتی را شناسایی‌ و درمان‌ کرد‌،که ناسازگاری کودکان در مدرسه را باعثشده بـود.شـن‌بازی در واقع به منظور کاهش‌ دادن‌ بـه مـشکلات هیجانی کـودکان و نـیز شـکلدهی مثبت به دنیای درونـی کودکان در این‌ تحقیق‌ بسیار‌ مؤثر بود(ذو المجد،۱۳۸۱).
در تحقیقی ادیسون۳(۱۹۹۹)شن‌درمانی را به سه دانش‌آموز پسر‌ مـبتلا‌ بـه لکنت زبان بهکار برد.هر دانـش‌آموز بـه مـدت چـهار مـاه و هفته‌ای‌ یک‌ جـلسه‌ در جـلسه‌های شن‌درمانی شرکت(۱). Plotts
(۲). Dyk&Wiedis
(۳). Addison
کردند.در تمامی جلسه‌ها از جعبه‌های‌ شن‌ و تصاویر‌ خلق شده عکس و فیلم گرفته شد و دانشآموزان در جـریان شـن‌بازی مـشاهده شدند‌.همچنین‌ میزان لکنت زبان هر دانـش‌آموز قـبل ازجـلسه‌های شـن‌درمانی بـا اسـتفاده از مقیاس درجه‌بندی شده سنجیده شد‌.فرایند‌ شن‌درمانیهر دانش‌آموز نشان‌دهندۀ بروز پریشانی‌های عاطفی در طی جلسه‌ها بود.طبق نظریه‌ شن‌درمانیکاف‌،هرسه دانش‌آموز هیجانات و عواطف خود را در‌ طی‌ جلسه‌ها‌ به صـورت آزادانهبروز دادند و مشکلات عاطفی خود‌ را‌ در درون جعبه شن به تصویر کشیدند.همچنین نتایجحاصل از اجرای مجدد مقیاس‌ لکنت‌ زبان،نشان‌دهندۀ کاهش لکنت زبان‌ پس‌ از پایانجلسه‌های‌ شن‌درمانی‌ بود‌ که مؤید اثربخشی شن‌درمانی اسـت.بـنابراین‌،شن‌بازی‌ یک تکنیککمکی همراه با گفتاردرمانی سودمند است،که فرصتی مناسب برای کودکان‌ مبتلا‌ به لکنتزبان برای برون‌ریزی عواطف هشیار‌ و ناهشیار فراهم می‌کند.
در‌ موت‌۱(۲۰۰۴)شن‌درمانی را با دختر‌ مبتلا‌ بـه فـلج مغزی به کاربرد،که از لحاظ کلامیتنها به بیان(بله-خیر‌)و از‌ نظر حرکتی تنها به استفاده‌ از‌ دست‌ها‌ قادر بود.نتایج‌ نشان‌ داد کهشن‌درمانی در برون‌ریزی‌ هـیجانات‌ و تـقویت دقت و شناخت دختر مبتلا بـه فـلج مغزی نسبتبه خود سودمند بود(در موت‌،۲۰۰۴‌).
در پژوهشی آکی موتو۲(۱۹۹۵)شن‌درمانی‌ را‌ با بیماران‌ آسیب‌ مغزی‌ بستری دربیمارستان روای ژاپن‌ به کار برد.نتایج تحقیق او نشان داد کـه شـن‌درمانی به بیماران کمکمی‌کند تـا تـصادفات‌،شوک‌های‌ ناگهانی و اتفاقاتی را در جعبه شن‌ خلق‌ کنند‌،که‌ به‌ آسیب آنهامنجر شده‌اند‌ و نمی‌توانند‌ به صورت کلامی بیان کرده و از این طریق هیجانات درونی خود راتخلیه کنند.پس از چندین‌ ماه‌ نتایج‌ نشان داد کـه شـن‌درمانی آرامش به بیشتر‌ بیماران‌ آرامشداده‌ و باعث‌ شده‌ تا‌ آنها با مشکلات خود سازگار شوند(آکی موتو،۱۹۹۵).
همان‌طور که بیان شد،یافته‌ها و نتایج تحقیقات مفید و سودمند بودن این تکنیک را تأییدمی‌کنند.در پایـان بـاید خاطر‌ نـشان کرد از آنجائیکه پژوهشی با استفاده از این تکنیک دربارۀپرخاشگری کودکان ناشنوا انجام نشده است،بنابراین،نتایج پژوهش حـاضر با یافته‌های(۱). Dermott
(۲). Akimoto
پژوهش‌های اجرا شده با کودکان شنوا‌ همسو‌ شده اسـت کـه خـود دلیلی مهم برای انجام چنینپژوهشی است.به طور کلی نتایج پژوهش حاضر حاکی از آن است که شن‌درمانی بـر ‌ ‌کـاهشپرخاشگری دانش‌آموزان پسر ناشنوا مؤثر بوده‌ است‌.
