کتاب گویا: تعریف، تاریخ تحولات

print

کتاب گویا: تعریف، تاریخ تحولات

سعید محمدیاری

چکیده
پس از اختراع برق، هر چند ماه، شاهد اختراع وسایل الکترونیکی و الکتروتکنیکی بوده‏ایم. رادیو، تلویزیون، ضبط و پخش صوت و کامپیوتر همگی در یک قرن اخیر اختراع و عرضه شده‏اند. این اختراعات زمینه پیدایش و ظهور نوعی جدید از کتاب را فراهم آورد. این کتاب جدید، از اجزایی به نام کلمات و جملات ملفوظ به جای کلمات و جملات مکتوب تشکیل می‏شود. مطالعه کننده آن به جای خواندن با چشم و استفاده از بینایی، با گوش، کلمات و جملات را می‏شنود. سومین تفاوت در حامل آنها است. کتاب بینایی یا کاغذی روی کاغذ عرضه شود ولی حامل کتاب گویایی شنیداری، ابزار یا دستگاه صوتی یا رسانه صوتی است.
ظهور و گسترش این نوع کتاب، تحولات عمیقی در جوامع انسانی در پی داشت. به ویژه برای نابینایان این امکان را به وجود می‏آورد که متون را مطالعه کرده و در سرنوشت جامعه خودشان مشارکت نمایند.
این مقاله به معرفی ابعاد کتاب گویا و سپس به تاریخ تحولات آن می‏پردازد. البته کتاب گویا دارای ابعاد وسیع و پیچیده است و در یک مقاله نمی‏توان همه مباحث آن را بررسی کرد. مؤلف هم تلاش کرده‏ چشم‏‏انداز کلی عرضه کند. حتماً در شماره‏های بعد این نشریه، زوایای کتاب گویا بررسی خواهد شد.

کتاب گویا یا کتاب صوتی یا کتاب شنیداری (Audio Book یا Talking Book) متن کتابی است که توسط یک یا چند گوینده، خوانده می‌شود و به صورت فایل صوتی عرضه می‏شود. کتاب گویا ممکن است با موسیقی یا افکت‌های موسیقایی همراه باشد. و گاه فقط دارای صدای خواننده متن است.
گاهی اوقات نویسنده با صدای خودش کتاب را می‌خواند و گاهی گویندگان حرفه‌ای این کار را انجام می‌دهند. این کتاب‏ها در دسته‏بندی‏های مختلف مثل: داستان، رمان، کودک و نوجوان، مذهبی، آموزشی ـ علمی، هنری طبقه‏بندی شده‏اند. از این نظر تفاوتی با کتاب کاغذی ندارند. یعنی همه انواع کتب می‏توانند به شیوه دیویی یا کنگره (LC) رده‏بندی شوند. کتاب گویا به دو صورت «روخوانی» و «بَرخوانی» یا حفظ‏خوانی تولید می‌گردد. کتاب‏ گویا از نظر دستگاه پخش صدا، دارای انواع مختلف است:  بر روی نوار کاست، لوح فشرده یا CD، دستگاه گوینده یا Mp3 Player  و گوشی تلفن همراه دارای برنامه گویایی قابل استفاده می‌باشند.
هدف از ضبط کتاب گویا انتقال متن یک کتاب یا نوشته روی یک «حامل صوتی» است؛ به طوری که برای افراد فاقد توانایی خواندن، قابل شنیدن و درک باشد. از این رو، بین کتاب گویا و یک نمایش‏نامه رادیویی و یا نوار قصه، تفاوت‏های اساسی وجود دارد؛ زیرا معمولاً کتاب گویا توسط یک نفر خوانده می‏شود که لحن او احساساتی نبوده و بیشتر به کتابخوانی با صدای بلند شبیه است.
