حقوق معلولین در عهدنامه امام علی (ع) به مالک اشتر

در فرهنگ اسلامی فراوان بر احترام به روشندلان، ناشنوایان و معلولین حرکتی و ذهنی تأکید شده است. قرآن و نهج البلاغه دو متن اصلی در این فرهنگ، در موارد مختلف بر اهتمام معلولین تأکید کرده اند. علاوه بر متون اصلی دین، سیره عملی بزرگان و رهبران اسلام هم گویای اهتمام بر توجه به معلولین است.
برعکس در مکاتب مادی گرا و سودطلب، معلولین را مخل توسعه و پیشرفت می دانند و معتقدند این قشر هزینه­های فراوان روی دست دیگران می گذارند و بیشتر مصرف کننده تا مولد اند. اما در اسلام به دلیل شأن و کرامت خاصی برای انسان قائل است،  این طبقه را هم انسان هایی شریف و دارای حقوق ویژه می شمارند. حضرت علی(ع) در عهدنامه مالک اشتر به مالک به عنوان والی مصر توصیه می کند که بخشی از بیت المال را برای حلّ مشکلات اینان اختصاص ده، نیز می فرماید: خداوند حقی برای این طبقه معین کرده و مدیریت جامعه باید پاسدار این حق باشد. مبادا سرمستی حکومت تو را از رسیدگی به آنان باز دارد.
نکات فراوانی در این قسمت از عهدنامه هست و اینک متن آن را بدون کم و کاست همراه با ترجمه مرحوم محمد دشتی بدون هیچ دخل و تصرف می­آوریم: ابتدا کلیدواژه هایی که در متن حضرت هست را توضیح می­دهیم:

الزَّمْنَى: زمین گیر، معلول حرکتی؛ طبقه سفلی: قشر مستضعف و با درآمد پایین، معلولین کم درآمد یا بدون درآمد؛ اهل الْبُؤْسَى: کسان که بدلیل گرفتاری ها دارای ناراحتی می باشند، افراد گرفتار و ناخوش احوال ، معلولین حرکتی یا ذهنی؛ محتاج: کسی که به دلیل فقدان خاصی نیازمندی دارد. مثلاً به دلیل نداشتن مال، توانایی اداره زندگی خود را ندارد یا به دلیل فقدان چشم یا شنوایی یا قوای حرکتی یا قوای ذهنی نیاز به کمک و مددکاری دارد. در فرهنگ عربی در دوره حضرت به کسانی که امروز طبقه سه می نامیم، طبقه السفلی می­گفتند.

حضرت اینان را به دسته های زیر تقسیم می­کند:

– مساکین: کسانی که تمکن مالی ندارند

– محتاجین: کسانی که نیازمند به دیگران می­باشند، چون فاقد اموال یا بعضی قوای جسمی و حرکتی­اند.

اهل الْبُؤْسَى: کسانی که ناراحتی روحی دارند و دارای مشکل روانی می­باشند.

اهل الزَّمْنَى: کسانی که به دلیل نداشتن قوای حرکتی زمین­گیراند. مانند قطع نخاعی­ها یا افراد دارای ضایعات نخاعی یا نداشتن پا

بنابراین افرادی که امروزه معلولین می نامیم و عمدتاً به روشندلان، ناشنوایان، فاقدین توان حرکتی یا ذهنی تقسیم می شوند در دسته بندی حضرت هم آمده است. متن نهج البلاغه در فراز هفتم، عهدنامه مالک اشتر چنین است:

ثُمَّ اللهَ اللهَ فِی الطَّبَقَةِ السُّفْلَى مِنَ الَّذِینَ لاَ حِیلَةَ لَهُمْ وَالْمَسَاکِین وَالْـمُحْتَاجِینَ وَأَهْلِ الْبُؤْسَى وَالزَّمْنَى، فإِنَّ فِی هذِهِ الطَّبَقَةِ قَانِعاً وَمُعْتَرّاً، وَاحْفَظْ لله مَا اسْتَحْفَظَکَ مِنْ حَقِّهِ فِیهِمْ، وَاجْعَلْ لَهُمْ قِسمْاً مِنْ بَیْتِ مَالِکَ، وَقِسماً مِنْ غَلاَّتِ صَوَافِی الاِْسْلاَمِ فِی کُلِّ بَلَد، فإِنَّ لِلاَْقْصَى مِنْهُمْ مِثْلَ الَّذِی لِلاَْدْنَى، فَلاَ یَشْغَلنَّکَ عَنْهُمْ بَطَرٌ. فَلاَ تُشْخِصْ هَمَّکَ عَنْهُمْ، وَلاَ تُصَعِّرْ خَدَّکَ لَهُمْ، وَتَفَقَّدْ أُمُورَ مَنْ لاَ یَصِلُ إِلَیْکَ مِنْهُمْ مِمَّنْ تَقْتَحِمُهُ الْعُیُونُ، وَتَحْقِرُهُ الرِّجَالُ، فَفَرِّغْ لاُِولئِکَ ثِقَتَکَ مِنْ أَهْلِ الْخَشْیَةِ وَالتَّوَاضُع، فَلْیَرْفَعْ إِلَیْکَ أُمُورَهُمْ. وَذلِکَ عَلَى الْوُلاَةِ ثَقِیلٌ، وَالْحَقُّ کُلُّهُ ثَقِیلٌ، وَقَدْ یُخَفِّفُهُ اللهُ عَلَى أَقْوَام طَلَبُوا الْعَاقِبَةَ فَصَبَرُوا أَنْفُسَهُمْ، وَوَثِقُوا بِصِدْقِ مَوْعُودِ اللهِ لَهُمْ. وَاجْعلْ لِذَوِی الْحَاجَاتِ مِنْکَ قِسْماً تُفَرِّغُ لَهُمْ فِیهِ شَخْصَکَ، وَتَجْلِسُ لَهُمْ مَجْلِساً عَامّاً، فَتَتَواضَعُ فِیهِ لله الَّذِی خَلَقَکَ، وَتُقعِدُ عَنْهُمْ جُنْدَکَ وَأَعْوَانَکَ مِنْ أَحْرَاسِکَ وَشُرَطِکَ، حَتَّى یُکَلِّمَکَ مُتَکَلِّمُهُمْ غَیْرَ مُتَعْتِع، فَإِنِّی سَمِعْتُ رَسُولَ اللهِ(علیه السلام) یَقُولُ فِی غَیْرِ مَوْطِن: «لَنْ تُقَدَّسَ أُمَّةٌ لاَ یُؤْخَذُ لِلضَّعِیفِ فِیهَا حَقُّهُ مِنَ الْقَوِیِّ غَیْرَ مُتَعْتِع». ثُمَّ احْتَمِلِ الْخُرْقَ مِنْهُمْ وَالْعِیَّ، وَامْنَعْ فِی إِجْمَال وَإِعْذَار!

آنگاه در خصوص طبقه گرفتار و محروم جامعه، كه همه درها به روي آنها بسته است به تو هشدار مي‌دهم؛ اين طبقه عبارتند از: فقيران، نيازمندان، افراد زمين‌گير، خاطر پريشان‌ها يا دردمندان. همانا گروهي از این طبقه، خویشتن دارى کرده، اما گروه ديگر به گدایى اقدام كرده‌اند. پس به خاطر خدا پاسدار حقّى باش که خداوند براى این طبقه معیّن فرموده است: بخشى از بیت المال، و بخشى از غلّه‏هاى زمین‏هاى غنیمتى اسلام را در هر شهرى به اين طبقه اختصاص ده. زیرا تفاوتي بين خودي و غير خودي نيست و دورترین مسلمانان همانند نزدیک‏ترین آنان سهمى مساوى از بيت المال دريافت مي‌كنند. مبادا سر مستى حکومت تو را از رسیدگى به آنان باز دارد، بلکه همواره در فكر مشكلات آنان باش و به آنان اخم مكن. به ویژه کسانى كه از چشم‌ها دوراند و در منظر و مرئي نيستند، اولويت داشته و بيشتر سزاوار رسيدگي مي‌باشند، چون دیگران آنان را کوچک مى‏شمارند و کمتر به تو دسترسى دارند. براى این گروه، افرادي مطمئن، خدا ترس و فروتن را انتخاب كن تا درباره آنان تحقيق و مسائل را به تو گزارش کنند. نيز پيوسته از آنان دلجويي كن چون مسئوليتي سنگين بر دوش زمامداران است. پس بخشي از وقت خود را به كساني اختصاص ده كه به تو نياز دارند، و شخصاً به امور آنان رسيدگي كن، و در مجلس عمومي با آنان بنشين. سربازان و یاران و نگهبانان خود را از سر راهشان دور کن تا بدون اضطراب با تو سخن بگويند. من از رسول خدا(ص) بارها شنيدم كه مي‌فرمود «ملتي كه حقوق ناتوانان را از زورمندان، بدون ترس و لرز نتواند بازستاند، رستگار نخواهد شد». پس درشتى و سخنان ناهموار آنان را تحمل كن. البته اگر اموري را نتوانستي مهيا كني با مهرباني، معذرت خواهي كن.
(نهج‌البلاغه، عهدنامه مالک اشتر، فراز هفتم، ترجمه مرحوم محمد دشتی)

پوستر فرمان حضرت علي(ع) به مالك اشتر
farmane-Hazrate-Ali

آخرین سخنان حضرت علی(ع) در واپسين لحظات عمر درباره حفظ حقوق معلولین و کارگران و ضعیف‌ترین مردم جامعه

0 پاسخ

دیدگاه خود را ثبت کنید

Want to join the discussion?
Feel free to contribute!

پاسخ دهید

نشانی ایمیل شما منتشر نخواهد شد. بخش‌های موردنیاز علامت‌گذاری شده‌اند *

شما می‌توانید از این دستورات HTML استفاده کنید: <a href="" title=""> <abbr title=""> <acronym title=""> <b> <blockquote cite=""> <cite> <code> <del datetime=""> <em> <i> <q cite=""> <s> <strike> <strong>