به عنوان یک تبیین کلی با تـوجه بـه ایـنکه دانش‌آموزان ناشنوا برای برقراری ارتباط ازروش‌های غیر کلامی استفاده می‌کنند،به نظر می‌رسد تکنیک‌ اسـتفاده‌ شده در این تحقیق بهعلت‌ غیر‌ کلامی و غیر مستقیم بودن برای حل مشکلات رفـتاری به ویژه پرخاشگری در کـودکانناشنوا تـکنیکی مناسب است.چرا که به کودک اجازه می‌دهد تا در‌ محیطی‌ امن و آرام و بدونمداخله مستقیم‌ درمانگر‌ احساسات و هیجانات پرخاشگرانه خود را تخلیه کند.در خاتمه بهعنوان یک توجیه به نظر می‌رسد که شن‌درمانی پیش‌بینی‌کنندۀ خـوبی برای کاهشپرخاشگری در کودکان ناشنواست.
بنابراین،شن‌درمانی برای دانش‌آموزان ناشنوای پرخاشگر‌،فرصتی‌ را فراهم می‌کند تاانرژی خود را بیرون بریزند و احساسات و رفتارها و نیز انباشت‌های پرخاشگرانه خود را بیانکنند.این روش به خصوص برای کودکانی مهم اسـت کـه روشهای بیان کمتری را برای‌ اینهیجانات‌ و تکانه‌ها دارند‌.چندین مطالعه موردی نتایج مثبتی را گزارش کرده‌اند که کاهشرفتارهای تکانشی و پرخاشگرانه و بهبود در مهارتهای اجتماعی و توانایی‌ انتقال انرژی بهفعالیتهای مناسب نظیر ورزش و هنر را شامل مـی‌شود.بـدین‌ ترتیب‌،گزارش‌ شده است کهبازی با ماسه به کودکان اجازه می‌دهد تا احساسات پرخاشگرانه و لطمه دیده خود را برایتسهیل ‌‌رفتارهای‌ مناسب‌تر و اجتماعی‌تر بیان کنند(کمبل۱،۲۰۰۴).
در تحقیق حاضر برخی محدودیت‌ها شـامل(تـعداد‌ کم‌ نمونه‌ در دسترس،فقان ابزار اندازهگیری خاص ناشنوایان،اجرا در پسران پرخاشگر ناشنوا شهر تهران،استفاده‌ از مربی زبان اشاره)احتمالا تعمیم‌پذیری نتایج را محدود می‌کند که برای رفع‌ آنها پیشنهادهایی ارائه مـی‌شود‌:بـررسی‌ تـأثیر تکنیک شن‌درمانی بر کاهش اضـطراب کـودکان نـاشنوا،بررسی تأثیر تکنیک شندرمانی بر افزایش عزّت نفس کودکان ناشنوا،اجرای تکنیک مورد نظر توسط درمانگر مسلط بهزبان اشاره برای کـاهش مـحدودیت تـحقیق‌.
(۱). Cambpell
منابع
{Eآخنباخ،توماس و رسکورلا،لسی،(۱۳۸۴).راهنمای فرمهای سـن مـدرسه نظام سنجش مبتنیبر تجربه آخنباخ،ترجمۀ اصغر مینایی،تهران،پژوهشکده کودکان استثنایی.
ام اکسلاین،ویرجینیا،(۱۳۶۹).بازی‌درمانی،ترجمۀ‌،احمد‌ حجاران،تـهران،کـیهان.
ذو المـجد،آنیا،(۱۳۸۱).بررسی تأثیر شن‌بازی درمانی بر روی پسران پرخاشگر ۸ تا ۱۲ سـالهدبستانهای شهر تهران،پایان‌نامه کارشناسی ارشد،دانشگاه علامه طباطبایی.
شریفی درآمدی،پرویز،(۱۳۸۱‌).روان‌شناسی‌ کودکان استثنایی،تهران،روان‌سنجی.
شریفی درآمـدی،پرویـز،(۱۳۷۶).کـودکان استثنایی،اصفهان،فدن.
کریمی،یوسف،(۱۳۷۹).روان‌شناسی اجتماعی،تهران،ارسباران.
لندرث،گـاری،(۱۳۷۴).بـازی‌درمانی دینامیسم مشاوره با کودکان،ترجمۀ خدیجه‌ آرین‌،تهران،اطلاعات.
محمد اسماعیل،الهه،(۱۳۸۲).بازی‌درمانی،(نظریه‌ها و روش‌ها)،تـهران،دانـژه.
مـیلانی‌فر،بهروز،(۱۳۸۵).روان‌شناسی کودکان و نوجوانان استثنایی،تهران،قومس.
هالاهان،دانیل پی و کافمن،جیمزام،(۱۳۸۴).کـودکان اسـتثنایی،مـقدمه‌ای‌ بر‌ آموزشهای‌ ویژه،ترجمۀ مجتبی جوادیان،مشهد‌،آستان‌ قدس‌ رضوی.