بدیهی است تمام کتاب‏هایی که منتشر می‏شوند، امکان گویا شدن ندارند. از این رو، همواره سیاست‏ها و معیارهایی برای انتخاب کتاب‏هایی که قرار است گویا شوند، در نظر گرفته می‏شود. معمولاً متونی که برای ضبط انتخاب می‏شوند، باید از نظر محتوایی و ساختار ظاهری و ادبی غنی بوده و قابلیت ضبط داشته باشند.
افراد بسته به علاقه و ذائقه ادبی خود، ممکن است طرفدار گونه‏های مختلف ادبی باشند. از این رو، در گویا کردن آثار ادبی باید به این تنوع در سلیقه توجه کرد. البته به دلیل محدودیت در امکانات، این انتخاب باید از میان آثاری که جوهره ادبی کافی دارند، انجام شود. سرمایه‏گذاری روی اثار ضعیف و کم ارزش، جز اتلاف سرمایه، نتیجه دیگری نخواهد داشت.
نکته دیگر، بحث مالکیت مادی و معنوی آثاری است که به شکل گویا منتشر می‏شوند. طبق قانون جدید هر اثری را برای معلولین می‏توان گویا و در اختیار آنان قرار داد. برخی از نویسندگان با صدای خود، آثارشان را گویا می‏کنند.
امروزه کاربرد کتاب گویا، منحصر به افراد نابینا نیست. کم‏بینایان، سالخوردگان و به ویژه مبتلایان به بیماری پارکینسون، خانم‏های خانه‏دار، مسافران با اتومبیل، قطار، هواپیما وکشتی و زبان‏آموزان، برای تقویت مهارت‏های شنوایی یک زبان، می‏توانند از کتاب گویا، به عنوان رسانه‏ای قابل اعتماد برای نیازهای مطالعاتی خود و نیز صرفه‏ جویی در وقت خود بهره جویند.
هم‏چنین، کتاب گویا ابزار مناسبی برای آموزش علوم و دروس در مقاطع مختلف محسوب می‏شود. در سال 1952 بر میزان اهمیت ضبط کتاب برای کودکان و نوجوانان تأکید شد. به این ترتیب، کتاب گویا از انحصار بزرگسالان خارج و کتاب‏های کودکان و نوجوانان نیز به قلمرو کتاب گویا قرار گرفت.
پیشینه جهانی
تاریخچه تولید کتاب گویا به سال 1931م در کشور آمریکا بر‏می‏گردد. کنگره آمریکا در این زمان در قالب پروژه‏ای به نام Talking-Book program تولید این گونه کتاب را پایه‏گذاری کرد. هدف این برنامه، کمک به بزرگسالان نابینای فاقد توانایی خواندن کتاب‌های چاپی بود. این پروژه کارش را با شعار زیر آغاز کرد: «کتاب برای نابینایان بزرگسال‏: Books for the Adult Blind Project »
انجمن نابینایان آمریکا، اولین کتاب‏های گویا را در سال 1932م تولید کرد، یک سال بعد تولید انبوه این کتاب‏ها در این کشور آغاز شد. در سال 1933، جی. پی. هارینگتون (J.P. Harrington) متخصص در انسان‏شناسی به نواحی آمریکای شمالی مسافرت کرد تا تاریخ شفاهی اعضای قبایل بومی این منطقه را ضبط کند، او برای این کار از دیسک‏های آلومینیومی و باطری ماشین استفاده کرد. کتاب گویا، سنت قصه‏گویی را که سال‏ها پیش هارینگتون آغاز کرده بود، حفظ کرده و ادامه داده است.
در سال 1935، کنگره ایالات متحده تصویب کرد که کتاب گویا به صورت رایگان، در اختیار نابینایان قرار گیرد. پس از آن، «پروژه کتاب برای نابینایان بزرگسال» در اوج شهرت قرار گرفت. در 1992، بخش ویژه نابینایان و ناتوانان جسمی کتابخانه ملی ایلات متحده، میلیون‏ها نسخه کتاب گویا را در بین بیش از 700 هزار نفر از «جامعه هدف» خود توزیع کرد. با گسترش دستگاه‏های ضبط صوت قابل حمل، نوارهای صوتی بسیار پرطرفدار شد و در اواخر دهه 1960 کتابخانه‏ها پر از کتاب‏های گویای رایگان شد.
