نگاهی به نخستین دائرةالمعارف خط بریل در ایران

نگاهی به نخستین دایرت المعارف خط بریل در ایران

محمد نوری
به تازگی كتابی با عنوان دائرةالمعارف خط بریل در ایران منتشر شده است. این اثر به صورت چاپ محدود (جزوه) نه چاپ عمومی در سال ۱۳۹۰، به مدیریت محمد رضا ظروفی توسط سازمان آموزش و پرورش استثنایی كشور منتشر شده و در سال‌های اخیر متن درسی برای توجیه و آموزش معلمان و برخی مقاطع دیگر بوده است.
این اثر كامل‌ترین مجموعه درباره خط بریل است و شامل كلیات (نگرش اسلام به نابینایان و تاریخ آموزش و پرورش نابینایان در ایران)؛ ادبیات فارسی؛ بریل عربی؛ بریل انگلیسی؛ بریل علوم پایه (ریاضیات، جبر، آمار، هندسه، مثلثات،‌ شیمی و فیزیك)؛ بریل رایانه؛ بریل موسیقی است.
فهرست مزبور نشانگر توجه و اهتمام به همه بخش‌های بریل از دانش‌های قدیمی تا مواردی مثل كامپیوتر است. اكنون بجا است که به بخش‌های این مجموعه، پدیدآورندگان آن، پیشینه این پروژه و تحولات آن و بالاخره ماهیت دائرة المعارفی آن نظری بیفكنیم.

پیشینه و تحولات: این خط توسط لویی (یا لوییس بریل (۱۸۰۹- ۱۸۵۲م) اختراع شد. خط بریل توسط یك نفر آلمانی به نام كریستوفل در سال ۱۳۱۵ش به ایران آورده شد و در یكی از آموزشگاه‌های تبریز مورد تعلیم و تعلم قرار گرفت. سپس این معلم آلمانی به اصفهان كوچ كرد و در آنجا به آموزش خط بریل برای نابینایان و معلمان پرداخت. آنگاه معلمی به نام محمد علی خاموشی هم این خط را از او فرا گرفت و كارش را ادامه داد اما چون بر آن مسلط نبود و ظرائف بریل را نمی‌دانست، نظام آموزش و پرورش آن را پَس زد. تا اینكه در سال ۱۳۳۹ شمسی پس از تحولات در نظام آموزش و پرورش و تمهید مقدمات، خط بریل پذیرفته شد و قرار شد تدریس شود. حادثه مهم بعدی، سمینار مربیان با بینایان ایران (شهریور ۱۳۴۸ در تهران) بود كه در آن تصویب كردند خط بریل بر اساس اقتضائات فارسی و ادبیات ایرانی اصلاح شود. در سال ۱۳۲۰ شمسی نخستین مدرسه نابینایان توسط مراكز مذهبی مسیحی تأسیس شد و در سال ۱۳۴۰ شمسی مدرسه ابابصیر توسط عده‌ای از نیكوكاران و روحانیون سرشناس در اصفهان،‌ به راه افتاد. سپس نخستین مدرسه دولتی نابینایان به نام آموزشگاه نابینایان تهران در سال ۱۳۴۳ تأسیس شد. این آموزشگاه پس از انقلاب اسلامی به آموزشگاه شهید محبی تغییر نام داد و هنوز به این نام معروف است. آنگاه آموزشگاه دكتر محمد خزائلی در دهه ۱۳۵۰ شمسی آغاز به کار کرد. و بالاخره در دهه شصت و هفتاد شمسی پژوهشگاه تعلیم و تربیت در وزارت آموزش و پرورش راه‌اندازی شد. در هریك از این مراحل، خط بریل چند گام رو به جلو داشت.
هر كدام از مراكز و مدارس مزبور جزوه و كتابچه‌ای برای آموزش بریل داشتند اما در سال ۱۳۶۷ حادثه مهمی اتفاق افتاد و با تجمیع عده‌ای از كارشناسان خبره توسط پژوهشگاه تعلیم و تربیت، طرحی به نام «گردآوری، تدوین و تثبیت علائم خط بریل» تصویب و كتابی با همین عنوان در سال ۱۳۷۸ش منتشر شد.
در واقع هدف اصلی این بود كه از تشتت و پراكنده كاری كه در مدارس و مراكز بود، ممانعت گردد و همگان از یك نوع علائم و یك خط مشی اطاعت كرده و به آن عمل كنند. این طرح هر چند سال یك‌بار در همان پژوهشگاه كامل‌تر شد. تا اینكه در سال ۱۳۹۰ نامش از «طرح گردآوری، تدوین و تثبت علائم خط بریل» به دائرة المعارف خط بریل تغییر یافت. این اثر همواره متن درسی و مبنای آموزش روشندلان در زمینه خط بریل بوده است. مجری كتاب پیشین آقای محمد رضا ظروفی و مجری این دائرة المعارف هم خود ایشان است.