Addison,Sharon,(1999).Exploring sandplay with children who stutter. <http://www.library.ubc.ca/archives/retro_theses>.

Akimoto,M,(1995).Application of sandplay therapy in brain injured elderly, Journal of sandplay Therapy,5(1),70-83.

Allan,J&Berry,P,(1987).Sandplay.Elementary school Guidance and counseling,21,300-306.

Allan,J&‌;Brown,K,(1993).Jungian playTherapy in elementary schools, Elementary school Gudance and counseling,28,30-42.

Boik,B&Goodwin E,(2000).Sandplay therapy:A step by step manual for psychotherapists of divere orientation,Newyourk,Norton.

Bradway,K,(2006).What is SandPlay,Journal of Sandplay Therapy,15(2),p.7.

Brhem,sh&Kassin,S.M,(1996).Social psychology,Third.Edition,Houghton Miffilin company.

Campbell,M,(2004).Value of SandPlay as a theraeutic tool for School Guidance Counsellors,Australian of Guidance and Counselling,14 (2),211-232.

Carmicheal,K,(1991).Playtherapy:Role in reading improvement,Reading E}

{E improvement,28(4),273-276.

Cockle,S,(1993).SandPlay:A Comparative Study,International Journal of play Therapy,2(2),1-17.

Dermott,D.M,(2004).Sharing our hands with the handless:Assisted Sandplay with the handicapped,Vnpublished manuscript.

Harper,J,(1991).Children’s Play:The differential effect of intra family Physical and Sexual a buse,Child Abuse and Neglect,15,89-98.

Kanako,T&Hideaki,T,(1994).A Study of a case of Sandplay Therapy for a girl who refused to go to school in Japancese,The education sciences,Journal of the Yokohama National University,34,15-31.

Pearson,M&‌;Wilson,H,(2001).SandPlay and Symbol Work:Emotional healing With Children adolescents and adults,Melbourne,Australian Councit for Educational Research.

Plotts,Cynthia;Lasser,Jon,Prater,Steven,(2008)Exploring sandplay Therapy: Application to individuals with traumatic brain injury,International Journal of play Therapy,vol 17(2),138-153.

Weinrib,E,(2005).Interduction to SandPlay and Creativity,Journal of SandPlay Therapy,14(2),49.

Zinni,R,(1997).Differential aspects of SandPlay with 10 and 11 year-old Children,Child Abuse&‌;Neglect,21,657-668. E}

0 پاسخ

دیدگاه خود را ثبت کنید

Want to join the discussion?
Feel free to contribute!

دیدگاهتان را بنویسید

نشانی ایمیل شما منتشر نخواهد شد. بخش‌های موردنیاز علامت‌گذاری شده‌اند *