اولین کتاب‏های گویا، جنبه آموزشی داشتند و به دنبال آن کتاب‏های ادبی نیز به این دسته اضافه شد. در سال 1970 شرکت‏های مختلفی توزیع این کتاب‏ها را بر عهده گرفتند و در اواسط دهه بعد سود شرکت‏های تولید کتاب گویا از چندین میلیارد دلار در سال فراتر رفت.
مؤسسه ناشران صوتی در سال 1986 توسط 6 شرکت رقیب و با هدف ارتقای آگاهی مخاطبان از این گونه کتاب‏ها پایه گذاری شد. این مؤسسه‏ها در سال 1996 جایزه کتاب گویا را بنا نهاد که با جایزه اسکار برابری می‏کند.
با ظهور اینترنت، تکنولوژی‏های با پهنای باند بالا، فرمت‏های فشرده فایل‏های صوتی و پخش کننده‏های موسیقی قابل حمل، محبوبیت کتاب‏‏های صوتی به طور معناداری افزایش یافت. این رشد با پیدایش سرویس‏های اشتراک دانلود کتاب گویا دو چندان شد.
علاوه بر این، محبوبیت پخش کننده‌های صوتی همراه مانند آی‎پاد (iPod) کتاب‎های گویا را برای استفاده مردم رایج‎تر کرده است. این امر به گسترش ناگهانی کتاب‎های تولید شده از پروژه‎هایی نظیر لیبریوکس شده است. که افراد داوطلب را برای خواندن کتاب‏ها سازماندهی می‌کند. کتاب‏های گویا همچنین می‎توانند توسط نرم‎افزارهای گویا تولید شوند هرچند کیفیت صدای تولیدشده ممکن است در مقایسه با صدای انسان مطلوب نباشد. این کتاب‏ها همچنین توسط شرکت‏های انتفاعی به صورت آنلاین منتشر می‎شوند. بهای کتاب‎های گویا که روی سی‎دی یا کاست منتشر می‎شود اغلب بیش از نسخه‎های چاپی با جلد سخت است. کتاب‎های گویا که با دانلود کردن از اینترنت خریداری می‎شوند اغلب کمی ارزان‎تر از نسخه‎های چاپی با جلد سخت اما گران‎تر از نسخه‎های چاپی با جلد شومیز هستند.
سابقه در ایران
تلاش برای تولید مواد خواندنی مناسب نابینایان ایران، به کمتر از صد سال پیش باز می‏گردد. نخست عده‏ای از ارامنه اصفهان، کتاب‏هایی را به بریل برگرداندند. اما نخستین مؤسسه‏ای که رسماً برای خدمت به نابینایان تأسیس شد، مؤسسه‏‏ی دکتر خزائلی بود که در دهه چهل بنیانگذاری کرد. در سال 1349 ش، دولت مؤسسه ملی بهزیستی نابینایان را تأسیس کرد که بعدها با همکاری انجمنی که دکتر خزائلی بنیان نهاد بود، به تهیه و توزیع کتاب بریل و کتاب گویا برای نابینایان اقدام کرد. پس از پیروزی انقلاب اسلامی و تأسیس سازمان بهزیستی کشور، مؤسسه ملی نیز به «سازمان بهزیستی خدمات نابینایان رودکی» تغییر نام داد.
سازمان رودکی، ابتدا کتاب‏های درسی مدارس را نیز ضبط می‏کرد، اما بعدها حوزه خدمات آن تنها برای بزرگسالان و در حیطه کتاب‏های غیر درسی مشخص شد و تولید کتاب‏های درسی به صورت گویا و بریل، به سازمان کودکان استثنایی که وابسته به وزارت آموزش و پرورش است، واگذار گردید.