پدیدآورندگان:‌ همانطور كه ذكر شد، این كتاب كاملترین اثری است كه تا کنون در ایران در زمینه علائم بریل و خط بریل منتشر شده است. از اینرو دارای بخش‌های متعدد و متنوع است و از تخصص‌های مختلف، افرادی در آن به كار گماشته شدند. اسامی این افراد در اول كتاب آمده است. اما اسامی كتاب چاپ ۱۳۷۸ و كتاب چاپ ۱۳۹۰ اندكی و در برخی بخش‌ها كلاً متفاوت است. نخست اسامی کوشندگان سال ۱۳۷۸ را معرفی می‌كنم، سپس دست‌اندرکاران سال ۱۳۹۰ را.
سال ۱۳۷۸؛‌ عنوان: گردآوری، تدوین و تثبیت علائم خط بریل؛ مجری: محمد رضا ظروفی؛‌ ناظر: دكتر مسعود گلچین
سال ۱۳۹۰؛ عنوان: دائرة المعارف خط بریل؛ مجری:‌ محمد رضا ظروفی

مسئولین گروه‌ها در سال ۱۳۷۸:
اعضای گروه ادبیات: محمود رضایی، عبدالله غفاری، رفیع رفیعی، یعقوب عبدی پور، سید سعید میری لواسانی، فاطمه محی الدین و محمد رضا ظروفی
اعضای گروه عربی و تجوید: خالق شعبان، محمود رضایی، یعقوب عبدی پور و محمد رضا ظروفی
اعضای گروه علوم پایه: ابراهیم كربلایی حبیب الله،‌ محمد حسن وجدانی، فاطمه شهناز ملك زاده و محمد رضا ظروفی
اعضای گروه موسیقی: محمود رضایی و محمد رضا ظروفی
نرم افزار بریل: بهزاد جزء هاشمیان
ماشین نویسی: فاطمه علی محمدی

مسئولین گروه‌ها در سال ۱۳۹۰:
كوتاه نویسی فارسی: یعقوب عبدی پور، محمود رضایی، خانم رؤیا كارآمد
گروه ادبیات: آقایان محمود رضایی، عبدالله غفاری، رفیع رفیعی، یعقوب عبدی پور، سید سعید میری لواسانی، محمد رضا ظروفی و خانم فاطمه محی الدینی، (با سپاس از همكاری خانم‌ها فاطمه كاظمی، فرانگیز پورترق، فیروزه مخبریان نژاد).
گروه علائم عربی و تجوید: آقایان خالق شعبانی،‌ محمود رضایی،‌ یعقوب عبدی پور و محمد رضا ظروفی.
گروه علائم علوم پایه: آقایان ابراهیم كربلایی حبیب الله، محمد حسن وجدانی،‌ محمد رضا ظروفی و خانم فاطمه شهناز ملك زاده.
گروه علائم انگلیسی: آقایان محمود رضایی، علی اصغر اسدی و محمد رضا ظروفی.
گروه علائم رایانه: آقایان علی اصغر اسدی و محمد رضا ظروفی.
گروه علائم موسیقی: آقایان محمود رضایی، علی اصغر اسدی و محمد رضا ظروفی.

بخش‌ها و محتوا: دائرة‌المعارف خط بریل بر خلاف دائرة‌المعارف‌های مدرن كه ماهیت و ساختار قاموسی و الفبایی دارند، موضوعی و مثل كتب معمولی و شامل هفت بخش اصلی و ده پیوست است. معمولاً هر بخش شامل چندین فصل می‌باشد.
اما بخش اول شامل دو فصل با این عناوین است:‌ نگرش اسلام به نابینایان و تاریخچه آموزش و پرورش نابینایان در ایران. هر دو فصل بسیار كوتاه است و برخی نكات اصلی را نیز در بر ندارد.
بخش دوم (ادبیات فارسی) شامل این فصل‌ها است: حروف الفبای فارسی، علائم نقطه گذاری،‌ نگارش متون، شیوه املای فارسی، كوتاه نویسی بریل فارسی، علائم آوا نگاری فارسی.
بخش سوم (علائم بریل عربی) و شامل دو فصل علائم عمومی و علائم تجوید است.
بخش چهارم (علائم بریل انگلیسی) شامل چهار فصل است: الفبای انگلیسی، علائم كوتاه نویسی، علائم آوا نگاری،‌ املاء.
بخش پنجم (علائم علوم پایه) و شامل هشت فصل است: كلیات،‌ جبر، ریاضیات، آمار، هندسه، مثلثات،‌ شیمی، فیزیك.
بخش ششم (علائم بریل رایانه) شامل دو فصل است:‌ علائم بریل رایانه آمریكایی، علائم بریل رایانه بریتانیایی.
بخش هفتم (علائم موسیقی بریل)، شامل هفت فصل است:‌ كلیات، وصل و تركیب، علامت‌های تكرار، تزئین و انگشت گذاری، علامت‌های دست‌ها، علامت‌های نگارش آواز و انواع سازها، علامت موسیقی ایران، شیوه‌های نگارش موسیقی بریل.
اما پیوست‌ها عبارت‌اند از:‌ كلمات با فراوانی بیشتر در حرف اول؛ كلمه‌های دو حرفی بر اساس رتبه؛ فراوانی قطعه كلمه‌های دو حرفی در مجموع و در اول كلمه و وسط و آخر كلمه؛ فراوانی قطعه‌های كلمه‌های سه حرفی؛ فهرست كلمه‌های دو حرفی منتخب.
روش كار مجری در هر بخش، شناسایی دبیرهای مجرّب هر رشته و دعوت به كار، سپس توجیه آنان، آنگاه گردآوری واژگان و معادل سازی برای هر واژه بر اساس ضوابط بریل بوده است.