در حال حاضر، سازمان رودکی یکی از فعال‏ترین سازمان‏های ایران در حوزه تولید کتاب گویا، به ویژه برای بزرگسالان است که ضبط این کتاب‏ها را توسط گویندگان حرفه‏ای یا داوطلب انجام می‏دهد و کتابخانه گویای آن یکی از غنی‏ترین کتابخانه‏های گویاست. رودکی به جز این کتابخانه، دو کتابخانه دیگر، یکی مختص کتاب‏های بریل و دوم مجموعه‏ای از کتاب‏های بینایی در اختیار دارد. کتابخانه بینایی در حقیقت، منبع اصلی گویندگان و نابینایان برای انتخاب و ضبط کتاب روی نوار است.
از طرفی، مدرسه نابینایان خزائلی، با کمک سازمان کودکان استثنایی، به تولید کتاب‏های درسی گویا برای تمام دانش‏آموزان نابینا اقدام کرد؛ برای انجام این مهم، استودیوهای ضبط کتاب نیز دایر کرد.
در چند سال اخیر مؤسسات فراوان در زمینه تولید کتاب گویا فعال شده‏اند، مانند «کتابخانه عمومی حسینیه ارشاد»؛ «مؤسسه نهادگذاری مطالعات علمی و پژوهشی گویا»؛ دفتر فرهنگ معلولین. در سال‏های اخیر، یک ناشر ایرانی (نشر ماهریز) به تولید کتاب گویا در قالب نوار کاست اقدام کرده است. اگر چه تعداد این نوارها در حال حاضر دو یا سه عدد بیشتر نیست، از این حیث که این نوارها دقیقاً به نام کتاب گویا منتشر می‏شوند، دارای اهمیت خاصی هستند. زیرا این آثار از ابتدا، به منظور گویا شدن، ترجمه و تدوین می‏شوند و امتیاز تکثیر آنها نیز در انحصار ناشر است.
فهرست سازی
تحول مهّم دیگر در عرصه کتاب گویا در ایران، تهیه فهرست برای کتاب گویا بود. فهرست سازی به نوعی پذیرش کتب گویا در نظام فرهنگی و جامعه فرهنگی است. نیز کارآیی آن را افزایش می‏دهد؛ زیرا جستجو و چرخش آن را توسعه می‏دهد. کتابشناسی ملی ایران که توسط کتابخانه ملی ایران منتشر می‏شود، از سال 1373، کتاب گویا را هم در قلمرو آورده و در هر جلد کتابشناسی به معرفی آنها اقدام می‏کند. این اقدام موجب شد که کتاب گویا مثل دیگر آثار فرهنگی چون مقاله، کتاب، پایان نامه و نشریه قابل توجه قرار گیرد. تحول دیگر در سال 1374، رخ داد و فهرستگان کتاب‏های گویای ایران منتشر شد. (شیرین تعاونی، (خالقی): فهرستگان کتاب‏های گویای ایران، تهران: کتابخانه ملی جمهوری اسلامی ایران، 1374)منتشر کرد. این کتابشناسی 1069 کتاب گویا را که در 15 مرکز نگهداری می‏شود، معرفی کرده است.
متأسفانه تا کنون اطلاعات همه کتب گویا فهرست سازی نشده و کتابشناسی جامع و کامل تدوین نشده است. همچنین نظام مأخذشناسی و ضوابط مقبول برای این پروژه تصویب نشده است.
مشکلات و ضروت تخصص گرایی
در همه یا اکثر رشته‏هاي علمي نیاز به کتاب گویا هست. زيرا غیر از عامه مردم، نابینایان در بسیاري از رشته‏ها مشغول تحصیل یا تحقیق می‏باشند و نیاز مبرم به منابع هست. اما متأسفانه مؤسسات کتاب گویا در ایران اغلب به رشته‏های خاص پرداخته و اکثر تولیدات آنها ادبی و رمان است و کمتر به منابع مرجع و کتب مادر و منابع زیر بنایی پرداخته‏اند. گویا به دلیل مشکلات و سختی کار در این زمینه، زیر بار این کارها نرفته‏اند.
اکنون لازم است مؤسسات هر کدام در یک یا چند رشته فعالیت کنند و به اصطلاح رویکرد تخصصی داشته باشند. در دو دهه اخیر آمار نابینایانی که در رشته‏های علوم دینی و علوم انسانی مشغول هستند بسیار زیاد شده است. علوم قرآنی، علوم حدیث، تاریخ و تمدن اسلامی، حقوق و فقه اسلامی از جمله رشته‏هایی است که بسیار مورد توجه آنان بوده است. امّا مؤسسات کتاب گویا، چند اثر در این زمینه‏ها تولید کرده‏اند؟ اکنون وفاق و اجماع عمومی در معلولین هست که کتاب گویا همگام و همراه با پیشرفت جامعه روشندلان جلو نرفته است و بسیار تأخر و عقب ماندگی دارد. آنان متفقاً معتقدند مراکز تولیدکننده کتب گویا باید از نیروهای متخصص در همه مراحل کار استفاده کنند و کتب اولویت‏دار و ماندگار و مؤثر تبدیل به گویا شوند. جای خوشوقتی است که در 2سال اخیر، دفتر فرهنگ معلولین زیر نظر حجت الاسلام و المسلمین سید جواد شهرستانی زیدعزه فعالیت خود را با گرایش تولید کتاب گویای مذهبی، تولید کتاب بریل مذهبی، تولید کتاب الکترونیک، مرجع و راهنما در موضوعات اسلامی و شیعی آغاز کرده است. تبدیل تفسیر المیزان یا تفسیر مجمع البیان یا نشریه آینه پژوهش به کتاب گویا کاری مشکل و صعب است. ولی این دفتر همه مشکلات را به جان خریده و تاکنون چند هزار ساعت گویا در آثار مذهبی تولید و عرضه کرده و براي اكثر كتابخانه‌هاي ويژه روشندلان و مراكز فعال حوزه معلولين سراسر ايران ارسال نموده است.
یک مشکل حادّ و اساسی عدم نظارت بر تولید کتاب گویا است البته به رغم فقدان نظارت شدید و غلیظ، بحران‏های حادّ هم نبوده است. در واقع نظام طبیعی عرضه و تقاضا و نظارت عمومی جامعه، آثار بی‏کیفیت و فاقد ضوابط مطلوب را کنار می‏زند و رونق برای آثار مطلوب زیاد است.
منظور از فقدان نظارت، تشویق مؤسسه‏ها و افرادی است که کارشان را درست انجام داده‏اند و تولیدات آنان با استقبال عمومی مواجه بوده است. از طرف دیگر کسانی که به رغم داشتن سرفصل‏های بودجه‏های کلان و اخذ اعتبارات و تسهیلات دولتی زیاد، کارهایشان مطلوبیت لازم را نداشته و از کارهایشان استقبال نمی‏شود یا استقبال کاذب می‏شود. استقبال کاذب دو مشخصه دارد يكي پخش رايگان آثار و عرضه آمارهاي كاذب مبنی بر بالابودن درخواست و تقاضا؛ دوم اینکه نابینایان برای امور آموزشی مجبور هستند از تولیداتی که ده‏ها غلط و اشکال فنی و علمی دارد استفاده نمایند. ضرب المثل ایرانی می‏گوید کاچی بهتر از هیچی است. وقت آن رسیده که در وزارتخانه‏های فرهنگ و ارشاد و علوم و تحقیقات و فناوری معاونت یا اداره مستقلی برای کتاب‏های گویا، بریل و الکترونیک تأسیس شود. همان‏طور که در معاونت فرهنگی اداره چاپ و نشر کتاب به چاپخانه‏ها، ناشران، محتوای آثاری که منتشر می‏شود رسیدگی می‏کنند یا در معاونت مطبوعات از مرحله اعطای مجوز یا درج مقاله و خبر نظارت و رسیدگی می‏شود. در باب کتب بریل، گویا و الکترونیک بر امور مراکز تولیدی، مراکز تکثیر و پخش و دیگر امور این‏گونه از کتب رسیدگی ضروری است.