ماهیت دائرة المعارفی این اثر:‌ در گذشته دائرة‌المعارف‌هایی با ساختار موضوعی و تبویبی وجود داشت. دانشنامه علائی از ابن سینا نمونه مشهور آن است. ولی در سده اخیر، دانش دائرة المعارف مضبوط و ضابطه‌مند شده و دائرة‌ المعارف‌ها ساختار الفبایی دارند.
البته این مجموعه از این نظر كه شامل اكثر علوم است، می‌توان به آن دائرة المعارف لغوی و نه اصطلاحی گفت. اما نكته مهم اینست كه هنوز جای یك دانشنامه كارآمد به عنوان كتاب مرجع خالی است. دفتر فرهنگ معلولین از سال گذشته یك گروه را برای تألیف دانشنامه بریل تجهیز كرده است. البته نام آن را دانشنامه برجسته نگاری و به پیشنهاد برخی دانشنامه كتاب بسودنی یا دانشنامه كتاب بساوایی خواهد گذاشت. اگر در زمینه نام مناسب‌تر و عنوان چنین اثری پیشنهادی باشد و خوانندگان گرامی، ما را مساعدت فرمایند سپاسگزار خواهیم شد. برای این دانشنامه تا كنون ۸۰۰ مدخل (عنوان مقاله) شناسایی شده است. این مدخل‌ها احتمالاً تا ۱۵۰۰ فقره افزایش خواهد یافت و شامل هشت گروه زیر است:
– شخصیت‌های بریل نویس، خادم بریل یا پژوهشگر بریل مثل لویی بریل، كریستوفل آلمانی،‌ محمد رضا ظروفی
– كتب درباره بریل یا به خط بریل مثل دائرة المعارف خط بریل
– مراكز و نهادهای آموزشی، پژوهشی و تولید متون بریل مثل مؤسسه رودكی
– دستگاه‌ها و تجهیزات تولید خط بریل مثل لوح و قلم، پاركینز
– مفاهیم و موضوعات مرتبط به فرهنگ، جامعه شناسی، روان شناختی، تاریخ و بریل؛ چون تأثیر بریل در یادگیری، تاریخ تحولات بریل در ایران
– سایت‌های مرتبط به بریل
– نرم افزارهای مرتبط به بریل
– نشریات و آثار دوره‌ای مرتبط به بریل
قلمرو جغرافیایی این دانشنامه جهانی است. با این توضیح كه ایران و منطقه خاورمیانه و جهان اسلام را كلاً در بر می‌گیرد. اما در غرب فقط مناطق انگلیسی زبان و از دیگر مناطق فقط آثار مرجع و اطلاع‌رسانی را در قلمرو خود دارد. برای نمونه اگر مؤسسه اطلاع‌رسانی‌ای در پاریس باشد، معرفی می‌كنیم ولی اگر كتابی معمولی در آنجا چاپ شده باشد هر چند مرتبط به بریل است، مدخل نخواهد شد. در مناطق شرق مثل ژاپن، چین، تایوان و غیره هم فقط در محدوده آثار مرجع و اطلاع‌رسانی در قلمرو قرار می‌گیرد. علت این گزینش، چند نكته و دلیل فنی و علمی است. اولاً اگر ادعا شود دانشنامه جهانی است و سپس امكان جستجوی همه مناطق نباشد، ادعای كذب و گزاف خواهد بود؛ دوم اینكه آثار مرجع و اطلاع‌رسانی در همه كشورها تأثیر خواهند گذاشت، نیز معمولاً اطلاعات‌ آنها در دسترس است.
پیش‌بینی ما اینست كه به یاری خداوند در اواسط سال ۱۳۹۵ این دانشنامه به اتمام رسد و تقدیم جامعه علمی و روشندلان گردد. از همکاری كسانی كه در این زمینه اقدامات و تجربه‌هایی دارند، استقبال می‌کنیم. کافی است که به وب سایت دفتر فرهنگ معلولین مراجعه كنند و نام، آدرس و تلفن تماس خود را ثبت کنند یا ایمیل و تلفن بزنند تا در خدمتشان باشیم.

0 پاسخ

دیدگاه خود را ثبت کنید

Want to join the discussion?
Feel free to contribute!

دیدگاهتان را بنویسید

نشانی ایمیل شما منتشر نخواهد شد. بخش‌های موردنیاز علامت‌گذاری شده‌اند *