کودکان و نوجوانان
فراگیری کودکان و نوجوانان از طریق گوش و شنوایی مؤثرتر از یادگیری با خواندن ومطالعه به وسیله چشم و بینایی است. بر خلاف گذشته که تلاش می‏شد یادگیری را در کودکان با خواندن پیش ببرند، در چند دهه اخیر تجربه‏های مکرر نشان داده که شنیدن و شنوایی، یادگیری را بهتر و زودتر به ثمر می‏رساند. از اینرو کانون پرورش فکری کودکان و نوجوانان در سال 1350، مرکزی برای تهیه نوار موسیقی و قصه برای بچه‏ها تأسیس کرد که نام آن، مرکز تهیه نوار و صفحه برای کودکان و نوجوانان بود. گرچه این مرکز این فعالین را مشخصاً برای کودکان نابینا پایه‏گذاری نکرده بود، به هر حال می‏توان از آن به عنوان اولین مرکزی که برای کودکان مواد شنیداری تولید می‏کرد، نام برد. نخستین محصول این مرکز، نوار ماهی سیاه کوچولو صمد بهرنگی بود که توسط خسرو برنوش که در آن زمان تهیه کننده رادیو بود، تولید شد. اداره این مرکز بعدها به احمدرضا احمدی سپرده شد و توسط او گسترش یافت. «شماری از قصه‏هایی که کانون به صورت کتاب منتشر می‏کرد، به صورت صفحه و بعداً نوار کاست منتشر شد، از قبیل گل اومد، بهار اومد از منوچهر نیستانی، ماهی سیاه کوچولو از صمد بهرنگی و لیلی حوضک از م. آزاد با موسیقی خانم قراچه داغی».
از جمله تولیدات دیگر این مرکز، مجموعه‏هایی بود که تحت عنوان «صدای شاعر» منتشر می‏شد. در این مجموعه‏ها شاعرانی مانند احمد شاملو و مهدی اخوان ثالث، اشعار خود را بازخوانی و ضبط می‏کردند. هم‏چنین بود مجموعه «زندگی و آثار» که در حقیقت، ترجمه آثاری بود که به همین شکل در اروپا منتشر شده بود و بعدها زندگی و آثار موسیقی‏دان‏های ایرانی نیز به آن افزوده شد. تقریباً قسمت عمده این فعالیت‏ها، پس از انقلاب اسلامی متوقف شد و دیگر ادامه نیافت.
انتشارات ابتکار نیز در سال 1359، فعالیت جدیدی را در عرضه مواد شنیداری آغاز کرد. تولیدات نشر ابتکار، از آن نظر اهمیت دارد که بخش عمده‏ای از آن مشخصاً برای کودکان و نوجوانان تهیه شده است. مواردی مانند شازده کوچولو با ترجمه و صدای احمد شاملو، دن‏کیشوت (متن ساده برای نوجوانان) با صدای سیروس ابراهیم‏زاده، خروس زری، پیرهن پری با صدای احمد شاملو و موسیقی بابک بیات، خرگوش و ستاره‏ها از غلامرضا جورکش و خاله ماندگار م. آزاد، از جمله این آثار هستند. هرچند در تولید این آثار نیز به طور خاص، مدنظر نبوده است.
می‏توان گفت نخستین نهادی که در ایران، به شکل آگاهانه و هدفمند (به منظور دسترس پذیری ادبیات برای کودکان نوجوانان نابینا)، اقدام به تولید کتاب گویا کرد، شورای کتاب کودک بوده است. سابقه انجام این کار (پرداختن به ادبیات و کودک معلول)، به جلسه‏ای با عنوان «نگرش به معلولین در ادبیات کودکان و نوجوانان» باز می‏گردد که در سال 1360 در شورای کتاب کودک برگزار شد. پس از آن، شورا با انتشار کتابی به نام «نقش کتاب‏های کودکان در همسازی کودکان معلول با جریان زندگی روزمره»، در سال 1363، در این وادی گامی به جلو برداشت. در این کتاب که نوشته اورجایستر، توردیس، و به ترجمه ثریا قزل ایاغ بود در خصوص اهمیت کتاب‏ها مناسب برای کودکان ویژه (نابینا، ناشنوا، کم‏توان ذهنی، کندخوان و …) و انواع کتاب‏های بریل، گویا، لمسی و آسان توضیحاتی داده شده است.
تجربه عملی ساخت کتاب برای کودکان ویژه در شورا، در اوایل دهه هفتاد اتفاق افتاد و در سال 1374 نیز گروه کتاب گویا، رسماً در شورا شکل گرفت. نخستین تجربه در این خصوص، به ضبط استودیویی کتاب «رسم ما سهم ما» ی مهدخت کشکولی باز می‏گردد که توسط منصوره شجاعی انجام شد. از همان ابتدای کار در حوزه کتاب گویا حدود و ثغور کار مشخص شد. به این ترتیب کتاب گویا در حقیقت نوعی کتاب‏خوانی با صدای بلند است که با امانتداری کامل انجام می‏شود. در واقع گوینده، حکم چشم شنونده را دارد و هر آنچه را به کتاب چاپی و همین‏طور مشخصات ضبط اثر مربوط می‏شود در نوار قید می‏کند و مشخصات کامل اثر از جمله مشخصات کتاب‏شناختی، نام سرفصل‏ها، پانویس‏ها، نام گوینده، محل ضبط، تاریخ ضبط و … نیز در ابتدای کار خوانده می‏شود در این خصوص، جزوه‏ای به نام «دستورالعمل ضبط کتاب‏های گویا»، توسط ثریا قزل ایاغ تهیه شده که در اختیار گویندگان قرار گرفت تا بر اساس آن کار ضبط کتاب را انجام دهند. بر این اساس گوینده متن وظیفه دارد که متن کتاب را بی‏کم و کاست، اما بدون دخالت دادن احساسات خود در آن با صدای بلند بخواند.
تاکنون بیش از 150 عنوان کتاب گویا، برای گروه‏های سنی مختلف، از پیش‏دبستان تا نوجوان، بر اساس همین دستورالعمل‏ها توسط گویندگان داوطلب در استودیوهای مختلف ضبط شده است. با وجود آنکه از همان ابتدا متفاوت بودن کتاب گویا با نوار قصه و نمایش‏نامه رادیویی مشخص شده بود، اما به کار بردن موسیقی در ضبط کتاب منافاتی با اصول ضبط کتاب گویا نداشت. بنابراین، متناسب با متن و حال و هوای کتاب موسیقی به صورت زنده و یا از پیش ضبط شده برای همراهی با متن انتخاب می‏شود. با وجود آنکه گوینده حق دخالت دادن احساسات خود را حین خواندن اثر ندارد با کمک موسیقی تا حدودی فضای حسی داستان را منتقل می‏کند و متن نیز با وجود یک گوینده واحد، از حالت یکنواختی خارج می‏شود.
به دلیل رعایت حقوق مؤلف (کپی رایت) هر اثر، از هر کتابی تنها به تعداد محدود و فقط برای نگه‏داری در کتابخانه گویای مرکز خدمات بهزیستی نابینایان رودکی و نیز آرشیو شورای کتاب کودک و برخی دیگر از نهادها از جمله کتابخانه فراگیر فدک تولید می‏شود. کتابخانه فراگیر فدک، کتابخانه‏ای است که با همکاری مشترک یونیسف، شورای کتاب کودک و کانون پرورش فکری کودکان و نوجوانان در سال 1380 تأسیس شد و هدف آن خدمات‏دهی به همه‏ی کودکان ویژه (نابینا، ناشنوا، کم‏توان ذهنی) بود. در این کتابخانه، اشکال گوناگون کتاب از جمله کتاب‏های پرده‏ای (ناشنوایان) کتاب‏های آسان (ناشنوایان، کم‏توان ذهنی)، حسی‌ـ لمسی (نابینایان)، بریل (نابینایان)، گویا (نابینایان)، نگه‏داری می‏شود. انتخاب و تهیه منابع این کتابخانه، به عهده گروه کتاب ویژه شورای کتاب کودک بوده است.
برخی نویسندگان و مترجمان نیز به گویا کردن آثارشان پرداخته‏اند. برای مثال، گلی امامی ترجمه خود، از «شاهزاده خوشحال» را گویا کرد و هوشنگ مرادی کرمانی نیز در ابتدای کتاب «مشت بر پوست»، پیامی برای نابینایان خواند. این تجربه مثبتی است. اگر نویسندگان آموزش داده و توجیه شوند تا آثارشان را خوشان گویا کنند. یعنی برای هر اثر دو نسخه بینایی و گویایی عرضه کنند. البته مثل کتاب کاغذی که توسط عوامل مختلف کار می‏شود ولی زیر نظر نویسنده، در کتاب گویا هم عوامل مختلف مشارکت می‏توانند داشته باشند ولی زیر نظر مؤلف. در این‏صورت آثار کم غلط‏تر و با کیفیت‏تر تولید و عرضه می‏شوند. سرعت هم بیشتر و هزینه‏ها کمتر خواهد شد.
نتیجه گیری
کتاب گویا برای پاسخ‏گویی به یک ضرورت و نیاز آغاز شد و شکل گرفت و از بدو شروع تاکنون در جهان و نیز در ایران تاریخ تحولات ژرف و گسترده داشته است. این نوع کتاب در توسعه و فرهنگ معلولین بسیار مؤثر بوده است و لزوماً باید با دقت و اهتمام بیشتر به ابعاد آن توجه نمود و از تجارب جهانی استفاده کرد.
مآخذ
«تصویری گویا از کتاب گویا در ایران»، لیلا (رؤیا) مکتبی فرد، پژوهشنامه ادبیات کودک و نوجوان، شماره 40، بهار 1384، ص43-49.؛ تاریخ شفاهی نشر ایران، احمدرضا احمدی، به‏کوشش عبدالحسین آذرنگ و علی دهباشی، تهران، ققنوس، 1382.؛ دائرةالمعارف ادبی، عبدالحسین سعیدیان، تهران، امیرکبیر، 1362.؛ دانشنامه کتابداری و اطلاع‏رسانی، پوری سلطانی و فروردین راستین، تهران، فرهنگ معاصر، 1376.؛ خبرنامه داخلی شورای کتاب کودک، رؤیا مکتبی، ش4، زمستان 1379، 60-62، 1379.؛ فرهنگنامه کودکان و نوجوانان، توران میر هادی، ج2، ص107-179، 1372.؛
“Talking Book”, Allen, Kent, Encyclopedia of library and Information Science, V.30, 1978, P. 70-49.
Public Libraries Manifesto, UNESCO, 1994; پایگاه اینترنتی انتشارات سوره مهر (iricap.com).

0 پاسخ

دیدگاه خود را ثبت کنید

Want to join the discussion?
Feel free to contribute!

پاسخی بگذارید

نشانی ایمیل شما منتشر نخواهد شد. بخش‌های موردنیاز علامت‌گذاری شده‌اند *